Kẻ gánh tội trong gia đình thường là người nói lên sự thật

Nếu từng là kẻ gánh tội / dê tế thần (scapegoat) trong gia đình, bạn có lẽ đã dành hàng năm trời để tin rằng bản thân mình chính là nguồn cơn của mọi rắc rối. Bạn có thể bị đổ lỗi cho những mâu thuẫn, bị chỉ trích gay gắt hơn những người khác, hoặc bị gắn mác là kẻ ngang ngạnh, kịch bợm, ích kỷ hay quá nhạy cảm. Những thông điệp độc hại ấy dần định hình cách bạn tự nhìn nhận bản thân và vai trò của mình trong nhà. Bạn vô tình trở thành tâm điểm của mọi sự chỉ trích, thay vì là những bất ổn hệ thống của gia đình mà bạn đang phản kháng lại.

Bài viết này sẽ mổ xẻ cách thức vai trò đó hình thành trong các gia đình rối loạn chức năng (dysfunctional families), và lý do vì sao nó thường được áp đặt lên người dám đứng lên thách thức những chiếc "mặt nạ" của gia đình. Đồng thời, chúng ta cũng sẽ nhìn nhận những sức mạnh nội sinh có thể được tôi luyện ở người phải gánh vác vai trò này, và cách những sức mạnh đó giúp bạn vượt qua những hệ lụy từ môi trường lớn lên đầy bất ổn.

Vì sao các gia đình rối loạn chức năng cần một kẻ gánh tội?

Gia đình vận hành như một hệ thống, và các thành viên thường rơi vào những vai trò định sẵn đầy rập khuôn. Ở đó, mỗi người phải diễn tròn vai diễn được giao để duy trì trạng thái hiện tại của gia đình, ngay cả khi trạng thái đó hoàn toàn độc hại và bất ổn.

Trong các gia đình lành mạnh, mọi vấn đề đều có thể đem ra thảo luận và hàn gắn. Mỗi người tự chịu trách nhiệm cho hành vi của mình, những bất đồng được đối thoại trực diện, và các mối quan hệ sẽ tự dịch chuyển, thay đổi khi có điều gì đó không còn hiệu quả.

Ngược lại, trong các gia đình rối loạn chức năng, sự trung thực và trách nhiệm giải trình lại bị coi là những mối đe dọa trực tiếp, bởi chúng đòi hỏi sự thay đổi. Nếu có ai đó thừa nhận tổn thương, cả gia đình sẽ buộc phải đối mặt với những cảm xúc khó chịu, những chiếc bẫy thói quen bén rễ từ lâu, hoặc sự bất bình đẳng trong cán cân quyền lực. Điều đó làm bùng phát những căng thẳng nội tại, bởi hệ thống gia đình lỗi thời ấy vốn dĩ từ chối mọi sự đổi thay.

Những gia đình này thường vận hành quanh việc duy trì nguyên trạng (status quo) bằng cách:

• Né tránh xung đột
• Bảo vệ vỏ bọc/hình ảnh của gia đình
• Bao biện hoặc dung túng cho "hành vi xấu" của một vài thành viên nhất định
• Giảm nhẹ hoặc lấp liếm những tổn thương gây ra

Cơ chế gánh tội là cách để các gia đình rối loạn chức năng trốn tránh việc đối diện với những vấn đề cốt lõi. Nó hướng sự chú ý ra khỏi chiếc hệ thống lỗi thời và nhào nặn nên một câu chuyện đơn giản hơn: kẻ gánh tội chính là vấn đề duy nhất.

Cơ chế này còn vận hành như một công cụ thao túng và kiểm soát. Khi một ai đó liên tục bị dán nhãn là nguồn cơn của mọi rắc rối, họ sẽ phải chịu áp lực phải "an phận thủ thường" và không được phép thách thức hệ thống. Nếu kẻ gánh tội dám lên tiếng hoặc đi ngược lại câu chuyện thêu dệt của gia đình, họ phải đối mặt với nguy cơ bị tổn hại về cả thể xác lẫn tinh thần, bị bêu rếu công khai, hoặc thậm chí là bị trục xuất hoàn toàn khỏi gia đình.

Theo thời gian, các vai trò này càng trở nên củng cố và hằn sâu. Người gánh tội được mặc định là phải hấp thụ mọi căng thẳng, và bất kỳ sự phản kháng nào đối với vai trò đó đều sẽ bị vấp phải sự chỉ trích, ghẻ lạnh hoặc đổ lỗi. Đó là lý do vì sao những kẻ gánh tội thường lại là những người đầu tiên nhận ra tổn thương, khước từ việc tham gia vào màn kịch phủ nhận, và dám đặt câu hỏi về những bất công đang diễn ra.

Image: geralt | Pixabay.com 

Nỗi đau của kẻ gánh tội

Trở thành kẻ gánh tội trong gia đình là một trải nghiệm đầy cay đắng, bởi bạn liên tục và cố ý bị hiểu sai bởi chính những người thân cận nhất. Bạn bị đổ lỗi cho những việc mình không làm hoặc không thể kiểm soát, còn những trải nghiệm của bạn thì bị người khác gạt đi hoặc phủ nhận. Hệ quả để lại thường là một mặc cảm tự ti dai dẳng về sự yếu kém của bản thân và một cảm giác lạc lõng, không thuộc về nơi nào.

Điều này ảnh hưởng sâu sắc đến cách bạn hiện diện trong các mối quan hệ. Bạn có thể trở nên dè chừng trong từng lời ăn tiếng nói, luôn hoài nghi về cách mình đang thể hiện trong mắt người khác, và luôn trong trạng thái cảnh giác cao độ trước nguy cơ bị đổ lỗi hoặc bị hiểu lầm. Việc đặt niềm tin vào ai đó trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, không chỉ là lòng tin đối với người khác, mà còn là niềm tin vào chính sự nhạy cảm và nhận định của bản thân trước các tình huống. Bạn tổn thương vì nỗi sợ rằng những gì mình nói ra sẽ bị vũ khí hóa để quay lại chống chính mình, hoặc rốt cuộc bạn lại bị biến thành nguồn cơn của mọi rắc rối một lần nữa.

Sự phẫn nộ nảy sinh từ tổn thương này là điều hoàn toàn có thể hiểu được. Tức giận là một phản ứng hết sức tự nhiên khi bạn bị quy chụp cho những lỗi lầm không do mình gây ra, khi thế giới quan và hiện thực của bạn bị hoài nghi, và khi bạn phải gồng mình lên tự vệ chỉ để những lời mình nói được lắng nghe một cách nghiêm túc.

Cũng thật tự nhiên khi bạn rơi vào trạng thái đau buồn và tiếc nuối cho những gì mình đã đánh mất, một chỗ dựa gia đình mang lại cảm giác an toàn, nhất quán, hay trải nghiệm được thấu hiểu sâu sắc, trong khi, thay vì được đón nhận những điều đó, bạn đã phải kiệt sức để cố gắng hàn gắn mối quan hệ với những người chỉ chăm chăm đổ lỗi cho bạn.

Sức mạnh của kẻ gánh tội

Những nét tính cách từng gây ra xung đột trong một hệ thống gia đình lỗi thời lại có thể biến thành sức mạnh to lớn trong những môi trường lành mạnh hơn. Dưới đây là một vài phẩm chất mà có thể chính bạn cũng chưa từng nhận ra ở bản thân mình:

• Sự nhạy bén sâu sắc về các chuyển động trong mối quan hệ. Nhiều kẻ gánh tội sở hữu khả năng thấu cảm và nắm bắt cực kỳ nhạy bén trước các mô thức cảm xúc cũng như những điểm bất nhất trong các mối quan hệ. Việc lớn lên trong một môi trường bị bủa vây bởi sự phủ nhận hay tính khí thất thường đã rèn luyện cho bạn năng lực quan sát tỉ mỉ những gì thực sự đang diễn ra, chứ không chỉ là những lời chót lưỡi đầu môi. Bạn nhận ra những chuyển biến trong tông giọng, bầu không khí căng thẳng trong phòng, và cả những lúc lời nói của ai đó không đi đôi với hành động. Sự nhạy bén này giúp bạn sớm nhận biết khi nào một mối quan hệ có dấu hiệu bất ổn, kém an toàn hoặc bất công.
• Lòng can đảm. Việc vạch trần những bất ổn trong gia đình đòi hỏi một sự dũng cảm phi thường, đặc biệt là khi bạn thừa biết việc lên tiếng sẽ dẫn đến những hậu quả gì. Nhờ vậy, khi bước ra đời, bạn sẽ không dễ dàng nhắm mắt làm ngơ trước những hành vi độc hại vốn là dấu hiệu cảnh báo.
• Sự chân thật nguyên bản. Nhiều kẻ gánh tội đặt giá trị của sự thành thật lên vị trí tối thượng trong các mối quan hệ. Sau những trải nghiệm cay đắng khi cảm xúc của mình bị gạt phắt đi hoặc bị bóp méo, bạn có xu hướng tìm kiếm những mối quan hệ coi trọng sự trung thực và minh bạch; bạn không còn tâm trí đâu để dự phần vào những "trò chơi tâm lý" hay sống theo những luật ngầm bất thành văn nữa.

Dùng sức mạnh để chặt đứt các mô thức thế hệ

Mục đích cốt lõi không phải là việc bạn dành cả năm dài tháng rộng để cố gắng thuyết phục gia đình mình phải nhìn nhận mọi việc theo cách khác. Thay vào đó, hãy dùng chính những sức mạnh mà bạn đã tôi luyện được.

Những phẩm chất này sẽ nâng đỡ bạn:

• Chặt đứt vòng lặp thế hệ của sự bạo hành, tổn thương và rối loạn chức năng. Bạn sớm nhận diện được những chiếc bẫy tâm lý quen thuộc như đổ lỗi hay phủ nhận, điều đó đồng nghĩa với việc bạn sẽ ít có nguy cơ lặp lại chúng một cách vô thức trong tương lai.
• Kiến tạo những mối quan hệ lành mạnh hơn. Bạn biết chọn lựa những mối quan hệ nơi mà việc bất đồng ý kiến được tôn trọng một cách an toàn, và trách nhiệm giải trình luôn đến từ cả hai phía.
• Đấu tranh cho chính mình. Bạn có thể mạnh dạn đòi hỏi những gì mình cần, thiết lập các ranh giới cá nhân và đính chính những điều bị bóp méo, thay vì chọn cách im lặng chịu đựng chỉ để giữ lấy sự bình yên giả tạo.

Lời kết

Kẻ gánh tội thường lại là người nhìn thấu những bất ổn của gia đình mình một cách tỉnh táo nhất. Và chính vì bạn khước từ việc nhắm mắt làm ngơ hay bình thường hóa những điều sai trái đang diễn ra, bạn bị dán nhãn là nguồn cơn của mọi rắc rối.

Nhưng sự thật là, bạn không hề quá nhạy cảm hay ngang ngạnh; bạn chỉ đơn giản là đang từ chối can dự vào một hệ thống lỗi thời và độc hại. Giờ là lúc để bạn ôm lấy những sức mạnh nội sinh được nở hoa từ chính những tháng ngày làm kẻ gánh tội, và dùng chúng để tựa vào, xây dựng nên một cuộc đời mới lành mạnh, tự do hơn cho chính mình.