Chúng ta chữa lành sang chấn bằng cách nào?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sang chấn không phải là một biến cố đơn lẻ có thể vượt qua chỉ trong một lần đối diện; nó len lỏi và tác động đến cuộc sống của người trải qua sang chấn theo gần như mọi cách có thể.
• Sang chấn ảnh hưởng đến cơ thể và não bộ mạnh mẽ đến mức nó thực sự có thể làm thay đổi cách ta nhìn nhận, cảm nhận và phản ứng với thế giới xung quanh.
• Chính vì vậy, hành trình chữa lành sang chấn luôn phức tạp và mang tính cá nhân sâu sắc.

Bài viết này được chấp bút bởi Annie Rooks và Albert Wong.

Sang chấn là gì?

Sang chấn, trong cơ thể, có thể được hiểu là tình trạng rối loạn kéo dài và dai dẳng của hệ thần kinh do những biến cố hoặc hoàn cảnh sống quá sức chịu đựng. Phản ứng này xuất hiện khi một sự kiện xảy ra theo cách mà não bộ đánh giá là либо “quá nhiều và quá nhanh” (quá nhiều điều tồi tệ cùng lúc), hoặc “quá ít và quá muộn” (không đủ những điều tốt đẹp khi ta cần nhất).

Những biến cố ấy khiến cơ thể và não bộ rơi vào một trong hai trạng thái: kích hoạt quá mức, tức là bị mắc kẹt trong chế độ tăng tốc (chiến đấu/bỏ chạy), hoặc kích hoạt quá thấp, tức là bị kẹt trong trạng thái tê liệt, đóng băng của hệ thần kinh.

Cả hai trạng thái này đều có thể gây ra những hệ quả tâm lý và sinh lý rộng lớn, lan tỏa khắp cơ thể. Những thay đổi thể chất do sang chấn được gọi là triệu chứng thân thể (somatic symptoms), và đây chính là nền tảng của Mô hình Ba Tấm Ván (Price, 1996).

Hình 1: Vùng màu xanh lá cây biểu thị “Cửa sổ chịu đựng”, còn vùng màu đỏ đại diện cho trạng thái quá tải của hệ thần kinh / kích hoạt quá mức. Source: Illustration by Quincee Lark, used with permission

Khung lý thuyết

Để hiểu Mô hình Ba Tấm Ván, trước hết cần hiểu khái niệm cửa sổ chịu đựng (window of tolerance) (Siegel, 1999). Cửa sổ chịu đựng là một khung tham chiếu giúp ta phân biệt đâu là trạng thái “bình thường” của cơ thể và đâu là trải nghiệm mang tính sang chấn. Mục đích của nó là mô tả chu kỳ kích hoạt trung bình của con người, thường có dạng một đường cong hình chuông, trong đó đỉnh cao nhất biểu thị mức độ lo âu và/hoặc căng thẳng lớn nhất mà một người đang cảm nhận.

Sang chấn xảy ra khi đỉnh của chu kỳ kích hoạt vượt quá ngưỡng chịu đựng của một người, nghĩa là họ đã rơi ra ngoài cửa sổ chịu đựng. Khi điều này xảy ra, các khía cạnh khác nhau trong thực tại của con người bắt đầu bị tách rời và đứt gãy khỏi nhau (được bàn sâu hơn trong bài “Vì Sao Bạn Không Thể Chỉ Nghĩ Mà Thoát Khỏi Sang Chấn”).

Vậy chúng ta khắc phục điều này bằng cách nào? Bằng một mô hình có thể linh hoạt điều chỉnh theo nhu cầu riêng của từng cá nhân, cho phép mỗi người tiến bước theo nhịp độ của chính mình. Và đó là lúc Mô hình Ba Tấm Ván xuất hiện.

Mô hình Ba Tấm Ván

Mô hình Ba Tấm Ván bắt nguồn từ truyền thống truyền miệng của Viện Esalen (Price, 1996) và phác thảo ba cách tiếp cận khác nhau trong chữa lành thân thể, tất cả đều sử dụng một dạng “tấm ván” nào đó trong thực hành. Mỗi cách tiếp cận tương ứng với một giai đoạn khác nhau trong tiến trình chữa lành sang chấn, nhằm giúp con người hiểu rõ hơn về sang chấn của mình và từng bước giành lại quyền làm chủ cuộc sống.

Khung lý thuyết này hiệu quả bởi nó giúp khôi phục quyền chủ động của mỗi người, điều có sức mạnh trao quyền vô cùng lớn, đồng thời trao cho họ một bản đồ rõ ràng trên con đường chữa lành. Dưới đây là phần tóm lược cơ bản về từng “tấm ván”:

“Tấm Ván Lướt Sóng” nhìn đồ thị của cửa sổ chịu đựng như một con sóng. Con người và tấm ván lướt của họ cùng nhau lên xuống theo nhịp sóng ấy. Tuy nhiên, có những lúc con sóng quá lớn, khiến người lướt bị hất văng khỏi ván và mắc kẹt ngoài cửa sổ chịu đựng. Giai đoạn này tập trung vào việc xây dựng nguồn lực (tìm kiếm những nguồn hỗ trợ giúp ta quay trở lại bên trong cửa sổ chịu đựng).

“Bàn Phím” so sánh các thành phần khác nhau của trải nghiệm sống như những phím đàn trên một cây đàn phím. Trong khung này, trải nghiệm của con người gồm nhiều yếu tố (cảm giác, hình ảnh, hành vi, cảm xúc và ý nghĩa), nhưng không phải lúc nào ta cũng dễ dàng tiếp cận được tất cả (Levine, 2010). Giai đoạn “Bàn Phím” mời gọi ta đặt ra những câu hỏi: Những kênh trải nghiệm này có dễ tiếp cận không? Ta có thể “chơi” được tất cả không? Có phím nào đang bị kẹt không? Giai đoạn này tập trung vào việc xem xét các thành phần của trải nghiệm và xác định điều gì ta có thể chạm tới, và điều gì thì chưa.

“Phòng Họp” nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lắng nghe mọi tiếng nói bên trong và chào đón tất cả suy nghĩ, hình ảnh, cảm giác và cảm xúc. Giai đoạn trị liệu này tập trung vào việc để từng phần trong trải nghiệm của ta được lắng nghe, được nhìn thấy, được trân trọng và được cảm nhận, và nếu may mắn, điều đó cho phép ta hoàn tất chu kỳ kích hoạt (từ đỉnh cao căng thẳng hạ xuống trạng thái bình yên).

Annie Rooks hiện là sinh viên năm hai chuyên ngành Tâm lý học tại Đại học Chapman. Hiện tại, cô làm thực tập sinh tại Somatopia, một nền tảng giáo dục trực tuyến dành riêng cho việc kiến tạo một thế giới sống động, gắn liền với trải nghiệm thân–tâm. Annie dự định sẽ theo học cao học và trở thành một nhà tâm lý học trẻ em. Cô mang trong mình niềm đam mê sâu sắc với việc đưa tri thức và nguồn lực tâm lý đến gần hơn với mọi người. Annie cũng ấp ủ ước mơ viết sách thiếu nhi, nhằm giúp các em học cách đối diện và thích nghi với những rối loạn tâm lý bằng những phương pháp nhẹ nhàng, dễ hiểu.

Quincee Lark là sinh viên năm cuối chuyên ngành Tâm lý học tại Đại học Lewis & Clark ở Portland, bang Oregon. Bên cạnh việc theo đuổi con đường học thuật và công việc vẽ tranh, minh họa tự do, Quincee còn là thực tập sinh tại Somatopia, làm việc dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Albert Wong.  

References

Price, C. (1996). Gestalt Awareness Practice. Workshop conducted for Extended Students at the Esalen Institute.

Levine, P. (2010). In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness. Berkeley, CA: North Atlantic Books.

Siegel, D.J. (1999). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are. New York: Guilford Press.

Tác giả: Albert Wong Ph.D.

Nguồn: How Do We Heal From Trauma? | Psychology Today