Làm thế nào để chạm tới một tầng cao hơn của sự tò mò

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sự tò mò ở tầng cao hơn là dám khám phá những điều mình thậm chí chưa từng biết là mình chưa biết, chứ không chỉ chăm chăm vào những mục tiêu đã định sẵn.
• Hãy dùng tư duy từ nguyên lý nền tảng để gỡ bỏ những giả định cũ kỹ và tìm ra những hiểu biết còn ẩn khuất.
• Đừng ép sự khám phá phải phục vụ một mục tiêu cố định; hãy để giá trị của nó tự nhiên nảy nở, vì tò mò chỉ thật sự sống động khi không bị trói buộc.

Georgia và Laura đều là giáo viên trong cùng một ngôi trường. Cả hai đều tò mò về AI và bắt đầu mày mò thử nghiệm.

Georgia muốn AI giúp cô tự động hóa những công việc lặp đi lặp lại, như đưa ra cùng một kiểu nhận xét hay trả lời những câu hỏi quen thuộc. Cô quan tâm đến việc làm sao để AI có thể làm những điều cô vốn đã làm, nhưng nhanh hơn, gọn gàng hơn, và đỡ tốn sức hơn.

Laura thì chọn một hướng đi khác. Cô đặt cho AI những câu hỏi ngày càng rộng mở và không có đáp án cố định, như:

“Có những cách nào để tôi trở thành một giáo viên tốt hơn mà trước giờ tôi chưa từng nghĩ tới?”

“Liệu học sinh của tôi có những nhu cầu và mong muốn nào mà tôi chưa thật sự đáp ứng?”

“Có công cụ nào hữu ích trong bối cảnh giảng dạy nhưng lại hiếm khi được sử dụng trong giáo dục?”

“Liệu tôi có đang vô tình đóng khung học sinh của mình, hay kìm hãm các em mà không hề nhận ra?”

Cô đưa cho AI một giáo án của mình và hỏi: “Nếu một người không quen với môi trường trường học truyền thống nhìn thấy tiết học này, họ sẽ thấy điều gì là lạ lẫm?” Rồi cô lại hỏi: “Phong cách dạy hiện tại của tôi đang ưu ái nhóm học sinh nào, và gây bất lợi cho nhóm nào?” Và tiếp nữa: “Có điều gì học sinh chưa hiểu nhưng các em không nói với tôi không?”

Georgia và Laura đều là những giáo viên giỏi và là những người có tinh thần tò mò. Nhưng sự tò mò của Laura ở một tầng cao hơn. Georgia hướng đến một mục tiêu cố định. Laura hướng đến những điều mình chưa từng biết là mình chưa biết.

Khát khao hiểu những điều mình chưa biết mình chưa biết là dấu ấn của sự tò mò ở tầng cao

Những người tò mò nhất thường nổi bật ở một điểm rất đặc trưng: họ tò mò về chính những điều mà họ chưa từng biết là mình còn thiếu hiểu biết.

Khi người ta nói “bạn không biết điều mình không biết”, hay khi Donald Rumsfeld từng nhắc đến “unknown unknowns”, bối cảnh thường xoay quanh những mối đe dọa và rủi ro.

Thế nhưng, khái niệm ấy cũng đúng với cả những cơ hội mà ta vô tình bỏ lỡ.

Ví dụ như:

Những công cụ hay cách tiếp cận thậm chí còn chưa xuất hiện trong tầm ngắm của bạn.

Những cách làm khác mà bạn chưa từng cân nhắc.

Những cơ hội mà bạn chưa bao giờ tìm kiếm.

Những nguồn lực hữu ích vốn sẵn có, nhưng bạn chưa từng nghĩ đến việc khai thác vì chưa nhận ra giá trị của chúng.

Và cả những điều mà bạn chưa từng biết rằng mình sẽ yêu thích.

Dùng tư duy từ nguyên lý nền tảng để gỡ bỏ những giả định của bạn

Những câu hỏi của Laura cho thấy cô đang vận dụng tư duy từ nguyên lý nền tảng để bóc tách những giả định của mình. Cô làm điều đó bằng những câu hỏi rộng mở, không gò bó vào đáp án; bằng cách thay đổi góc nhìn (chẳng hạn như đặt mình vào vị trí một người không quen với môi trường trường học truyền thống); và bằng nỗ lực rõ ràng nhằm nhận diện những thiên kiến của chính mình.

Việc gỡ bỏ những giả định khỏi các quan sát hay những sự thật khách quan nên là một quá trình diễn ra liên tục. Mỗi khi giả định len lỏi quay trở lại, bạn lại một lần nữa nhẹ nhàng tách chúng ra.

Bên cạnh việc thực hành tư duy từ nguyên lý nền tảng, dưới đây là ba cách giúp bạn nâng tầm sự tò mò của mình bằng cách dám bước vào những điều mình chưa từng biết là mình chưa biết.

1. Hãy để giá trị tự nảy sinh từ quá trình khám phá

Đừng cố gắng định sẵn một cách cứng nhắc điều gì sẽ hữu ích nhất. Hãy để giá trị tự nhiên lộ diện từ những gì bạn khám phá. Tin vào chiếc “máy dò điều thú vị” bên trong bạn.

Bạn không thể chủ động tìm kiếm những thứ mà bạn còn chưa biết là chúng tồn tại. Chúng chỉ xuất hiện khi bạn khám phá mà không nhắm vào một mục tiêu cố định. Và ban đầu, chúng sẽ không có vẻ gì là hữu ích. Chúng chỉ đơn giản là thú vị.

2. Chấp nhận sự khó chịu của hành trình khám phá

Khám phá theo hướng mở luôn đi kèm với cảm giác khó chịu. Bạn sẽ có lúc đào sâu vào những ngõ cụt chẳng dẫn tới đâu. Bạn sẽ tự hoài nghi trực giác của mình: liệu điều mình thấy thú vị có thực sự trở nên hữu ích không? Và đôi khi, những gì bạn khám phá còn khơi lên trong bạn những dạng khó chịu khác nữa.

Hãy tập chấp nhận sự lãng phí, nỗi bực bội và cả cảm giác lo lắng trong quá trình khám phá. Nếu bạn quá dị ứng với việc vô tình tiếp xúc với những ý tưởng sai lầm, vô ích, gây hại hoặc thiếu đạo đức, bạn sẽ tự giới hạn sự tò mò của mình.

Hãy mạnh dạn mở cửa trong giai đoạn khám phá, rồi sau đó, áp dụng bộ lọc của bạn một cách cẩn trọng, để chọn ra những phiên bản phù hợp, an toàn và đúng đắn.

3. Dùng phản ứng cảm xúc của bạn như những tấm biển chỉ đường

Hãy nhận ra rằng chính phản ứng của bạn mới là nơi cất giấu “vàng”. Nếu trong quá trình khám phá, bạn thấy mình nổi giận, bực bội hay lo lắng, hãy xem đó là tín hiệu để đào sâu hơn, cả về mặt nhận thức lẫn siêu nhận thức, nhằm hiểu rõ vì sao mình phản ứng như vậy.

Ví dụ, những gì tôi viết hướng tới việc phản đối “văn hóa hối hả”. Nhưng nhiều khi, khi tôi cố gắng làm cho ví dụ của mình đơn giản và gần gũi hơn, chúng lại bắt đầu nghe giống như những lời sáo rỗng của chính văn hóa ấy, hoàn toàn trái với điều tôi mong muốn. Đó là một cuộc giằng co nội tâm không hề dễ chịu khi tôi nỗ lực viết tốt hơn.

Việc cái bẫy này khó tránh đến vậy (ngay cả ở mức độ kinh nghiệm của tôi) lại chính là một manh mối về giá trị của cuộc đấu tranh đó. Tôi hiểu rằng nó phản chiếu những khó khăn mà độc giả của tôi phải đối mặt khi cố gắng không bị cuốn vào những khuôn mẫu quen thuộc của văn hóa hối hả.

Quan sát này giúp tôi hiểu sâu hơn cách “văn hóa hối hả” hoạt động như một con bạch tuộc với vô số xúc tu vươn ra, kéo con người vào theo muôn vàn cách khác nhau.

Vượt ra khỏi phạm vi của năng suất

Những điều ta chưa từng biết là mình chưa biết tồn tại ở khắp mọi nơi. Chính sự tò mò, cùng vài nguyên tắc và công cụ phù hợp, sẽ giúp bạn nhận ra chúng.

Một người yêu nấu ăn tại nhà tự hỏi còn có những sự kết hợp hương vị nào mà mình chưa từng nghĩ tới hay nếm thử.

Một người đang tìm kiếm thêm niềm vui trong cuộc sống thử khám phá các sở thích mới mà không vội phán xét trước mình sẽ thích gì.

Người tập gym quyết định thử qua tất cả các thiết bị trong phòng tập, không định kiến, và rồi bất ngờ khám phá ra kiểu bài tập nào thực sự hiệu quả với mình.

Những hiểu biết ta có được khi dám bước vào những điều chưa từng biết là mình chưa biết chính là lý do vì sao một tầng cao hơn của sự tò mò có thể khiến bạn giỏi hơn trong mọi việc, và dẫn bạn đến những trải nghiệm mà trước đó, bạn chưa từng ngờ mình sẽ yêu thích đến thế.

Tác giả: Alice Boyes Ph.D.

Nguồn: How to Reach a Superior Level of Curiosity | Psychology Today