Khoa học lý giải: điều gì làm nên một cặp đôi hạnh phúc?

CÁC ĐIỂM CHÍNH

• Một mối quan hệ chất lượng cao là liều thuốc bổ cho cả sức khỏe lẫn hạnh phúc. Thế nhưng, điều gì thực sự làm tăng cơ hội giúp chúng ta tìm thấy một bến đỗ như vậy?
• Dù nhiều người vẫn tin vào thỏi nam châm "trái dấu hút nhau", một nghiên cứu tổng hợp lại tìm thấy rất ít bằng chứng chứng minh cho quan điểm này.
• Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự tương đồng, đặc biệt là sự tương đồng trong nhận thức, đóng vai trò cốt lõi đối với sự viên mãn trong tình yêu.

Trong bài viết này, tôi muốn cùng bạn khám phá các nghiên cứu về việc sự tương đồng giữa hai nửa yêu thương ảnh hưởng thế nào đến niềm hạnh phúc và độ bền chặt của một mối quan hệ dài lâu.

Nghiên cứu này, được công bố trên Tạp chí về các mối quan hệ xã hội và cá nhân, đã đúc kết các bằng chứng qua nhiều thập kỷ về "giả thuyết tương đồng". Đây là giả thuyết cho rằng các cặp đôi có nhiều điểm chung thường sẽ có một mối quan hệ hạnh phúc và viên mãn hơn. Công trình này được thực hiện bởi nhà nghiên cứu From và các đồng nghiệp tại Đại học Michigan.

Giải mã vai trò của sự tương đồng trong sự viên mãn của mối quan hệ

Tình yêu đôi lứa vốn là trung tâm của một cuộc sống hạnh phúc, thế nhưng đâu là những yếu tố dự báo chính xác cho một cái kết viên mãn dài lâu? Câu hỏi này đến nay vẫn là một chủ đề gây nhiều tranh luận.

Một câu hỏi cốt lõi mà các nhà nghiên cứu luôn trăn trở là: Liệu sự tương đồng giữa hai người có thực sự mang lại niềm vui lớn hơn và giúp họ nắm tay nhau đi qua năm tháng? Nói một cách giản dị, liệu có phải "ngưu tầm ngưu, mã tầm mã"? Những nghiên cứu thuở ban đầu, đặc biệt là của nhà tâm lý học Donn Byrne, đã ủng hộ mạnh mẽ cho giả thuyết sức hút từ sự tương đồng. Ông chỉ ra rằng con người luôn có xu hướng bị hấp dẫn bởi những ai có cùng thế giới quan, thái độ sống và niềm tin với mình.

Vì sao sự tương đồng lại mang đến những điều kỳ diệu cho một mối quan hệ? Câu trả lời có thể là vì:

• Nó tái khẳng định thế giới quan của mỗi người (giúp chúng ta cảm thấy cách mình nhìn nhận cuộc sống là đúng đắn).
• Nuôi dưỡng và gia tăng sợi dây cảm mến từ cả hai phía.
• Gieo vào lòng mỗi người cảm giác bình yên khi được thấu hiểu bởi người bạn đời của mình. 

Sự tương đồng đối lập với sự bù trừ: liệu "trái dấu" có thực sự "hút nhau"?

Trong khi sự tương đồng từ lâu đã được xem là yếu tố dự báo cho một mối quan hệ thành công, thì một lý thuyết đối lập, giả thuyết bù trừ, lại cho rằng những khác biệt về tính cách hoặc nhu cầu cũng có thể làm tăng sự viên mãn trong tình yêu. Ví dụ, những cá nhân có phong cách tương tác cá nhân khác nhau (một người có xu hướng áp đặt/lấn lướt hơn và người kia có xu hướng dễ thích nghi/chiều chuộng hơn) có thể tạo ra những khuôn mẫu tương tác mang lại sự cân bằng và phụ thuộc lẫn nhau, từ đó nâng cao mức độ hài lòng cho cả hai.

Mặc dù vậy, trong vài thập kỷ qua, các nghiên cứu phần lớn vẫn nghiêng về mô hình sức hút từ sự tương đồng thay vì quan điểm "trái dấu hút nhau".

Thế nhưng, ngay cả khi những điểm chung chứ không phải sự khác biệt, giúp thắp lên ngọn lửa rung động ban đầu, thì liệu sự tương đồng có thực sự dẫn đến sự viên mãn và bền vững cho một mối quan hệ trong dài hạn? Câu trả lời hiện vẫn chưa rõ ràng. Một phần là do rất khó để so sánh các nghiên cứu vốn có phương pháp luận khác nhau, cũng như rất khó đưa ra những kết luận đồng nhất từ các cuộc khảo sát xem xét những khía cạnh tương đồng khác nhau (chẳng hạn như việc sẻ chia các nét tính cách, các giá trị sống hay nền tảng học vấn).

Để vấn đề này thêm phần phức tạp, một số nhà nghiên cứu còn phân định rõ ràng giữa sự tương đồng trên thực tế (những điểm chung mang tính khách quan) và sự tương đồng trong nhận thức (những ấn tượng mang tính chủ quan rằng mình và đối phương giống nhau). Dù vậy, rất ít công trình nghiên cứu đào sâu vào cả hai khía cạnh này cùng một lúc.

Source: jatinderjeetu/Pixabay

Nghiên cứu tổng quan phạm vi khảo sát các bằng chứng

Để làm sáng tỏ bức tranh toàn cảnh, From và các đồng nghiệp đã thực hiện một nghiên cứu tổng quan phạm vi, một phương pháp tổng hợp quy mô lớn nhằm chắp vá những tài liệu còn rời rạc về sự tương đồng và các mối quan hệ lứa đôi. Họ đã xem xét cả sự tương đồng trong nhận thức lẫn trên thực tế qua nhiều lĩnh vực và bằng nhiều phương pháp tiếp cận thống kê khác nhau.

Những điểm nhấn về phương pháp nghiên cứu:

• Tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn PRISMA dành cho nghiên cứu tổng quan hệ thống.
• Phân tích tổng hợp từ 339 nghiên cứu đáp ứng đủ các tiêu chí lựa chọn.
• Hầu hết các nghiên cứu được thực hiện tại các quốc gia phương Tây (chủ yếu là Hoa Kỳ).
• Kích thước mẫu trung vị là 520 người tham gia (biên độ dao động rất rộng, từ 20 cho đến 1,8 triệu người).
• 74% số nghiên cứu tập trung vào các cặp đôi dị tính (khác giới).
• 46% số nghiên cứu chỉ khảo sát riêng các cặp đôi đã kết hôn. 

Các kết quả cốt lõi: sự tương đồng có ý nghĩa, nhưng không phải lúc nào cũng vậy

Nghiên cứu tổng quan này không tìm thấy bằng chứng mạnh mẽ nào ủng hộ giả thuyết bù trừ; các cặp đôi có nhiều điểm khác biệt không hề có tỷ lệ gắn kết lâu hơn, cũng không ghi nhận chất lượng mối quan hệ cao hơn. Mặc dù giả thuyết tương đồng nhận được nhiều sự ủng hộ hơn quan điểm "trái dấu hút nhau", các bằng chứng vẫn chưa đủ mạnh để khẳng định rằng việc giống nhau luôn đồng nghĩa với một kết quả tốt đẹp hơn cho các mối quan hệ dài lâu.

Một cách lý giải cho điều này là sự tương đồng thường đóng vai trò lớn hơn ở giai đoạn khá sớm của một mối quan hệ, đặc biệt là trong những nấc thang rung động ban đầu. Vì nhiều người có xu hướng chọn bạn đời có nét tương đồng với mình, các cặp đôi gắn bó lâu năm thường ít có sự biến động lớn về mức độ tương đồng, khiến các nhà nghiên cứu khó lòng phát hiện ra tác động thực sự của nó. Một khi mối quan hệ đã được thiết lập vững vàng, sự tương đồng có lẽ không còn là một yếu tố dự báo quá mạnh mẽ cho chất lượng của tình yêu nữa.

Sự tương đồng trong nhận thức đối lập với sự tương đồng trên thực tế

Một điều vô cùng thú vị là các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng: sự tương đồng trong nhận thức mang lại những tác động mạnh mẽ và nhất quán hơn nhiều so với sự tương đồng trên thực tế. Việc bạn cảm thấy mình và người ấy có chung sở thích hay sở hữu những nét tính cách tương đồng có thể mang lại nhiều ý nghĩa cho niềm hạnh phúc và sự viên mãn của bạn hơn là việc hai người thực sự giống nhau một cách khách quan.

Trong nghiên cứu này, sự tương đồng trên thực tế thể hiện tác động rõ rệt nhất ở các đặc điểm nhân khẩu học và nền tảng gia đình. Ngược lại, sự tương đồng trong nhận thức lại có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất trong các lĩnh vực như giá trị sống và niềm tin, phong cách sống, cũng như các gu lựa chọn trong tình yêu.

Thông điệp cốt lõi: các cặp đôi giống nhau có hạnh phúc hơn không?

Nghiên cứu tổng hợp này gợi ý rằng việc sẻ chia các đặc điểm chung (như sự tương đồng về nhân khẩu học và nền tảng gia đình) có thể nuôi dưỡng sự hòa hợp, thế nhưng sự hiện diện của những khác biệt không đồng nghĩa với việc mối quan hệ của bạn sẽ đi vào ngõ cụt. Nhận thức về sự tương đồng, đặc biệt là trong niềm tin, giá trị sống, phong cách sống và gu tình cảm, có thể là yếu tố dự báo quan trọng hơn cho một tình yêu hạnh phúc so với sự tương đồng trên thực tế.

Vì sao sự tương đồng trong nhận thức lại có sức nặng hơn? Bản chất của nó có lẽ nằm ở khả năng nuôi dưỡng sợi dây kết nối và sự gắn kết sâu sắc về mặt cảm xúc. Khi một cặp đôi tin rằng họ có càng nhiều điểm chung, mỗi người sẽ càng cảm thấy mình được thấu hiểu và được trân trọng hơn. Dẫu vậy, một khả năng khác cũng có thể xảy ra: không phải sự tương đồng vẽ nên hạnh phúc, mà chính niềm hạnh phúc đã nhào nặn nên nhận thức về sự tương đồng. Khi hai bạn đang ngập tràn trong mật ngọt hạnh phúc, bạn có xu hướng tự mặc định rằng cả hai giống nhau nhiều hơn so với thực tế khách quan.

Lời kết

Công trình nghiên cứu này gợi mở rằng sự tương đồng đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với sự viên mãn trong tình yêu, và sự tương đồng ấy có lẽ không nằm ở việc cố gượng ép cho khớp nhau từng nét tính cách, mà cốt lõi là ở cảm giác được thấu hiểu. Hai con người có thể hoàn toàn khác biệt trên trang giấy, nhưng họ vẫn tìm thấy một sự đồng điệu sâu sắc trong nhịp sống đời thường. Vì vậy, thay vì cứ mải miết tự hỏi liệu mình và người ấy có giống nhau hay không, câu hỏi sâu sắc và giá trị hơn mà hai bạn nên dành cho nhau là: "Anh/Em có thể làm gì để giúp Anh/Em cảm thấy chúng ta gần gũi nhau hơn?"