Không gian gọn gàng, tâm trí thảnh thơi: khoa học đằng sau việc dọn dẹp

Mỗi độ xuân về, ta lại muốn mở toang cửa sổ, dọn dẹp lại tủ đồ, và bắt đầu một hành trình mới. Còn thời điểm nào thích hợp hơn để ta buông bỏ những thứ không còn cần thiết, làm mới không gian sống, và cũng là làm dịu lại đời sống cảm xúc của mình?

Việc rời tay khỏi những món đồ đã không còn thuộc về ta nữa mang lại lợi ích trên nhiều phương diện. Nó không chỉ mở ra thêm khoảng trống vật lý để ta sống thoải mái hơn, mà còn khẽ khàng nới rộng không gian trong lòng, để ta có thể kết nối sâu sắc hơn với chính mình và với những người xung quanh.

Mô hình PERMA của Martin Seligman, người đặt nền móng cho tâm lý học tích cực, chỉ ra năm trụ cột của một đời sống hưng thịnh: Cảm xúc tích cực, Sự dấn thân, Các mối quan hệ, Ý nghĩa, và Thành tựu. Việc dọn dẹp mùa xuân, chỉnh trang lại ngôi nhà, đơn giản hóa môi trường sống, thoạt nhìn có vẻ chỉ là một công việc thực tế, nhưng thực ra lại có thể nuôi dưỡng từng trụ cột ấy một cách âm thầm mà bền bỉ.

Dưới đây là năm cách mà một không gian gọn gàng có thể nâng đỡ sức khỏe tinh thần của chúng ta:

Cảm xúc tích cực: Một ngôi nhà bừa bộn có thể làm gia tăng căng thẳng, kéo theo những trạng thái cảm xúc không lành mạnh và mức cortisol cao hơn. Các nhà nghiên cứu tại UCLA phát hiện rằng những phụ nữ mô tả ngôi nhà của mình là lộn xộn hoặc đầy rẫy những việc dang dở thường có “đường cong cortisol trong ngày” phẳng hơn, một kiểu rối loạn khi mức cortisol luôn ở trạng thái quá cao hoặc quá thấp suốt cả ngày. Mô hình này liên quan đến stress mạn tính, sức khỏe tinh thần kém, và nguy cơ bệnh tật gia tăng. Ngược lại, những phụ nữ cảm nhận ngôi nhà của mình ngăn nắp lại có đường cong cortisol dốc hơn, một dấu hiệu sinh lý lành mạnh.

Những phát hiện khoa học ấy chỉ củng cố điều mà nhiều người trong chúng ta vẫn âm thầm cảm nhận: một môi trường hỗn độn có thể làm xáo trộn cả thế giới bên trong ta.

Với một số người, sự bừa bộn còn để lại ảnh hưởng sâu sắc hơn thế. Tôi (“Suzie”) vẫn thường nói với James rằng sự lộn xộn của không gian vật lý tác động đến tôi giống như cách sự rối rắm của ngôn từ ảnh hưởng đến anh. Là một triết gia luôn cẩn trọng với từng câu chữ, anh lập tức thấu hiểu sự so sánh ấy.

Một ngôi nhà gọn gàng, giản lược có thể trở thành nơi chữa lành. Nó nuôi dưỡng cảm giác bình yên, tĩnh tại, niềm vui và sự đủ đầy, và sau cùng, là một đời sống ít căng thẳng hơn.

Sự dấn thân: Seligman mô tả sự dấn thân là trải nghiệm khi ta sử dụng trọn vẹn điểm mạnh, kỹ năng và sự chú tâm của mình để hoàn thành một nhiệm vụ đầy thử thách. Trong trạng thái ấy, ta có thể bước vào điều mà nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi, đồng sáng lập tâm lý học tích cực, gọi là “dòng chảy” (flow), một trạng thái tối ưu nơi ta hoàn toàn hòa mình vào việc đang làm, đến mức cái tôi dường như tan biến, và thời gian như ngừng trôi.

“Dòng chảy” có thể nảy sinh trong rất nhiều hoạt động—từ thể thao, âm nhạc cho đến việc đọc sách hay đơn giản là một cuộc trò chuyện đầy ý nghĩa.

Để bước vào trạng thái ấy, ta cần sự tập trung trọn vẹn. Thế nhưng, sự bừa bộn, những tờ giấy, đồ vật, hay thậm chí là hàng loạt cửa sổ đang mở trên máy tính, dễ dàng kéo tâm trí ta đi xa. Như Martin Seligman và Mihaly Csikszentmihalyi từng nhấn mạnh, một cuộc sống tốt đẹp là cuộc sống của sự dấn thân, “một đời sống được đặc trưng bởi sự hòa mình trọn vẹn vào những gì ta làm.”

Các mối quan hệ. Có điều gì trong các mối quan hệ của bạn mà bạn đã giữ lại quá lâu, đến mức nó âm thầm tạo ra áp lực không đáng có? Bạn có thể buông xuống chúng theo một cách lành mạnh như thế nào?

Đôi khi, ta thậm chí không nhận ra những suy nghĩ và hành vi tiêu cực đã trở thành thói quen không còn lành mạnh. Chúng ta có thể hành động theo bản năng, xuất phát từ nỗi sợ hãi hoặc sự thất vọng, để rồi vô tình làm mờ đi khả năng nhìn thấy những con người yêu thương đang ở ngay trước mặt mình. Khi ta học cách buông bỏ oán giận, than phiền và những hờn trách âm ỉ, các mối kết nối sẽ dần trở nên bền chặt hơn.

Những mối quan hệ lành mạnh nằm ở trung tâm trong lý thuyết về sự hưng thịnh của Seligman. Khi ta dọn dẹp “ngôi nhà cảm xúc” của mình, ta học cách đáp lại bằng lòng trắc ẩn thay vì phản ứng bằng phán xét. Những thực hành như tha thứ và biết ơn có thể nuôi dưỡng các mối quan hệ và nâng đỡ đời sống tinh thần.

Ý nghĩa: Sự dư thừa thường dẫn đến cảm giác quá tải và trì hoãn quyết định. Sự bừa bộn có thể làm mờ đi tầm nhìn, khiến ta xao nhãng khỏi việc xác định điều gì là quan trọng nhất.

Khi ta đơn giản hóa cuộc sống, ta có thể tập trung vào những điều thực sự có ý nghĩa, đồng thời giải phóng thời gian vốn từng bị tiêu tốn vào việc quản lý những thứ không cần thiết.

Bằng cách tinh giản không gian sống, ta có thể hướng sự chú ý của mình đến những điều mang lại ý nghĩa và mục đích, chẳng hạn như được thuộc về và cống hiến cho điều gì đó lớn hơn bản thân: gia đình, niềm tin, hay một lý tưởng xã hội. Khi không gian bên ngoài trở nên thoáng đãng, tâm trí ta cũng dễ dàng sáng rõ hơn về điều mình muốn theo đuổi và hoàn thành.

Source: Pexels/rdne

Thành tựu: Cảm giác đạt được và làm chủ là một phần của đời sống hưng thịnh. Có người theo đuổi thành công trong công việc, có người tìm thấy nó trong thể thao hay sáng tạo. Còn bạn, bạn mong muốn đạt được thành tựu trong lĩnh vực nào?

Trong đời sống hiện đại, đôi khi ta có cảm giác mình đứng trước vô vàn lựa chọn. Dù lựa chọn có thể là điều tốt, nhưng quá nhiều lựa chọn lại khiến ta tê liệt vì phân tích quá mức, điều mà nhà tâm lý học xã hội Barry Schwartz gọi là “nghịch lý của sự lựa chọn.”

Khi ta sắp xếp lại thế giới bên ngoài, ta cũng đang dần sắp xếp lại thế giới bên trong. Ít đồ đạc hơn đồng nghĩa với ít xao nhãng hơn tranh giành sự chú ý của ta. Và khi ấy, ta có thể tập trung vào những quyết định thực sự quan trọng, theo đuổi mục tiêu có ý nghĩa và dành nhiều thời gian hơn cho những người quan trọng nhất trong đời.

Khi mùa xuân bắt đầu, có lẽ bạn lại đặt ra những mục tiêu đầy tham vọng để xử lý nhà kho chật kín hay chiếc tủ hành lang đầy ắp đồ. Bạn trì hoãn, bởi công việc ấy trông thật quá sức, và tự nhủ rằng rồi mình sẽ làm sớm thôi.

Dẫu việc bắt đầu có thể khiến ta chùn bước, nhất là khi chưa biết nên khởi đầu từ đâu, hãy cố gắng đừng trì hoãn. Bạn không cần làm mọi thứ cùng một lúc. Chỉ cần làm một việc thôi. Bắt đầu từ điều nhỏ bé. Dọn lại ngăn kéo bếp đã quá chật, sắp xếp lại chiếc túi xách, hay làm gọn lại ngăn đựng đồ ăn vặt.

Những chiến thắng nhỏ bé ấy có thể khiến bạn thấy dễ chịu hơn, và thậm chí khơi dậy cảm hứng để bạn tiếp tục. Chẳng mấy chốc, bạn sẽ nhận ra mình đang dần cuốn theo nhịp điệu của sự thay đổi.

Bạn thậm chí có thể tự thưởng cho mình từ trước. Chẳng hạn, bạn có thể lên kế hoạch mời bạn bè đến chơi vào một ngày nào đó trong tương lai, điều mà tôi (“Suzie”) từng thường làm trong những năm sống ở New York, khi phải vật lộn với những chồng giấy tờ ngày một cao lên.

Tôi sẽ chọn một ngày, gửi lời mời mọi người đến dự một buổi tiệc nhỏ, và biết rằng mình cần phải sắp xếp mọi thứ trước đó. Hạn chót ấy trở thành động lực giúp tôi hoàn thành công việc. Tôi cảm thấy một niềm thỏa mãn sâu sắc và rồi tận hưởng những giờ phút ý nghĩa bên bạn bè trong chính ngôi nhà của mình. Đó là phần thưởng trọn vẹn nhất: được sẻ chia niềm vui và sự kết nối trong một không gian bình yên, cả bên ngoài lẫn trong tâm hồn. 

References

Csikszentmihalyi, M., Abuhamdeh, S., Nakamura, J. (2014). Flow. In: Flow and the Foundations of Positive Psychology. Springer, Dordrecht. https://doi.org/10.1007/978-94-017-9088-8_15

Pileggi Pawelski, S., & Pawelski, J. O. (2025). Love in Your Golden Years (Audible Original; Narrated by S. P. Pawelski & J. O. Pawelski) [Audio course]. The Great Courses.

Pileggi Pawelski, S., & Pawelski, J. O. (2018). Happy Together: Using the Science of Positive Psychology to Build Love That Lasts. Penguin.

Saxbe, D. E., & Repetti, R. L. (2010). No place like home: Home tours correlate with daily patterns of mood and cortisol.Personality and Social Psychology Bulletin. 36(1), 71–81. https://doi.org/10.1177/0146167209352864

Schwartz, B. (2015). The paradox of choice. In S. Joseph (Ed.), Positive psychology in practice: Promoting human flourishing in work, health, education, and everyday life(2nd ed., pp. 121–138). John Wiley & Sons. https://doi.org/10.1002/9781118996874.ch8

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.

Seligman, M. E. P. (2018). PERMA and the building blocks of well-being. The Journal of Positive Psychology, 13(4), 333–335. https://doi.org/10.1080/17439760.2018.1437466

Tác giả: Suzie Pileggi Pawelski, MAPP and James Pawelski, Ph.D.

Nguồn: Clear Space, Clear Mind: The Science Behind Decluttering | Psychology Today