Làm sao để nuôi dạy con mà "không làm hỏng" con?

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Nuôi dạy con theo kiểu "Cương nhu song hành" (vừa yêu thương, vừa có nguyên tắc) thường mang lại kết quả tốt nhất cho sự phát triển của trẻ.
• Kiểm soát quá chặt chẽ hay buông lỏng việc chỉ dẫn đều có thể khiến con dễ gặp các vấn đề về hành vi.
• Sự ấm áp giúp con cảm thấy an tâm, nhưng can thiệp quá sâu vào đời tư lại khiến con dễ nảy sinh lo âu.
• Thiết lập giới hạn nhất quán đi kèm với sự thấu hiểu về cảm xúc sẽ giúp trẻ giảm bớt sự nổi loạn và những bất ổn tâm lý.

Làm cha mẹ là một hành trình gian nan, và ai cũng thấy vậy. Bạn sẽ chẳng bao giờ có thể dập tắt hoàn toàn những cơn hờn dỗi của trẻ lên ba hay những lúc con nghịch ngợm, không nghe lời. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học có thể chỉ cho chúng ta đi đúng hướng. Những kết quả nghiên cứu cho thấy cách nuôi dạy con giúp giảm thiểu tối đa các bất ổn tâm lý như lo âu, trầm cảm (gọi là vấn đề "nội tâm hóa"), cũng như các rắc rối về hành vi (gọi là vấn đề "ngoại hiện hóa").

Phong cách nuôi dạy và các vấn đề của trẻ

Nhà tâm lý học Diana Baumrind đã chỉ ra rằng có bốn kiểu cha mẹ điển hình: độc đoán, nuông chiều, thờ ơ và uy tín (cương nhu song hành). Cha mẹ độc đoán thường đặt ra yêu cầu rất cao nhưng lại ít khi bày tỏ sự ủng hộ hay thấu hiểu con. Ngược lại, cha mẹ nuông chiều lại kỳ vọng rất thấp ở con nhưng lại dành cho con sự yêu thương quá mức. Cha mẹ thờ ơ thì thiếu cả sự ấm áp lẫn những đòi hỏi cần thiết. Cuối cùng, cha mẹ uy tín là những người luôn đồng hành, ủng hộ con hết mình, đồng thời đặt ra những kỳ vọng rõ ràng về những hành vi tốt đẹp.

Các nghiên cứu chứng minh rằng những phong cách này liên quan mật thiết đến sức khỏe tâm thần và cách hành xử của trẻ. Con cái của những cha mẹ độc đoán thường có xu hướng gặp nhiều vấn đề về cả hành vi lẫn tâm lý (Bornstein, 2015; Pelaez, Pickens, & Hart, 2008; Rinaldi & Howe, 2012). Điều này cho thấy việc kiểm soát quá gắt gao mà thiếu đi tình thương sẽ gây tổn thương cho trẻ cả về mặt cảm xúc lẫn cách ứng xử. Trẻ có cha mẹ quá nuông chiều thường dễ mắc các vấn đề về hành vi nổi loạn (Rinaldi & Howe, 2012), đơn giản vì ở nhà trẻ không được yêu cầu phải tuân theo những chuẩn mực đạo đức hay kỷ luật nào. Một điều thú vị là, nếu mẹ quá nuông chiều còn cha lại quá độc đoán, trẻ lại càng dễ có xu hướng nổi loạn và chống đối (Rinaldi & Howe, 2012). Do thiếu hụt sự định hướng về cả hành vi lẫn cảm xúc từ cha mẹ, con cái của những gia đình thờ ơ cũng có tỉ lệ gặp các vấn đề hành vi cao hơn (như hay gây gổ, quậy phá; Paleaz et al., 2008).

Ngược lại, con cái của những cha mẹ uy tín (biết kết hợp giữa yêu thương và kỷ luật) có tỉ lệ gặp các vấn đề tâm lý và hành vi thấp nhất (Bornstein, 2015; Rinaldi & Howe, 2012; Sangawi, Adams, & Reissland, 2015). Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những đứa trẻ lớn lên trong môi trường này thường có nhiều hành vi tích cực, biết quan tâm đến mọi người xung quanh (Bornstein, 2015). Chính vì vậy, phong cách "cương nhu song hành", vừa tràn đầy yêu thương, vừa giữ vững những kỳ vọng về đạo đức, chính là hình mẫu lý tưởng mà các bậc cha mẹ nên hướng tới.

Những đặc điểm, hành động cụ thể và các vấn đề của trẻ

Bên cạnh những phong cách chung, từng hành động cụ thể của cha mẹ cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tâm thần và hành vi của con. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, trẻ dễ gặp các vấn đề về tâm lý nội tâm (như lo âu, thu mình) khi cha mẹ kiểm soát tiêu cực—như hay giận dữ, can thiệp thô bạo, đòi hỏi quá mức, áp đặt quyền lực hay kỷ luật hà khắc. Việc cha mẹ khước từ tình cảm, can thiệp quá sâu, lo lắng thái quá hay đặt ra những tiêu chuẩn quá cao cũng gây ra hệ lụy tương tự (Carneiro và cộng sự, 2016; Bornstein, 2015; Sangawi và cộng sự, 2015). Thậm chí, việc cha mẹ "phản hồi quá mức" (chiều chuộng, đáp ứng mọi thứ ngay lập tức) cũng có thể khiến trẻ dễ rơi vào những cảm xúc tiêu cực (Bornstein, 2015).

Về phía các vấn đề hành vi bộc phát ra ngoài, nguyên nhân thường bắt nguồn từ sự kiểm soát quá gắt gao, sự chối bỏ của cha mẹ hoặc các hình phạt thân thể (Bornstein, 2015; Sangawi và cộng sự, 2015). Nếu cha mẹ quá thờ ơ, thiếu sự tương tác, trẻ dễ trở nên hung hăng và phá phách; ngược lại, nếu cha mẹ bao bọc hoặc kích thích quá mức, trẻ lại dễ gặp các vấn đề về tập trung (Bornstein, 2015). Ngoài ra, cách kỷ luật khắc nghiệt nhưng không nhất quán cũng là tác nhân dẫn đến các hành vi chống đối xã hội ở trẻ (Sangawi và cộng sự, 2015).

Ngược lại, sự ấm áp, sự đồng hành của cha mẹ và việc thiết lập "giới hạn lành mạnh" sẽ giúp giảm thiểu các hành vi nổi loạn (Bornstein, 2015). Khi trẻ cảm nhận được tình yêu thương, sự chấp nhận, cùng với việc cha mẹ biết cách dùng lý lẽ để răn dạy thay vì chỉ trừng phạt, trẻ sẽ xu hướng biết sống sẻ chia và quan tâm đến người khác hơn (Bornstein, 2015).

Áp dụng nghiên cứu vào cuộc sống

Tóm lại, trẻ em phát triển tốt nhất khi được nuôi dưỡng bằng sự kết hợp giữa tình thương ấm áp và những kỳ vọng rõ ràng về hành vi. Việc "làm quá" dù là ở phương diện tình cảm (như lo lắng, bao bọc thái quá) hay phương diện yêu cầu (như đặt tiêu chuẩn quá cao) đều có thể làm tổn thương trẻ. Để con ngoan hơn và hạnh phúc hơn, bạn có thể thử những cách sau:

1. Trao cho con sự ấm áp

Hãy để con cảm nhận được rằng con luôn được yêu thương và chở che thông qua những cử chỉ ân cần và sự hỗ trợ kịp thời. Những cái ôm và những lời nói khích lệ sẽ giúp con cảm thấy an tâm và thắt chặt sợi dây liên kết giữa cha mẹ và con cái.

Hãy cho con thấy bạn yêu con vì chính con người của con, tránh đưa ra những thông điệp khiến con cảm thấy mình kém cỏi hay bị ghẻ lạnh. Hãy tin tưởng vào khả năng tự giải quyết vấn đề của con và đừng vội vàng làm thay con mọi việc nhỏ nhặt. Chẳng hạn, khi con đi học về và buồn bã vì điểm kém, hãy lắng nghe và thấu hiểu cảm xúc của con. Hãy để con biết rằng dù bạn có chút thất vọng nhưng bạn vẫn luôn yêu con, đồng thời tiếp thêm động lực để con nỗ lực hơn cho bài tập lần sau.

2. Thiết lập giới hạn lành mạnh

Hãy giữ sự nhất quán trong các quy định gia đình và duy trì những kỳ vọng chuẩn mực về hành vi. Hãy giải thích rõ ràng các quy tắc, thực hiện thưởng phạt công minh và giúp con hiểu được lý do vì sao cần có những quy tắc đó. Ví dụ, bạn có thể đặt quy định "không được quát tháo" và giải thích rằng hành động đó làm "bố/mẹ buồn". Nếu con vi phạm, hãy thực hiện hình phạt "góc tĩnh lặng" trong một khoảng thời gian nhất định và làm điều đó một cách nhất quán mỗi khi con mắc lỗi. Hãy nhớ tìm hiểu từ bạn bè, giáo viên hoặc internet để đảm bảo những kỳ vọng bạn đặt ra là phù hợp với độ tuổi và tâm sinh lý của con.

Lưu ý: Cần biết rằng trong giới học thuật vẫn còn những tranh luận về việc liệu phong cách nuôi dạy "cương nhu song hành" có thực sự ưu việt hơn các phong cách khác ở mọi nền văn hóa hay không. Tại một số nơi, phong cách này ít phổ biến hơn ở Mỹ (như ở các nước phương Đông hay các nước Hồi giáo). Thậm chí ở một số quốc gia như Tây Ban Nha, trẻ em có cha mẹ độc đoán đôi khi lại ít gặp vấn đề hành vi hơn trẻ có cha mẹ theo phong cách "cương nhu" (Sangawi và cộng sự, 2015). Điều này cho thấy hiệu quả của mỗi phương pháp còn tùy thuộc vào hoàn cảnh và văn hóa gia đình. Dù phong cách này rất hiệu quả ở tầng lớp trung lưu phương Tây, nhưng chúng ta vẫn cần cái nhìn linh hoạt khi áp dụng vào các nền văn hóa khác trên thế giới.

References

Bornstein, M. H. (2015). Children's parents. In R. Lerner, M. Bornstein, & T. Leventhal (Eds.), Handbook of child psychology and developmental science. Volume 4, Ecological settings and processes, Chapter 3 (pp. 1–78). Hoboken, NJ: Wiley.

Carneiro, A., Dias, P., & Soares, I. (2016). Risk factors for internalizing and externalizing problems in the preschool years: Systematic literature review based on the child behavior checklist 1½–5. Journal of Child and Family Studies, 25(10), 2941-2953.

Pelaez, M., Field, T., Pickens, J. N., & Hart, S. (2008). Disengaged and authoritarian parenting behavior of depressed mothers with their toddlers. Infant Behavior & Development, 31(1), 145-148. doi:10.1016/j.infbeh.2007.06.002

Sangawi, H., Adams, J., & Reissland, N. (2015). The effects of parenting styles on behavioral problems in primary school children: a cross-cultural review. Asian social science, 11(22), 171-186.

Tác giả: Tasha Seiter MS, PhD, LMFT

Nguồn: How to Not Mess Up Your Kid | Psychology Today