Một thói quen chung của những người thông minh nhất

ĐIỂM CỐT LÕI

• Sự cởi mở với những ý tưởng mới là thước đo đáng tin cậy để dự đoán năng lực nhận thức cao.
• Người thông minh có thói quen chủ động tìm kiếm những bằng chứng phản bác, thay vì củng cố, niềm tin hiện tại của họ.
• Trí thông minh thực sự đôi khi trông giống như sự thiếu quyết đoán, việc thường xuyên thay đổi quan điểm có thể là dấu hiệu của một tư duy có chiều sâu.

Trải qua nhiều thập kỷ nghiên cứu về cách con người tư duy, có một mô thức hành vi luôn nổi lên trong các dữ liệu như một dấu hiệu đáng tin cậy của năng lực nhận thức cao. Thói quen ấy hoàn toàn không liên quan gì đến việc một người đưa ra kết luận nhanh hay chậm.

Trong một nghiên cứu mang tính cột mốc năm 1997 được công bố trên Tạp chí Tâm lý học Giáo dục, hai nhà tâm lý học Keith Stanovich và Richard West đã phát hiện ra rằng: khuynh hướng tư duy mạnh mẽ nhất gắn liền với trí thông minh cao chính là cái mà họ gọi là Tư duy Cởi mở Chủ động (Actively Open-minded Thinking). Đó là xu hướng mang tính thói quen nhằm tìm kiếm những bằng chứng đi ngược lại với niềm tin sẵn có của bản thân, chấp nhận chung sống với sự mơ hồ, và sẵn sàng đảo ngược các kết luận của mình khi dữ liệu thực tế yêu cầu.

Suốt ba mươi năm qua, phát hiện này đã được chứng minh lặp đi lặp lại một cách nhất quán trên nhiều nhóm đối tượng và phương pháp nghiên cứu khác nhau. Đến mức, một báo cáo tổng quan toàn diện năm 2023 trên Tạp chí Trí tuệ (Journal of Intelligence), một trong những tạp chí uy tín nhất trong lĩnh vực này, đã xác nhận rằng: đây vẫn là một trong những mối liên kết bền vững nhất giữa một khuynh hướng nhận thức và năng lực trí tuệ được đo lường.

Thói quen này nhân lên trí thông minh của bạn như thế nào?

Tư duy cởi mở chủ động phản ánh mức độ một người thường xuyên cân nhắc các bằng chứng mới để đối chiếu với một niềm tin vốn được họ ưu ái, lắng nghe quan điểm của người khác trước khi chốt lại lập trường, và thực sự giữ một tâm thế sẵn sàng chấp nhận mình sai. Nghe thì có vẻ đơn giản, nhưng trong thực tế, điều này lại đi ngược lại với hầu hết các bản năng xã hội của chúng ta.

Điều làm cho mối liên hệ giữa tư duy cởi mở chủ động và trí thông minh trở nên đặc biệt ấn tượng không chỉ đơn thuần là hai yếu tố này có sự tương quan với nhau. Mà đó là chiều hướng của mối quan hệ này qua hàng loạt nghiên cứu: tư duy cởi mở chủ động liên tục dự đoán một hiệu suất lập luận tốt hơn trong thực tế, từ các nhiệm vụ kiểm tra lối suy nghĩ rập khuôn và các tác vụ mang tính định kiến, cho đến các thước đo về độ chuẩn xác trong nhận định và các bài kiểm tra lập luận khoa học, ngay cả khi đã loại trừ yếu tố năng lực nhận thức bẩm sinh.

Nói cách khác, đây không chỉ là việc trí thông minh tự biểu hiện ra ngoài qua hành vi. Bản chất của nó là một thói quen tư duy giúp nhân lên gấp bội bất kỳ năng lực nhận thức nào mà một người đang sở hữu. Sự khác biệt này vô cùng quan trọng, bởi vì nó đồng nghĩa với việc tư duy cởi mở chủ động là điều chúng ta hoàn toàn có thể chủ động quan sát, rèn luyện và xây dựng được.

Image: Mohamed_hassan | Pixabay

Mối liên hệ giữa thói quen này và trí thông minh

Để hiểu tại sao tư duy cởi mở chủ động lại gắn kết một cách đáng tin cậy với năng lực nhận thức cao đến thế, việc nhìn nhận từ góc độ của khoa học tính cách diện rộng sẽ giúp chúng ta làm sáng tỏ vấn đề.

Một nghiên cứu tổng hợp (meta-analysis) năm 2024 được công bố trên Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (PNAS), đúc kết từ nhiều thập kỷ nghiên cứu qua hàng trăm công trình, đã chỉ ra rằng: trong số các khía cạnh thuộc nhóm tính cách Cởi mở với Trải nghiệm, thì Sự hiếu kỳ về mặt trí tuệ thể hiện mối tương quan thuận mạnh mẽ và nhất quán nhất với trí thông minh được đo lường, vượt trội hơn bất kỳ khía cạnh tính cách nào khác từng được xem xét.

Đó không phải là sự cởi mở với thẩm mỹ, không phải là xu hướng tìm kiếm cảm giác mạnh, cũng chẳng phải là sự cởi mở với cảm xúc. Những khía cạnh định hướng đáng tin cậy nhất đến năng lực nhận thức cao chính là những gì hướng tới các ý tưởng và hướng tới một sự đánh giá thành thật với chính tư duy của bản thân mình. Tư duy cởi mở chủ động chính là hiện thân của bức chân dung tâm lý đó trong hành vi thường nhật. Nó chính là sự cởi mở với trải nghiệm được dịch nghĩa thành hành động thực tế.

Cỗ máy động lực vận hành bên dưới thói quen này cũng có một tên gọi riêng trong các tài liệu chuyên ngành: Nhu cầu Nhận thức. Thuật ngữ này đề cập đến xu hướng xem việc tư duy sâu sắc, đầy thử thách là một phần thưởng nội tại mang lại niềm vui, chứ không phải là một gánh nặng làm kiệt quệ năng lượng. Đối với những người có nhu cầu nhận thức cao, việc bắt gặp một lập luận phản bác đầy tính thuyết phục không hề kích hoạt cơ chế phòng vệ của họ. Ngược lại, nó khơi dậy sự hứng thú và dấn thân.

Một nghiên cứu dọc năm 2024 được công bố trên Tạp chí Trí tuệ, theo dõi sát sao 341 trẻ vị thành niên trong suốt một năm học bằng cách sử dụng các mô hình điểm thay đổi tiềm ẩn (latent change score models) đã phát hiện ra một mối quan hệ hai chiều: Trí tuệ lỏng giúp dự đoán sự phát triển của nhu cầu nhận thức, và ngược lại, nhu cầu nhận thức cũng dự đoán sự tăng trưởng của trí tuệ lỏng. Mối tương quan này vận hành theo cả hai hướng, tác động qua lại lẫn nhau.

Chính vì lý do này, các nhà tâm lý học thường nhận thấy rằng những người tự nhận mình là người thiếu quyết đoán, những người hay thay đổi ý định, những người cảm thấy khó khăn khi phải khẳng định một lập trường với sự tự tin tuyệt đối, lại thường là những người có tư duy sắc bén nhất trong căn phòng. Sự mơ hồ, lưỡng lự của họ chính là tín hiệu cho thấy hệ thống nhận thức đang vận hành một cách chuẩn xác: liên tục tích hợp các thông tin mới, thay vì cố chấp bảo vệ một vị thế đã được dựng sẵn từ trước.

Biểu hiện của thói quen này trong thực tế

Tư duy cởi mở chủ động được biểu hiện qua những hành vi cụ thể, dễ nhận biết, và không phải lúc nào chúng cũng khoác lên mình vẻ ngoài của sự thông minh nếu nhìn từ bên ngoài.

Trên hết, họ còn chủ động tìm kiếm những cuộc trò chuyện bất đối xứng, tiếp xúc với những người có nền tảng chuyên môn khác biệt, những tiền giả định khác biệt và những trải nghiệm sống khác biệt. Mục đích của họ không phải để tranh luận hơn thua, mà là để định vị những đường ranh giới trong vùng mù của chính mình.

Nhìn từ bên ngoài, những hành vi này có thể bị nhầm lẫn là sự do dự hay thiếu bản lĩnh, nhưng các nghiên cứu lại chứng minh điều ngược lại. Một nghiên cứu năm 2019 công bố trên tạp chí Tính cách và Sự khác biệt Cá nhân đã chỉ ra rằng: cả trí thông minh lẫn Sự linh hoạt nhận thức đều dự đoán một cách độc lập Sự khiêm tốn trí tuệ, đặc biệt là ở khía cạnh tôn trọng các quan điểm trái chiều và sẵn sàng điều chỉnh thái độ của bản thân khi đối mặt với bằng chứng mới.

Điều cốt lõi là các nhà nghiên cứu đã tìm thấy một hiệu ứng bù trừ: chỉ cần có trí thông minh cao hoặc sự linh hoạt nhận thức cao là đã đủ để nuôi dưỡng lòng khiêm tốn trí tuệ; không nhất thiết phải hội tụ cả hai cùng một lúc. Có hai con đường để tiếp cận, nhưng cả hai đều là những lộ trình quen thuộc mà các nhà tư duy kiệt xuất luôn sải bước qua.

Cách bạn có thể nuôi dưỡng thói quen tư duy cởi mở

Hệ quả quan trọng nhất từ toàn bộ các công trình nghiên cứu này cũng chính là điều mang lại nhiều hy vọng nhất: tư duy cởi mở chủ động không phải là một nét tính cách cố định bẩm sinh.

Điều này đồng nghĩa với việc tư duy cởi mở chủ động, ít nhất là một phần, thuộc về sự thực hành. Nó được kiến tạo thông qua việc chủ động và liên tục tiếp xúc với những thông tin mang tính phản bác. Nó được củng cố thêm mỗi khi một người tự hỏi: "Mình đang bỏ sót điều gì?" thay vì "Làm sao để mình bảo vệ lập luận này?". Và ngược lại, thói quen ấy sẽ dần mai một trong những môi trường coi trọng sự quả quyết hơn là tính chính xác.

Bài học rút ra cho bất kỳ ai đang làm việc cùng, đang lãnh đạo, hoặc đang muốn phát triển những con người kiệt xuất chính là: những dấu hiệu hữu hình của một tư duy xuất sắc thường hoàn toàn trái ngược với những gì chúng ta vốn được rèn luyện để tìm kiếm. Sự tự tin thường bị nhầm là năng lực. Sự lưu loát thường bị đánh đồng với chuyên môn. Nhưng dấu ấn sâu sắc hơn mà các nghiên cứu đã chỉ ra một cách nhất quán nhất, qua nhiều thập kỷ và bằng nhiều phương pháp luận khác nhau, lại chính là một tâm thế chân thành, được rèn giũa mỗi ngày, sẵn sàng chấp nhận rằng mình có thể sai.