Những khoảnh khắc trống rỗng của tâm trí tiết lộ điều gì về ý thức

Ngay lúc này, bạn vừa nghĩ về điều gì? Có lẽ bạn đang bị cuốn trong một dòng suy nghĩ liền mạch, chảy không ngừng. Chúng ta thường nói về đời sống tỉnh thức của mình như vậy, và đó cũng là cách tâm trí có ý thức thường được khắc họa trong tiểu thuyết, hay được bàn luận trong triết học. Thế nhưng, với một số người và có thể là cả bạn nữa, dòng chảy ấy không phải lúc nào cũng liền mạch. Xen giữa nó là những khoảng lặng, những khoảnh khắc mà dòng suy nghĩ bỗng dưng dừng lại, để lại tâm trí trống rỗng. Nếu vậy, rất có thể câu trả lời chân thật cho câu hỏi “bạn vừa nghĩ gì?” sẽ là: không gì cả.

Nếu bạn từng trải qua những khoảnh khắc rỗng không trong tâm trí, bạn sẽ hiểu tôi đang nói đến điều gì. Còn nếu chưa từng, có lẽ bạn sẽ ngạc nhiên khi biết rằng chúng tồn tại. Nhưng chúng thực sự có, và với bất kỳ ai tò mò về bản chất của ý thức, đây là một hiện tượng vừa hấp dẫn vừa bí ẩn, thách thức những cách tiếp cận quen thuộc lâu nay về chủ đề này.

Cho đến gần đây, các nhà khoa học thường nghiên cứu ý thức theo hai hướng chính: “là có ý thức” và “có ý thức về”. Hướng thứ nhất đề cập đến thực tế rằng, dù chúng ta là những sinh thể có ý thức, nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng có ý thức. Chẳng hạn, khi rơi vào giấc ngủ không mộng mị, hay khi được gây mê, ý thức của chúng ta mờ dần rồi lại quay trở lại. Hướng thứ hai tập trung vào nội dung của ý thức, tức là, dù ta có thể ý thức về rất nhiều điều, nhưng chắc chắn không thể ý thức về mọi thứ cùng lúc.

Photo by Erich Hartmann/Magnum 

Ẩn sau sự phân đôi quen thuộc này là một giả định: có ý thức đồng nghĩa với việc có ý thức về một điều gì đó. Ý thức của chúng ta lang thang, có thể tập trung vào khoảnh khắc hiện tại, hoặc trôi về nơi chốn và thời điểm khác, nhưng dường như lúc nào cũng hướng vào một đối tượng nào đó. Thế nhưng, trải nghiệm về những khoảng lặng trong nội dung ý thức lại thách thức giả định ấy. Khi bạn được hỏi câu hỏi muôn thuở: “Bạn đang nghĩ gì?” và câu trả lời duy nhất bật lên trong đầu là “Không gì cả”, điều đó gợi ý rằng, dù bạn vẫn có ý thức, bạn lại không ý thức về bất cứ điều gì. Trong một bài tổng quan gần đây, tôi cùng các đồng nghiệp, hai nhà thần kinh học (Athena Demertzi và Antoine Lutz) và một triết gia (Jennifer Windt) đã gọi những khoảnh khắc ấy là “tâm trí trống rỗng”.

Những khoảng trống trong dòng suy nghĩ này thật sự gây bối rối, bởi chúng cho thấy ý thức có thể bị ngắt quãng bởi những dấu lặng mà ta thường không hề nhận ra. Nếu điều này là đúng, thì ý niệm rằng đời sống ý thức là một dòng trải nghiệm liên tục có lẽ chỉ là một ảo tưởng.

Để hiểu rõ hơn về hiện tượng tâm trí trống rỗng, tôi đã lựa chọn một cách tiếp cận khá đơn giản, đó là bất chợt ngắt quãng những người tình nguyện tham gia nghiên cứu vào những thời điểm ngẫu nhiên trong lúc họ đang thực hiện một nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung liên tục (họ phải bấm nút mỗi khi một chữ số xuất hiện trên màn hình, nhưng cần chú ý tránh những chữ số đặc biệt không yêu cầu phản hồi). Vào những khoảnh khắc ấy, tôi yêu cầu họ cho biết nội dung những gì họ đang nghĩ, hoặc sự vắng mặt của nội dung đó, ngay tại thời điểm ấy; phương pháp này được gọi là “lấy mẫu trải nghiệm”. Khi được trao lựa chọn báo cáo “không nghĩ gì cả” bên cạnh các phương án khác như đang nghĩ về nhiệm vụ hay để tâm trí lang thang, những người tham gia thường chọn phương án tâm trí trống rỗng khoảng 15% thời gian, một con số khiến tôi thực sự bất ngờ vì quá cao.

Nếu bạn còn hoài nghi, hẳn bạn sẽ tự hỏi: làm sao chúng ta có thể chắc chắn rằng tâm trí của những người tham gia thực sự là trống rỗng? Đây là một câu hỏi hoàn toàn xác đáng, bởi lẽ việc nghiên cứu ý thức một cách khách quan luôn bị giới hạn phần nào do đối tượng mà nó nhắm đến chính là trải nghiệm chủ quan. Tuy vậy, vẫn có những cách để chúng ta xem xét kỹ lưỡng các báo cáo chủ quan về trạng thái tâm trí trống rỗng, bằng cách quan sát hành vi và hoạt động não bộ của họ trong những khoảnh khắc ấy.

Tâm trí trống rỗng phản ánh sự gián đoạn của dòng ý thức, tương tự như những gì xảy ra khi ta bắt đầu chìm vào giấc ngủ

Xét trên cả hai phương diện này, tâm trí trống rỗng đều bộc lộ những dấu hiệu rất riêng. Về mặt hành vi, chúng tôi nhận thấy rằng khi tâm trí ai đó rơi vào trạng thái trống rỗng, họ cũng phản hồi chậm hơn (khi được nhắc mô tả nội dung suy nghĩ của mình). Kiểu phản hồi này đối lập với khi họ đang tập trung vào nhiệm vụ, và cũng khác với trạng thái tâm trí lang thang, lúc đó, họ thường phản hồi nhanh hơn bình thường, có lẽ vì họ ít bị nhiệm vụ hiện tại níu kéo hơn.

Hoạt động não bộ trong trạng thái tâm trí trống rỗng cũng mang những nét rất khác biệt. Sử dụng fMRI để ghi lại mức độ kích hoạt và sự “đối thoại” giữa các vùng não, trong một nghiên cứu năm 2022, Demertzi và các cộng sự cho thấy tâm trí trống rỗng gắn liền với một kiểu siêu kết nối đặc thù. Thay vì chỉ một số vùng não cụ thể giao tiếp với những vùng nhất định khác, lúc này lại xuất hiện sự gia tăng đồng loạt, lan tỏa và đồng đều của các kết nối trên toàn bộ não bộ.

Bạn có thể nghĩ rằng một bộ não được kết nối mạnh mẽ hơn là điều tốt. Đến một mức độ nào đó, điều này đúng. Nhưng siêu kết nối lại có thể gây bất lợi cho ý thức, bởi nó phản ánh sự thiếu vắng tổ chức chức năng rõ ràng. Siêu kết nối là một đặc điểm then chốt của các cơn động kinh, và nó cũng được quan sát thấy ở thời điểm bắt đầu chìm vào giấc ngủ, khi ý thức dần nhạt đi.

Thực ra, tâm trí trống rỗng còn phản chiếu trạng thái buồn ngủ theo nhiều cách khác nữa. Nó đi kèm với những dấu hiệu cho thấy mức độ hưng phấn sinh lý suy giảm, như đồng tử co nhỏ hơn và nhịp tim chậm lại. Trong các nghiên cứu của riêng tôi, khi đo hoạt động điện của não bộ, nhóm nghiên cứu của tôi đã chỉ ra rằng trong những khoảnh khắc tâm trí trống rỗng, não bạn có xu hướng tạo ra các sóng điện chậm, rất giống với những gì xảy ra trong giấc ngủ. Điều này gợi ý rằng tâm trí trống rỗng phản ánh một sự gián đoạn của dòng ý thức, tương tự như quá trình diễn ra khi ta bắt đầu chìm vào giấc ngủ. Nếu được xác nhận, phát hiện này có thể mang lại những hệ quả quan trọng. Chẳng hạn, nó sẽ cho thấy tâm trí trống rỗng xuất hiện đặc biệt nhiều ở những người thiếu ngủ, và đó chính xác là điều mà Demertzi đang quan sát thấy trong nghiên cứu của cô.

Ý tưởng cho rằng tâm trí trống rỗng có thể phản ánh một dạng “xâm nhập của giấc ngủ” vào trạng thái tỉnh thức cũng giúp lý giải một quan sát khác, do một nhóm nghiên cứu độc lập đưa ra: người lớn và trẻ em mắc ADHD báo cáo trải nghiệm tâm trí trống rỗng thường xuyên hơn. Ban đầu, điều này nghe có vẻ mâu thuẫn với quan niệm rằng người mắc ADHD có một tâm trí “quá đầy” chứ không phải trống rỗng. Tuy nhiên, cả người lớn lẫn trẻ em mắc ADHD đều thường xuyên gặp khó khăn với giấc ngủ, điều này có thể khiến những yếu tố giống giấc ngủ chen vào đời sống tỉnh thức của họ. Thật vậy, gần đây tôi đã công bố một bản thảo sơ bộ cho thấy các khoảnh khắc tâm trí trống rỗng ở những người tham gia mắc ADHD thường đồng thời xuất hiện cùng hoạt động sóng chậm trong não, một dấu hiệu cho thấy sự xâm nhập của giấc ngủ ngay trong lúc tỉnh táo.

Dù những tiến triển gần đây rất hứa hẹn, nghiên cứu về tâm trí trống rỗng vẫn đang ở giai đoạn sơ khai, đầy thử nghiệm và sai sót. Một câu hỏi trung tâm là làm sao nắm bắt được một hiện tượng mong manh, thoáng qua đến vậy. Tâm trí trống rỗng diễn ra quá nhanh, thường là nó đã qua đi trước cả khi ta kịp nhận ra, nếu ta có nhận ra đi chăng nữa. Việc “bắt” những khoảnh khắc trống rỗng một cách ngẫu nhiên bằng phương pháp lấy mẫu trải nghiệm chẳng khác nào bắn trong bóng tối. Có lẽ vẫn còn một con đường khác?

Cho đến giờ, tôi chủ yếu mô tả điều mà Windt gọi là dạng “tự nhiên” của tâm trí trống rỗng, những khoảng trống xuất hiện một cách tự phát, có thể do mệt mỏi. Bà đối chiếu chúng với dạng “được nuôi dưỡng”: cách mà một số thực hành thiền định, như nirodha-samāpatti, dạy người tu tập chủ động làm rỗng tâm trí, để đạt tới một trạng thái nhận biết không còn bị gánh nặng bởi dòng suy nghĩ không kiểm soát.

Có lẽ tâm trí trống rỗng cho phép những chức năng phục hồi được thực hiện ngay trong lúc tỉnh thức

Việc nghiên cứu những trạng thái này có thể giúp làm sáng tỏ hơn bản chất chính xác của dạng tâm trí trống rỗng tự nhiên. Chẳng hạn, nếu các nghiên cứu xác nhận rằng trong một số trạng thái thiền định, con người vẫn duy trì được sự tự nhận biết hoặc cảm nhận được thời gian trôi qua dù tâm trí trống rỗng, điều đó sẽ cho thấy sự vắng mặt của nội dung tâm trí không nhất thiết đồng nghĩa với sự vắng mặt của ý thức. Nói cách khác, khi tâm trí bạn tự nhiên trở nên trống rỗng, “bạn” vẫn đang có ý thức, chỉ là bạn không ý thức về bất cứ điều gì cụ thể.

Một câu hỏi then chốt vẫn chưa có lời giải là: liệu tâm trí trống rỗng tự phát có phục vụ một chức năng nào hay không. Khi tâm trí bạn đột nhiên trống rỗng trong chốc lát, đó đơn thuần là dấu hiệu cho thấy não bộ không duy trì được mức độ hưng phấn đủ để giữ cho dòng ý thức tiếp tục chảy? Hay ngược lại, những khoảng trống ấy là một đặc điểm hữu ích của đời sống tinh thần, cho phép hoặc ngăn cản một quá trình có lợi nào đó diễn ra? Hoặc cũng có thể, nó chẳng phải điều gì trong số ấy, mà chỉ là một hiện tượng phụ, không mục đích và không hệ quả.

Mối liên hệ giữa tâm trí trống rỗng và sự xâm nhập của giấc ngủ có thể mang lại vài manh mối. Những xâm nhập của giấc ngủ biểu hiện dưới dạng hoạt động sóng chậm của não, một dấu ấn then chốt của giấc ngủ, trực tiếp thực hiện chức năng phục hồi của nó. Trong khi ngủ, các sóng chậm giúp tái cân bằng các kết nối synap, khôi phục nguồn năng lượng trao đổi chất, hỗ trợ loại bỏ chất thải chuyển hóa, và còn nhiều tác dụng khác. Khi chúng ta không làm điều gì đặc biệt thú vị, có lẽ tâm trí trống rỗng cho phép những chức năng phục hồi này được thực hiện ngay trong lúc tỉnh táo. Để xác định liệu điều này có đúng hay không, sẽ cần đến sự kết hợp của nhiều kỹ thuật phức tạp nhằm theo dõi không chỉ hoạt động thần kinh mà cả quá trình trao đổi chất của não bộ, và rất có thể điều đó sẽ khiến tôi bận rộn trong nhiều năm tới.

Nếu thỉnh thoảng bạn thấy mình rơi vào trạng thái trống rỗng, tôi hy vọng bạn sẽ yên tâm hơn khi biết rằng bạn không hề đơn độc, và rằng điều đó thường chỉ phản ánh một chút mệt mỏi. Lần tới khi điều này xảy ra, bạn cũng có thể dừng lại để ngạc nhiên trước những hàm ý mà trải nghiệm ấy mang theo. Tâm trí trống rỗng thách thức giả định khoa học lâu đời rằng có ý thức đồng nghĩa với việc phải ý thức về một điều gì đó. Nó cũng mời gọi chúng ta suy ngẫm lại ý nghĩa của việc “có ý thức”, đồng thời làm nổi bật sự đa dạng và tính động không ngừng của đời sống tinh thần. Tâm trí trống rỗng có thể chỉ giống như một vết nứt nhỏ trên bề mặt ý thức, tinh tế, dễ bị bỏ qua, nhưng chính khe nứt khiêm nhường ấy lại ẩn giấu những điều kỳ diệu bất ngờ.

Tác giả: Thomas Andrillon là nhà nghiên cứu tại INSERM và Viện Não bộ Paris, chuyên tìm hiểu cách hoạt động của não bộ định hình nhận thức và ý thức con người. Công trình của ông tập trung vào những khoảnh khắc mà não không hoàn toàn tỉnh táo nhưng cũng chưa hẳn chìm vào giấc ngủ, những vùng giao thoa mong manh giữa thức và ngủ. Bằng cách kết hợp điện sinh lý học với tâm lý học thực nghiệm, ông khám phá ý nghĩa chức năng của những dao động tự phát trong hoạt động não bộ ấy, và cách chúng âm thầm ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của chúng ta.

Biên tập: Christian Jarrett 

Nguồn: What your mind’s blank moments reveal about consciousness | Tạp chí Psyche.co