Nỗi đau khổ hiện sinh là có thật và ngày càng phổ biến

CÁC ĐIỂM THEN CHỐT

• Nỗi đau khổ hiện sinh là một vấn đề lâm sàng riêng biệt, không chỉ đơn thuần là một biến thể của chứng trầm cảm hay lo âu.
• Nghiên cứu cho thấy việc miệt mài tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống khi chưa thể tìm ra nó có mối liên hệ mật thiết với những tổn thương tâm lý có thể đo lường được.
• Trong kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo, chiến tranh và khủng hoảng sinh thái, việc thấu hiểu và xoa dịu các vấn đề hiện sinh có thể được xem là một năng lực lâm sàng cốt lõi.

Ngày càng có nhiều nghiên cứu lâm sàng gọi tên một dạng tổn thương tâm lý mà các cẩm nang chẩn đoán hiện hành chưa thể định danh. Nó thường được biết đến với những khái niệm như nỗi đau khổ hiện sinh (existential distress), sự thống khổ liên quan đến ý nghĩa cuộc sống, hoặc đơn giản là một cuộc khủng hoảng hiện sinh. Dù được dán nhãn bằng bất kỳ tên gọi nào, hiện tượng này ngày càng được hiểu như một vấn đề độc lập sâu sắc, thay vì chỉ là một biểu hiện khác của chứng trầm cảm hay lo âu.

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà những trăn trở hiện sinh dâng cao hơn bao giờ hết. Sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo khiến nhiều người phải tự vấn về điều gì làm nên giá trị không thể thay thế của con người. Những người khác lại thấy mình chơi vơi, mất phương hướng giữa một biển thông tin sai lệch đang gặm nhấm niềm tin vào truyền thông, mạng xã hội, tri thức và ngay cả chính khoa học. Có những người lại đang phải đối diện với nỗi ám ảnh từ các cuộc chiến tranh dai dẳng, căng thẳng chính trị leo thang và một cuộc khủng hoảng sinh thái với quy mô rộng lớn đến mức thách thức mọi tầm nhận thức. Những hiện tượng này phản ánh sự đổ vỡ của ý nghĩa sống, của sợi dây gắn kết và của cách chúng ta cùng tồn tại trong thế giới này, chứ không đơn thuần là một bệnh lý tâm thần mang tính cá nhân.

Bài viết năm 2023 có tựa đề "Các vấn đề hiện sinh trong tâm lý trị liệu" được công bố trên tạp chí Innovations in Clinical Neuroscience đã trực tiếp định khung vấn đề này cho các nhà lâm sàng. Các vấn đề hiện sinh, những bận tâm tâm lý liên quan đến cái chết, ý nghĩa hay sự vô nghĩa của cuộc đời, sự lựa chọn, trách nhiệm, căn tính, cùng sự kết nối hay nỗi cô lập, vốn vô cùng phổ biến ở nhiều nhóm bệnh nhân và bối cảnh lâm sàng khác nhau. Các tác giả nhắc nhở giới lâm sàng về giá trị của việc nhận diện và đối diện trực tiếp với những nỗi niềm ấy, thay vì vội vã đánh đồng và quy chụp chúng vào các chẩn đoán bệnh lý tương đương. 

Image: StockSnap | Pixabay.com 

Nỗi đau khổ hiện sinh là có thật

Xét trên nhiều khía cạnh, các nghiên cứu lâm sàng mới chỉ đang bắt đầu bước những bước đầu tiên trong việc bắt kịp những gì mà bối cảnh hiện đại đang tác động lên cuộc sống thực tế của con người.

Một nghiên cứu phân tích gộp năm 2023 của tác giả He và các đồng nghiệp được công bố trên tạp chí Journal of Research in Personality, dựa trên dữ liệu từ hàng trăm nghiên cứu với sự tham gia của hơn 75.000 người, đã tìm ra một mô thức tinh tế và khác biệt hơn nhiều so với những gì chúng ta thường lầm tưởng. Đúng như số đông kỳ vọng, việc cảm nhận được ý nghĩa cuộc sống có mối liên hệ mật thiết với việc giảm bớt các tổn thương tâm lý. Thế nhưng, việc miệt mài kiếm tìm ý nghĩa khi bản thân chưa thể tìm thấy nó lại có mối liên hệ tỷ lệ thuận một cách rõ rệt với chứng lo âu, trầm cảm và các bất ổn cảm xúc tiêu cực khác. Trạng thái chủ động tìm kiếm ý nghĩa sống, tự thân nó, có thể là một dấu chỉ của sự thống khổ, chứ không phải là một con đường dẫn lối thoát ra khỏi nỗi đau ấy.

Đây là một phát hiện rất đáng để chúng ta phải dừng lại và suy ngẫm. Có biết bao con người đang tích cực tìm kiếm ý nghĩa giữa một thời đại đầy phi lý, nơi các điều kiện văn hóa - xã hội khiến cho cuộc kiếm tìm tự thân đầy riêng tư này trở nên gian truân hơn bao giờ hết, và họ vẫn chưa thể chạm tới bất cứ điều gì thực sự vững chãi để bấu víu. Nghiên cứu chỉ ra rằng chính trạng thái tìm kiếm vô định này đã là một niềm đau đớn về mặt tâm lý. Điều đó đồng nghĩa với việc làn sóng dâng cao của những trăn trở hiện sinh trong đời sống đương đại không đơn thuần là một lời nhận xét văn hóa trừu tượng.

Nỗi đau khổ hiện sinh đang hiện diện trong các bối cảnh lâm sàng như một dạng thức tổn thương có thể đo lường được.

Biểu hiện trong thực tế đời sống

Các phát hiện thực nghiệm có thể rất chính xác trong việc đo lường, nhưng chúng lại thường bất lực trong việc lột tả trọn vẹn cảm giác trải nghiệm từ sâu thẳm bên trong. Hầu hết những thân chủ tìm đến trị liệu với nỗi đau khổ hiện sinh không bao giờ mô tả một cách rõ ràng rằng họ đang bị "thiếu hụt ý nghĩa sống". Người ta thường đến với một nỗi niềm tĩnh lặng hơn và khó gọi tên hơn thế nhiều.

Những bất ổn hiện sinh có thể âm ỉ kéo dài sau khi ngày làm việc kết thúc, và lại quay về ngay sau một chuyến nghỉ dưỡng, thứ vốn được kỳ vọng sẽ giải quyết được mọi bộn bề cuộc sống. Với một số người, nó len lỏi vào những buổi chiều Chủ nhật, hiện hình trong những cuộc đời nhìn bề ngoài thì có vẻ rất "đúng quy chuẩn" trên giấy tờ, nhưng bên trong lại mang cảm giác trống rỗng hoặc như một ngôi nhà hoang vắng bóng người. Với những người khác, nó lại trỗi dậy theo một cung bậc mới mẻ và kỳ lạ của đời sống đương đại: nỗi sợ hãi mỗi khi mở tin tức ra xem, cảm giác mất phương hướng khi làm một công việc mà chẳng bao lâu nữa một thuật toán có thể thay thế, và sự bàng hoàng đau đớn khi nhận ra mình đang nuôi dạy những đứa trẻ bước vào một tương lai mà sự ổn định đã trở thành một điều xa xỉ.

Đôi khi, đó là một nỗi u uẩn khó gọi tên cho những viễn cảnh tương lai và những điều chắc chắn vốn đã âm thầm tiêu biến. Hoặc giả, sự thống khổ hiện sinh có thể thức giấc vào những canh bạc nửa đêm về sáng, xoay quanh những câu hỏi sâu kín nhất mà người ta vẫn hằng trì hoãn về ý nghĩa cuộc đời, về cái chết, và về trách nhiệm của mỗi cá nhân lẫn tập thể.

Một điều thú vị là, đây lại là một trải nghiệm lâu đời của nhân loại mà truyền thống tâm lý học chiều sâu đã mô tả từ rất lâu. Carl Jung từng viết rất nhiều về sự đau khổ của một tâm hồn nhân loại phải chờ đợi quá lâu. Lionel Corbett, một nhà phân tích đương đại theo trường phái Jung, cũng đã dành trọn một cuốn sách mang tên The Soul in Anguish (Sự Thống Khổ Của Tâm Hồn) để luận bàn về những hệ lụy của dạng thức đau khổ này.

Những gì mà các tài liệu thực nghiệm đang xác nhận lúc này, và những gì mà bối cảnh toàn cầu đương đại đang phơi bày trên diện rộng, chính là: đây không phải là một dạng đau khổ hiếm gặp hay hoàn toàn mang tính góc khuất riêng tư. Nó đang hiện diện ngày một rõ rệt, như chính chất liệu dệt nên bức tranh của cuộc sống đời thường.

Những hệ quả rút ra

Có một vài hệ quả tất yếu sẽ mở ra khi chúng ta nhìn nhận nỗi đau khổ hiện sinh một cách nghiêm túc như một hiện tượng tâm lý rõ ràng, chứ không chỉ là lời than vãn mơ hồ về một giai đoạn cuộc đời.

Điều đầu tiên là nếu chúng ta chỉ tập trung xoa dịu các triệu chứng sức khỏe tâm thần mà bỏ mặc những trăn trở hiện sinh, con người sẽ luôn cảm thấy có một điều gì đó cốt lõi trong mình chưa được chạm tới. Bởi lẽ, có những dạng thức đau khổ vận hành ở một tầng sâu rất khác so với tầng nhận thức và hành vi, vốn là những tầng nền tảng mà các liệu pháp tâm lý chính lưu được thiết kế để can thiệp.

Điều thứ hai là các vấn đề hiện sinh không phải là một chủ đề xa xỉ chỉ dành riêng cho những thân chủ khá giả, những người vốn đã giải quyết xong xuôi các bộn bề khác của cuộc sống. Nghiên cứu chỉ ra rằng chúng thường là gốc rễ chìm sâu dưới những vấn đề khác; và trong bối cảnh này, trạng thái chủ động tìm kiếm ý nghĩa sống, đặc biệt là trong những hoàn cảnh khiến cuộc tìm kiếm ấy trở nên gian truân, tự thân nó đã là một dạng thức tổn thương có thể đo lường được.

Điều này đồng nghĩa với việc những người đang ở trong trạng thái này không phải vì họ "kém cỏi" trong việc đương đầu với cuộc sống. Mà là vì họ đang vấp phải một loại rắc rối mà các khung quy chiếu chuẩn quy về sự tổn thương chưa đủ năng lực để tiếp cận một cách thấu đáo.

Điều thứ ba là trong các bối cảnh xã hội và chính trị như giai đoạn chúng ta đang sống, sự phổ biến của nỗi đau khổ hiện sinh không còn là chuyện bên lề. Nó đang hiện hữu ở mọi nhóm thân chủ, mọi bối cảnh lâm sàng, mọi độ tuổi, và ngày càng lan rộng ra hoàn toàn bên ngoài các phòng khám trị liệu, xuất hiện nơi công sở, trong các mối quan hệ bạn bè, và ngay cả trong những khoảng lặng cô độc tịch mịch. Việc nhận diện được nó là gì và nó xuất hiện khi nào thực sự có ích trong việc giúp con người cảm thấy bản thân không hề "bất bình thường" hay điên rồ.

Nếu bạn nhận thấy hình bóng trải nghiệm của chính mình trong bất kỳ điều mào đầu nào ở trên, thì hãy hiểu rằng: trải nghiệm đó là có thật. Nó đang ngày càng được ghi nhận rõ ràng trong các nghiên cứu, và đó không phải là kiểu vấn đề mà bạn có thể tự mình dùng lý trí để suy nghĩ mà tìm được lối thoát.

Hóa ra, một cuộc đời được phản tư và tự vấn không phải là một điều xa xỉ. Trong những thời khắc như thế này, đó thường là câu trả lời thành thực duy nhất cho việc chúng ta được ban tặng một cuộc đời để sống. 

References

Schnipke, B., & MacKay, M. (2023). Existential issues in psychotherapy. Innovations in Clinical Neuroscience, 20(1–3), 72–75.

He, X.-X., Wang, X., Steger, M. F., Ji, L.-J., Jing, K., Liu, M., & Ye, B. (2023). Meaning in life and psychological distress: A meta-analysis. Journal of Research in Personality, 104, Article 104381.

Corbett, L. (2015). The soul in anguish: Psychotherapeutic approaches to suffering. Chiron Publications.