Nỗi sợ những điều khác biệt

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Con người dựa vào các khuôn mẫu xã hội (tôn giáo, vai trò giới tính, truyền thống) để tìm thấy cảm giác thuộc về và sự an toàn.
• Bản năng chúng ta luôn tìm kiếm sự ổn định và có xu hướng kháng cự lại những điều mơ hồ.
• Các nghiên cứu chỉ ra rằng những nhóm đa dạng thường sáng tạo hơn, đưa ra quyết định sáng suốt hơn và thích nghi tốt hơn.
• Chúng ta cần đối mặt với nỗi sợ của chính mình, khước từ những định kiến tiêu cực và học cách bao dung hơn.

Đã bao giờ bạn tự hỏi tại sao hình ảnh một cậu bé mặc váy lại khiến người lớn cảm thấy khó chịu đến vậy? Hay tại sao một gia đình mới chuyển đến không đi lễ chùa, đi nhà thờ lại trở thành chủ đề bàn tán trong một khu phố nhỏ? Hoặc thậm chí, tại sao cái ôm thân mật của hai người phụ nữ trước cửa hàng lại có thể khơi dậy những lời cay nghiệt và ánh nhìn đầy ác cảm từ những người qua đường?

Con người không chỉ đơn thuần là những thực thể sinh học; chúng ta là những sinh vật luôn đi tìm ý nghĩa của cuộc sống. Chúng ta xây dựng bản sắc chung thông qua quan điểm chính trị, tôn giáo, vai trò giới tính, sắc tộc và các truyền thống văn hóa. Những khuôn mẫu xã hội này mang lại sự nề nếp, tính dự báo và cảm giác ấm áp khi được thuộc về một cộng đồng. Chúng trả lời cho câu hỏi muôn thuở: “Tôi là ai giữa thế gian này?”, giúp mỗi người định hình nên cái tôi cá nhân. Hệ thần kinh của chúng ta vốn dĩ được mặc định để kết nối, vì thế những quan niệm và khuôn mẫu xã hội đó dần trở thành biểu tượng của sự an toàn (Baumeister & Leary, 1995).

Tuy nhiên, chúng ta cần nhận ra rằng những khuôn mẫu này không phải là chân lý bất biến; chúng chỉ là những "thỏa thuận ngầm" được hình thành theo thời gian. Và khi ai đó sống khác đi, dù là nghi ngờ một đức tin, thể hiện xu hướng tính dục khác biệt, hay thuộc về một nhóm thiểu số, điều đó vô tình chạm vào nỗi bất an của số đông. Dưới góc độ tâm lý, những người "lệch chuẩn" này đã làm xáo trộn trật tự xã hội vốn đang rất yên ổn trong mắt những người luôn tôn thờ "những giá trị cũ". Những khác biệt ấy bị coi là mối đe dọa, không phải vì chúng thực sự gây nguy hiểm, mà đơn giản vì chúng đại diện cho một khả năng: Rằng những quy tắc mà chúng ta đang sống theo có lẽ chẳng hề cố định hay là duy nhất.

Tại sao những "kẻ lạc loài" lại khiến ta cảm thấy bất an

Về mặt tâm lý, con người luôn có xu hướng tìm về những gì giống mình, bởi sự tương đồng mang lại cảm giác dễ đoán và sự gắn kết. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sự mơ hồ thường khơi dậy nỗi lo âu và những phản ứng tự vệ ngay khi chúng ta tiếp xúc với nó (Hogg, 2007). Khi một cộng đồng đối mặt với sự đa dạng, phản ứng thường gặp nhất chính là nỗi sợ, nỗi sợ rằng nếu một người có thể bước ra ngoài những quy tắc chung, thì toàn bộ cấu trúc xã hội có nguy cơ sụp đổ. Thế nhưng, nỗi sợ này đã nhầm lẫn giữa sự ổn định và tính cứng nhắc. Sự ổn định thực sự nằm ở khả năng thích nghi của một cộng đồng, chứ không phải ở việc khước từ sự thay đổi.

Sự đa dạng là sức mạnh, không phải mối đe dọa Các nghiên cứu thực nghiệm đã liên tục chứng minh rằng sự đa dạng trong một tập thể sẽ mang lại những quyết định sáng suốt hơn, nhiều sáng kiến hơn và khả năng thích ứng linh hoạt hơn trước những thử thách. Các nghiên cứu thực nghiệm đồng thời chỉ ra rằng những nhóm người đa dạng thường đưa ra quyết định tốt hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn và thích nghi hiệu quả hơn với khó khăn (Phillips, 2014). Những gì ban đầu có vẻ như là "vết nứt" trên nền tảng của những chuẩn mực xã hội, thực chất lại là sự củng cố. Những cộng đồng biết trân trọng sự khác biệt sẽ không mất đi bản sắc; ngược lại, họ có thể gạn đục khơi trong, thấu hiểu sâu sắc hơn và trở nên kiên cường hơn.

Để có thể tiến hóa và đón nhận sự đa dạng, mỗi cá nhân trong cộng đồng cần học cách đối diện với cảm giác khó chịu nảy sinh khi những khuôn mẫu vốn được chấp nhận bấy lâu bị xáo trộn: hãy thừa nhận phản xạ muốn bảo vệ cái gọi là "bình thường", nhưng sau đó hãy bình tâm suy ngẫm sâu hơn rằng "ta đang sợ mất đi điều gì?". Cảm giác an toàn ảo tưởng được xây dựng trên sự bài trừ vốn dĩ rất mong manh. Chỉ có sự an toàn dựa trên sự bao dung và hòa hợp mới thực sự bền vững và rộng mở.

Đối mặt với nỗi bất an của chính mình Nếu mục tiêu cuối cùng là xây dựng những cộng đồng khỏe mạnh và vững mạnh hơn, chúng ta phải sẵn sàng đối mặt với sự xáo trộn của quá trình thay đổi. Chỉ bằng cách trải nghiệm và can đảm đối diện với những nỗi sợ bản năng cùng sự cố chấp vào những điều quen thuộc, chúng ta mới thực sự chạm tới sự an toàn đích thực.

Sự khác biệt không tạo ra hỗn loạn; chúng tạo ra cơ hội để trưởng thành. Những nguy cơ gây xáo trộn vẫn luôn tồn tại từ xưa đến nay. Tuy nhiên, chính sự sẵn lòng đón nhận những người sống ngoài ranh giới của các chuẩn mực xã hội thông thường sẽ mang lại cơ hội duy nhất để tăng cường sức mạnh tập thể.

Vì lợi ích của mọi thành viên trong cộng đồng, chúng ta cần thực hành việc tự soi chiếu bản thân, cũng như lên tiếng thách thức những quan điểm gieo rắc nỗi sợ hãi rằng khác biệt là nguy hiểm. Việc tạo ra các diễn đàn nhằm bôi nhọ hay kỳ thị các nhóm yếu thế không chỉ gây nguy hiểm cho những người trực tiếp chịu ảnh hưởng, mà còn đe dọa đến khả năng gắn kết và làm vững mạnh cộng đồng của chính chúng ta. 

References

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.497

Hogg, M. A. (2007). Uncertainty–identity theory. Advances in Experimental Social Psychology, 39, 69–126. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)39002-8

Phillips, K. W. (2014). How diversity makes us smarter. Scientific American, 311(4), 42–47. https://doi.org/10.1038/scientificamerican1014-42