Phá vỡ sự tổn thương: giải mã “chiến tranh lạnh”

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• “Chiến tranh lạnh” có thể làm rạn nứt các mối quan hệ.
• Cái giá mà nó để lại có thể nghiêm trọng và kéo dài.
• Nhận thức là bước đầu tiên để vượt qua kiểu hành xử tiêu cực này.

Nữ danh hài huyền thoại Phyllis Diller thường xây dựng tiếng cười của mình xoay quanh mối quan hệ với người chồng hư cấu tên Fang. Trong vô vàn “bí quyết hôn nhân” bà từng chia sẻ, có một câu nói nổi tiếng: “Chúng tôi không bao giờ đi ngủ khi còn giận nhau. Chúng tôi thức trắng để cãi nhau!” Câu chốt hạ ấy, dù là để gây cười hay không, vẫn ẩn chứa một lời khuyên giao tiếp rất đáng suy ngẫm: Ngay cả khi xung đột xảy ra, việc giữ cho cánh cửa đối thoại luôn mở là điều vô cùng quan trọng.

Dĩ nhiên, ngoài đời thực, cái giá của giao tiếp kém hiệu quả chẳng hề là chuyện đùa. Một mối quan hệ lành mạnh cần đến sự trao đổi thẳng thắn và tôn trọng lẫn nhau. “Chiến tranh lạnh”, một hành vi thoạt nhìn có vẻ vô hại, được thể hiện bằng sự im lặng nặng nề và đầy cảm xúc, thực chất lại ẩn chứa những hệ quả tiêu cực cả trước mắt lẫn lâu dài.

“Chiến tranh lạnh” không hề im lặng hay tinh tế như ta tưởng.

“Chiến tranh lạnh” là gì?

Một tổng quan hệ thống các nghiên cứu được công bố gần đây mô tả “chiến tranh lạnh” là một hình thức “cố ý né tránh giao tiếp, một dạng loại trừ xã hội phổ biến, có ảnh hưởng đáng kể đến các mối quan hệ thân thiết của người trưởng thành.”

Nhiều khi, giữa lúc tranh cãi căng thẳng, một người chọn cách im lặng, từ chối phản hồi, phớt lờ hoặc gạt đối phương ra khỏi cuộc trao đổi. Người ở phía nhận sự im lặng ấy, một dạng gây hấn thụ động, sẽ cảm thấy mình bị loại trừ; mọi nỗ lực lên tiếng đều rơi vào khoảng không. Họ có thể cảm thấy như đang bị trừng phạt, bị đổ lỗi, bị chối bỏ, bị đóng sập cánh cửa kết nối. Thời gian “chiến tranh lạnh” kéo dài bao lâu là điều rất khác nhau, nhưng tác động của nó có thể âm ỉ rất lâu, để lại những tổn thương khó xóa nhòa.

Image: Krakenimages.com / Shutterstock

Khi im lặng không phải là “chiến tranh lạnh”

Tất nhiên, không phải mọi khoảng lặng trong một cuộc trò chuyện đều mang tính toán hay thao túng. Có những lúc, tạm dừng lại là điều khôn ngoan, để gom lại suy nghĩ, để lắng lòng, hoặc để hạ nhiệt một cuộc trao đổi đang leo thang. Nhà trị liệu gia đình Terry Real, người sáng lập phương pháp Relational Life Therapy và là tác giả cuốn sách bán chạy của The New York Times I Don’t Want to Talk About It, đã xây dựng “10 Điều Răn về khoảng tạm dừng lành mạnh để hạ nhiệt trong mối quan hệ”. Trong đó, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nói rõ mong muốn tạm dừng và thống nhất cách quay lại cuộc trò chuyện.

Mục tiêu của một khoảng dừng lành mạnh là làm dịu tình hình, ngăn ngừa tổn thương, và để cả hai người đều cảm thấy mình được lắng nghe, được nâng đỡ, được tôn trọng, ngay cả trong lúc tạm xa nhau một nhịp.

Cố ý gây tổn thương và làm đau

Bất kỳ ai từng ở phía nhận lấy “chiến tranh lạnh” từ bạn đời, cha mẹ, bạn thân hay đồng nghiệp, đều hiểu cảm giác bị gạt bỏ, bị thao túng, bị làm đau và bị cô lập khi đối phương đột ngột, có chủ ý từ chối giao tiếp. Người hứng chịu sự im lặng ấy thường rơi vào trạng thái bất lực, lo âu, như thể mình bị bỏ rơi, bị loại ra ngoài.

Theo thời gian, “chiến tranh lạnh” thường được gọi là stonewalling, có thể gây tổn hại nghiêm trọng cho mối quan hệ. Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra những hệ quả về cảm xúc, thể chất và quan hệ từ các kiểu giao tiếp tiêu cực giữa các cặp đôi, bao gồm “vết thương chậm lành hơn, cảm xúc tiêu cực gia tăng, cảm xúc tích cực suy giảm và những đánh giá kém tích cực về các cuộc trao đổi.” Hơn nữa, một bài báo gần đây còn xếp “chiến tranh lạnh”, stonewalling và sự rút lui cảm xúc vào nhóm hành vi bạo lực giữa bạn tình, nhấn mạnh mối đe dọa của chúng đối với “cảm giác được thuộc về, nhu cầu căn bản của con người về sự kết nối và được chấp nhận và lòng tự trọng, bao gồm cảm nhận về giá trị và phẩm giá của bản thân.”

Những hình mẫu và “bản thiết kế”

Phần lớn cách ta giao tiếp và ứng xử trong mối quan hệ được hình thành từ rất sớm. Ngay từ nhỏ, ta đã vô thức tiếp nhận thói quen, hành vi và phong cách quan hệ của cha mẹ hay người chăm sóc mình. Cách những người lớn mà ta phụ thuộc để được an toàn và che chở đối diện với căng thẳng, đối xử với người khác và giải quyết xung đột, tất cả trở thành “bản thiết kế” cho ta noi theo. Khi những hành vi được làm gương ấy hữu ích, thích nghi tốt và giúp ta cảm thấy an toàn, ta thường tiếp tục mang chúng theo mà ít khi tự vấn hay suy ngẫm.

Tin vui là thế này: Là con người, chúng ta có khả năng nhìn lại và thách thức những thói quen, khuôn mẫu không còn phù hợp, những điều gây tổn thương cho chính mình và người khác. Khi ta nhận diện được các hành vi, thói quen tiêu cực của mình, trong đó có việc sử dụng “chiến tranh lạnh”, ta có thể chọn thay đổi. Ta có thể điều chỉnh hướng đi, tìm đến những cách ứng xử đầy cảm thông và chín chắn hơn, để nuôi dưỡng sự giao tiếp chân thành, lành mạnh và bền vững với người khác.

Thoát khỏi “chiến tranh lạnh”

Nếu bạn nhận ra hình thức giao tiếp mang tính hủy hoại này đang tồn tại trong hành vi, phản ứng và thói quen của mình, bạn có thể:

• Thừa nhận rằng những khuôn mẫu quen thuộc ấy là vấn đề và có thể gây hại. Hãy nhớ rằng, nhận thức luôn là bước đầu tiên của mọi thay đổi có ý nghĩa.
• Tự hứa với bản thân rằng bạn sẽ rèn luyện những kỹ năng giao tiếp lành mạnh, hiệu quả và tích cực hơn.
• Chịu trách nhiệm về những lựa chọn, hành vi và cách cư xử trong quá khứ. Dịu dàng với chính mình và với những người có thể đã bị tổn thương, và nói với họ rằng bạn mong muốn thay đổi.
• Ở lại với hiện tại, thay vì khép mình lại, trong những lần tới khi bạn cảm thấy bị đe dọa hay căng thẳng. Thay vì rơi vào “chiến tranh lạnh”, hãy bày tỏ mong muốn được tạm dừng, cùng một lời hứa sẽ quay lại kết nối.
• Tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn để giúp bạn tháo gỡ những thói quen không thích nghi, đồng thời rèn luyện kỹ năng lắng nghe chủ động, điều hòa cảm xúc và giao tiếp hiệu quả.

Nếu bạn là người đang phải hứng chịu “chiến tranh lạnh”, bạn có thể:

• Nhận diện rõ những gì đang diễn ra, và chủ động quay về chăm sóc bản thân, tham gia vào những hoạt động truyền cảm hứng và mang lại niềm vui cho bạn.
• Thiết lập và truyền đạt những ranh giới lành mạnh khi hai người quay lại đối thoại. Hãy nói rõ rằng bạn không chấp nhận những hành vi lạm dụng hay thiếu tôn trọng, và đề xuất những cách giao tiếp phù hợp hơn, chẳng hạn như bày tỏ cảm xúc tiêu cực một cách trực tiếp hoặc chủ động xin tạm dừng khi cần.
• Tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần nếu bạn cảm thấy quá tải, khó bày tỏ cảm xúc, và cần được hỗ trợ để xây dựng những cách ứng phó và giao tiếp lành mạnh hơn.

Tác giả: Monica Vermani C. Psych.

Nguồn: Breaking Bad: Decoding the Silent Treatment | Psychology Today