Tại sao bạn lại cho rằng chẳng ai thích mình

Ý CHÍNH

• Nếu ta đang vật lộn với lòng tự trọng, thì những lời khen ngợi, những điều may mắn hay các mối quan hệ tràn ngập tình yêu thương đôi khi lại càng khiến ta cảm thấy tồi tệ hơn.
• Chúng ta có xu hướng đánh giá thấp việc người khác thích mình đến nhường nào – một hiện tượng tâm lý được gọi là "khoảng cách sự yêu thích".
• Ký ức không chỉ đơn thuần lưu giữ quá khứ; chúng còn dự báo cả tương lai.

Trong quá trình viết cuốn sách đầu tay Platonic về chủ đề kết bạn, tôi đã chạm đến một lý thuyết tâm lý học mà tôi luôn trăn trở và tâm đắc nhất – lý thuyết tự xác nhận. Lý thuyết này chỉ ra rằng chúng ta luôn có xu hướng tìm kiếm những người nhìn nhận mình theo đúng cách mình tự nhìn nhận bản thân. Điều này đúng ngay cả khi chúng ta có góc nhìn tiêu cực về chính mình. Chẳng hạn, các nghiên cứu thú vị đã chứng minh rằng nếu bạn tự đánh giá thấp bản thân, bạn sẽ ít gắn kết hơn với người phối ngẫu đối xử quá tốt với mình. Bạn thực sự có xu hướng thích tương tác với những người nhìn nhận bạn một cách khắt khe, tiêu cực hơn. Khi người khác trao cho bạn lời khen hay sự công nhận tích cực, huyết áp của bạn lại tăng vọt. Nghiên cứu thậm chí còn phát hiện ra rằng càng có nhiều sự kiện tích cực xảy ra với bạn, sức khỏe thể chất của bạn lại càng trở nên tồi tệ hơn. Thậm chí, bạn còn chẳng thể chịu nổi những lời tự khen ngợi chính mình. Khi những người có lòng tự trọng thấp lặp đi lặp lại câu "Tôi là người đáng được yêu thương" mỗi khi nghe thấy tiếng bíp, cảm xúc của họ sau đó lại càng trở nên tồi tệ hơn.

Hóa ra, khi ta chật vật với lòng tự trọng, chính những điều mà ta tưởng rằng sẽ giúp bản thân cảm thấy tốt hơn, như lời khen, sự may mắn, hay một mối quan hệ yêu thương, lại chỉ làm ta thêm phần tồi tệ.

Điều gì thực sự đang diễn ra ở đây? Câu hỏi này đã trở thành động lực thúc đẩy phần lớn các nghiên cứu của tôi cho cuốn sách mới, Worth: The New Science of Self-Esteem and Secure Attachment (Giá trị: khoa học mới về lòng tự trọng và sự gắn bó an toàn). Và đây là những gì tôi đã tìm ra: Bạn có thể hình dung lòng tự trọng của mình như một "lý thuyết về bản thân". Nếu bạn nhìn nhận bản thân một cách tích cực, bạn tin rằng người khác sẽ đón nhận mình; còn nếu bạn nhìn nhận bản thân tiêu cực, lý thuyết của bạn lại bảo rằng người khác rồi cũng sẽ khước từ bạn mà thôi.

Image by cristinaureta from Pixabay 

Khoảng cách sự yêu thích: đánh giá thấp mức độ người khác trân trọng ta

Tuy nhiên, "lý thuyết" này không hẳn lúc nào cũng đúng. Trên thực tế, mọi người thường yêu quý những người có lòng tự trọng thấp nhiều hơn là họ tự nghĩ. Chẳng hạn, một nghiên cứu đã chỉ ra rằng chúng ta có xu hướng đánh giá thấp việc người khác thích mình đến nhường nào, một hiện tượng tâm lý gọi là "khoảng cách sự yêu thích". Hiện tượng này lại càng thể hiện rõ rệt hơn ở những người hay tự khắt khe, chỉ trích bản thân. Một nghiên cứu khác cũng phát hiện ra rằng, cách một người nghĩ về việc đối phương nhìn nhận mình ra sao phản ánh ít hơn về góc nhìn thực sự của đối phương, mà lại phản ánh nhiều hơn về cách họ tự nhìn nhận chính mình.

Vậy tại sao ta lại hình thành một lý thuyết như thế nếu nó thường xuyên dẫn ta đi sai hướng? Robin Carhart-Harris, giáo sư tại Khoa Thần kinh học thuộc Đại học California, San Francisco, cho rằng khi ta bị tổn thương, cuộc sống dường như không còn tính dự báo nữa, bất kỳ điều tồi tệ nào cũng có thể xảy ra vào bất kỳ lúc nào, và chính điều đó lại tạo ra một kiểu nỗi đau rất riêng. Trong cơn khát khao sự chắc chắn, bộ não của chúng ta bắt đầu đúc kết nên một "câu chuyện" về bản thân (như "Mình thật tệ hại") và về người khác ("Mọi người rồi sẽ xua đuổi mình thôi"). Nhờ vậy, một chút cảm giác chắc chắn dần quay trở lại. Việc sở hữu một lý thuyết về bản thân, dù là tiêu cực, vẫn giúp bảo vệ chúng ta vì ít nhất ta biết điều gì đang chờ đón phía trước. Sự khước từ sẽ chẳng thể làm ta bất ngờ; ta đã chuẩn bị sẵn tâm lý cho nó rồi.

Ký ức định hình lòng tự trọng và kỳ vọng về sự khước từ như thế nào

Lý thuyết này được bồi đắp từ chính những ký ức của chúng ta. Đúng như cách các nhà nghiên cứu về ký ức nhận định: "Ký ức được xem là nguồn dữ liệu nền tảng cho lòng tự trọng." Bạn mang trong mình những ký ức bị xua đuổi, bị bắt nạt, bỏ rơi, hay thậm chí là bị ngược đãi; và ký ức không chỉ đơn thuần lưu giữ quá khứ, chúng còn dự báo cả tương lai. Một phần trong bạn tin rằng sự khước từ ấy rồi sẽ lại tái diễn. Đó là lý do tại sao việc duy trì cảm giác bất an lại trở thành một cơ chế tự thích nghi.

Nếu bạn vốn đã cảm thấy mình ở dưới đáy, bạn sẽ chẳng còn rơi quá sâu khi sự khước từ ấy thực sự lặp lại lần nữa.

Quan niệm cho rằng lòng tự trọng là một "lý thuyết về bản thân", với khả năng khước từ mọi bằng chứng đi ngược lại nó, chính là lý do tại sao việc bồi đắp và chữa lành giá trị bản thân lại quan trọng đến thế. Nếu không làm điều đó, ta vẫn có thể tìm được công việc mơ ước nhưng trong lòng vẫn cảm thấy mình là kẻ thất bại, hay có được một mối quan hệ hoàn hảo mà vẫn thấy bản thân không được yêu thương. Những điều tuyệt đẹp của cuộc sống cứ thế trượt khỏi tay ta. Cảm giác bản thân không xứng đáng thực chất là sự bất lực trong việc tiếp nhận tình yêu.

Nếu cảm giác không xứng đáng ấy bắt nguồn từ quá khứ, dường như chúng ta thật vô vọng. Nhưng không phải vậy. Chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi quá khứ, hoặc ít nhất là thay đổi cách mà quá khứ ấy đang tiếp tục hiện hữu bên trong mình.