Tại sao môi trường khắc nghiệt lại nuôi dưỡng những nhân cách đen tối

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Hệ sinh thái trong những năm tháng đầu đời dự đoán mức độ trung bình của chứng ái kỷ, chủ nghĩa Machiavellian (tính xảo quyệt) và chứng thái nhân cách ở phạm vi quốc gia.
• Tỷ lệ giới tính lệch về nam giới cùng tỷ lệ sống sót thấp hơn dự báo mức độ ái kỷ cao hơn ở một quốc gia.
• Gánh nặng bệnh tật (mầm bệnh) dự báo mức độ thấp hơn của chủ nghĩa Machiavellian (chủ nghĩa xảo quyệt) và chứng thái nhân cách.
• Điều kiện sống của các quốc gia láng giềng có sự lan tỏa, góp phần định hình chân dung tính cách của quốc gia trung tâm.

Tại sao một số xã hội dường như lại vị kỷ, xảo quyệt hay tàn nhẫn hơn những xã hội khác? Câu trả lời của bạn có thể là: Do văn hóa. Nhưng thật quá dễ dàng khi đổ lỗi cho văn hóa, chính trị hay thậm chí là mạng xã hội. Trong nghiên cứu mới của chúng tôi vừa được xuất bản trên tạp chí Evolution and Human Behavior, chúng tôi gợi mở rằng cội rễ của những khác biệt này sâu xa hơn thế: các nét tính cách ở cấp độ quần thể có thể được dự báo bởi chính những điều kiện sinh thái mà con người đã lớn lên.

Bộ ba đen tối trong tâm lý học, bao gồm chứng ái kỷ, chủ nghĩa Machiavellian và chứng thái nhân cách, từ lâu đã mê hoặc cả các nhà tâm lý học lẫn công chúng: người ái kỷ khao khát sự ngưỡng mộ, người mang chủ nghĩa Machiavellian luôn thao túng và tính toán, còn người thái nhân cách lại hành động bốc đồng và thiếu đi lòng trắc ẩn. Những nét tính cách này tuy cùng chung một sợi dây kết nối là sự vị kỷ và trục lợi xã hội, nhưng chúng lại riêng biệt và vận hành qua những cơ chế hoàn toàn khác nhau.

Và qua nhiều năm, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những nét tính cách này chi phối rất nhiều phương diện trong cuộc sống của chúng ta, bao gồm cả sự trỗi dậy của năng lực lãnh đạo, các mối quan hệ và thậm chí là hành vi trên không gian mạng. Tuy nhiên, điều còn thiếu bấy lâu nay là một góc nhìn sinh thái rộng lớn hơn để giải thích tại sao toàn bộ một cộng đồng lại có xu hướng ngả về phía "đen tối" hay "tươi sáng" hơn. Dựa trên tâm lý học tiến hóa, chúng tôi khám phá cách mà các yếu tố môi trường sinh thái, bao gồm tỷ lệ sống sót, tỷ lệ giới tính và sự tiếp xúc với bệnh dịch hay thiên tai, có thể định hình nên những mẫu hình nhân cách của cả một tập thể.

Image by geralt from Pixabay 

Phác họa những chiều hướng đen tối của thế giới

Quan sát 48 quốc gia với hơn 11.000 người, chúng tôi nhận thấy rằng một môi trường sống khắc nghiệt sẽ hằn lên tâm lý của cả một dân tộc những dấu vết không thể xóa mờ.

Hãy nhìn vào chứng ái kỷ. Chúng tôi nhận thấy chỉ số này cao hơn ở những quốc gia có tỷ lệ nam giới nhiều hơn nữ giới trong suốt thời thơ ấu và tuổi vị thành niên, một viễn cảnh làm gay gắt thêm sự cạnh tranh để tìm kiếm bạn đời. Nó cũng gia tăng ở những nơi mà cơ hội sống sót đến tuổi 65 thấp hơn, báo hiệu một thế giới đầy biến động và hiểm họa. Những kiểu môi trường như thế dường như đang tưởng thưởng cho việc phô diễn bản thân và tranh giành vị thế. Suy cho cùng, khi cuộc đời ngắn ngủi và sự cạnh tranh là thực tế mỗi ngày, thì chính những hành vi ấy mới giúp một cá nhân nổi bật và vươn lên.

Nhưng đây mới là sự đối lập đầy bất ngờ: Những vùng đất chịu gánh nặng nặng nề từ các bệnh truyền nhiễm trên thực tế lại cho thấy mức độ thấp hơn của chủ nghĩa xảo quyệt và chứng thái nhân cách. Khi mầm bệnh là mối đe dọa thường trực, việc duy trì sự hòa hợp xã hội và tuân thủ các quy tắc trở thành vấn đề sống còn. Sự dối trá hay thao túng không chỉ là sai trái, đó còn là một trò đánh cược đầy rủi ro có thể khiến bạn bị loại trừ khỏi cộng đồng. Trong một số hoàn cảnh, sống tử tế không phải là một điều xa xỉ về mặt đạo đức; đó là chiến lược sinh tồn cốt lõi.

Thiên tai, giới tính và những sự lan tỏa tâm lý

Chúng tôi cũng phát hiện ra rằng thiên tai làm trầm trọng thêm sự khác biệt về giới tính đối với các nét tính cách đen tối. Nam giới ở những quốc gia phải chịu đựng lũ lụt, động đất hay bão lũ có điểm số chứng ái kỷ, chủ nghĩa xảo quyệt và chứng thái nhân cách cao hơn so với nữ giới. Điều này nhiều khả năng phản ánh những áp lực tiến hóa thúc đẩy con người chấp nhận rủi ro và lựa chọn các chiến lược ngắn hạn trong những môi trường sống bất ổn. Tuy nhiên, tỷ lệ giới tính lệch về nam giới (khi số lượng nam nhiều hơn nữ) thường làm thu hẹp những khoảng cách này, có thể là vì chính người phụ nữ cũng bắt đầu tiếp nhận những hành vi cạnh tranh hoặc phô diễn bản thân nhiều hơn khi cuộc đua tìm kiếm bạn đời trở nên gay gắt.

Điều cốt yếu là, nhân cách không dừng lại ở ranh giới quốc gia. Hoàn toàn có thể tồn tại những hiệu ứng lan tỏa (nghĩa là điều kiện sống của các quốc gia láng giềng sẽ định hình nên bức tranh tâm lý của nhau), và đó cũng chính là điều chúng tôi tìm thấy trong nghiên cứu này. Chẳng hạn, các quốc gia có mức độ bất bình đẳng cao đạt điểm số về chứng ái kỷ và chủ nghĩa Machiavellian cao hơn hẳn so với những nước láng giềng của họ. Có vẻ như nhân cách có thể lan truyền qua nhiều con đường sinh thái khác nhau, bao gồm cả sự di cư và những áp lực chung mà cả vùng miền cùng phải gánh chịu.

Nhìn nhận lại mặt tối của con người

Những kết quả nghiên cứu của chúng tôi đã thách thức một cách căn bản quan niệm cho rằng các nét tính cách đen tối chỉ đơn thuần là những khiếm khuyết cá nhân hay những nét đặc thù văn hóa. Thay vào đó, chúng giống như những phản ứng thích nghi trước những thực tế sinh thái hơn.

Những phát hiện này đập tan suy nghĩ rằng các nét tính cách đen tối hoàn toàn là hiện tượng thuộc về cá nhân hay văn hóa. Nhiều khả năng, các nét tính cách này phản ánh những phản ứng thích nghi trước những thực tế sinh thái. Một thế giới khắc nghiệt và bất định, nơi mà sự sinh tồn lẫn cơ hội cạnh tranh của bạn đều vô cùng bấp bênh, xem ra lại kích thích sự tự khuếch trương bản thân và chủ nghĩa cơ hội. Mặt khác, một thế giới tràn ngập mầm bệnh, nơi bạn phụ thuộc sâu sắc vào cộng đồng của mình, lại tưởng thưởng cho sự tuân thủ và lòng hợp tác.

Thông điệp rút ra thật đơn giản: Mỗi nét tính cách đều có hệ sinh thái của riêng nó. Chứng ái kỷ, chủ nghĩa Machiavellian và chứng thái nhân cách không chỉ đơn thuần là sản phẩm của gen di truyền và những trải nghiệm thời thơ ấu; những nét tính cách ấy còn là kết quả từ logic sinh tồn của môi trường mà con người lớn lên. Hiểu được điều này giúp chúng ta thấu cảm hơn lý do vì sao một số xã hội dường như lại mang tính cạnh tranh hoặc vị kỷ hơn những xã hội khác. Và nó nhắc nhở chúng ta rằng, ngay cả những góc tối trong bản năng con người, ở một khía cạnh nào đó, cũng chính là sản phẩm của quá trình thích nghi để sinh tồn.