Tại sao những người sáng tạo thường chật vật khi phải chọn một lối đi duy nhất?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Sự đa dạng trong sáng tạo thường bị nhầm lẫn với sự do dự, nhưng thực chất nó phản ánh một tư duy linh hoạt.
• Khả năng tư duy đa lĩnh vực giúp người sáng tạo kết nối được các ý tưởng từ nhiều nguồn khác nhau.
• Việc phải chọn duy nhất một con đường đôi khi mang lại cảm giác như ta đang đánh mất đi những phiên bản tiềm năng khác của chính mình.
• Chìa khóa để tạo nên một bản sắc cá nhân vững vàng nằm ở sự dung hòa, chứ không phải là sự loại bỏ.

Nhiều người dường như đi qua cuộc đời với một quỹ đạo thẳng tắp và rõ ràng. Họ chỉ có một sự nghiệp duy nhất, và đó cũng chính là mảnh ghép lớn nhất định nghĩa nên con người họ. Nhưng nhiều người trong chúng ta lại không như thế.

Chúng ta thấy mình bị kéo về nhiều hướng khác nhau, bị thu hút bởi đủ mọi lĩnh vực, ý tưởng và cách sống. Chúng ta bắt đầu. Rồi chuyển hướng. Rồi tái định vị. Rồi mở rộng thêm. Dưới con mắt của người ngoài, điều này trông có vẻ như một sự thiếu tập trung.

Nhưng nếu đó hoàn toàn là một câu chuyện khác thì sao?

Việc chật vật để cam kết với một con đường duy nhất không hẳn là sự thất bại của tính kỷ luật. Nó có thể phản ánh một kiểu tư duy bắt nguồn từ sự linh hoạt, khả năng kết nối và những tiềm năng sáng tạo dồi dào.

Cái mác sai lệch dành cho sự đa dạng sáng tạo

Chúng ta đang sống trong một xã hội luôn đề cao sự chuyên biệt hóa. Ngay từ khi còn nhỏ, chúng ta đã được hỏi lớn lên muốn làm nghề gì. Một cách trực tiếp hay gián tiếp, thế giới bảo chúng ta rằng hãy "chọn lấy một làn đường và chỉ đi trên đó thôi".

Thông thường, những người có nhiều tiềm năng (multipotentiality) hay bị coi là kẻ hay xao nhãng hoặc đang né tránh thực tại. Liệu bạn có thực sự nghiêm túc với trường luật nếu cuối tuần nào cũng mải mê đi đá bóng? Bạn có thực sự tận tâm với nghệ thuật nếu cùng lúc đó lại theo đuổi sự nghiệp trong ngành khoa học kỹ thuật?

Thực tế, thứ trông giống như sự thiếu quyết đoán thường lại là nỗ lực để trân trọng tất cả những đam mê chân chính bên trong mình.

Và với những ai chọn theo đuổi nhiều thứ cùng lúc, chúng ta thường bị dằn vặt bởi một ý nghĩ tự trách: Lẽ ra mình đã tiến xa hơn rồi, nếu như mình chỉ chọn một thứ duy nhất.

Image: Source: Milad Shams / Unsplash

Khi bộ não chọn đi trên nhiều con đường

Dưới góc nhìn của tâm lý học thần kinh, xu hướng mở rộng này hoàn toàn không phải là sự ngẫu hứng nhất thời. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, điều đó phản ánh một thực tế về cách tổ chức của một số bộ não đặc biệt, cụ thể là mức độ mà các mạng lưới thần kinh quy mô lớn giao tiếp một cách trôi chảy với nhau.

Sự linh hoạt trong nhận thức cho phép bộ não chuyển đổi nhịp nhàng giữa các khuôn mẫu tư duy và góc nhìn khác nhau; đây là khả năng mà các nhà nghiên cứu coi là yếu tố cốt lõi của sự sáng tạo. Gắn liền với đó là tư duy phân kỳ, khả năng từ một điểm khởi đầu có thể nảy sinh ra vô vàn ý tưởng bất ngờ khác nhau. Cùng với nhau, những năng lực này hỗ trợ cho cái mà các nhà tâm lý gọi là "liên tưởng xa", tức là khả năng kết nối những khái niệm từ những lĩnh vực dường như chẳng liên quan gì đến nhau. Chính sự kết hợp này đã tạo nên xu hướng tìm thấy những nhịp cầu nối đầy thú vị giữa các lĩnh vực của những người có nhiều đam mê.

Một số nhà nghiên cứu xem sự linh hoạt trong nhận thức là một năng lực thiết yếu để sáng tạo, đặc biệt là khả năng thay đổi góc nhìn để tạo ra những điều mới mẻ. Năng lực này chính là nền tảng giúp một người đa đam mê tìm thấy những sợi dây liên kết bất ngờ giữa các ngành nghề khác nhau.

Trong bài viết trước về việc trân trọng những mảnh ghép khác nhau trong bản sắc cá nhân, tôi đã đề cập đến nghiên cứu chẩn đoán hình ảnh thần kinh gần đây. Nghiên cứu này gợi ý rằng khả năng kết nối các ý tưởng giữa những lĩnh vực không liên quan giúp giải thích mối liên hệ giữa mạng lưới thần kinh và sức sáng tạo. Điều này cho thấy tư duy đa lĩnh vực là một năng lực thần kinh cơ bản, chứ không đơn thuần là một thói quen nhận thức. Nói cách khác, khả năng di chuyển giữa các thế giới—giữa khoa học và nghệ thuật, giữa lý trí và cảm xúc, giữa khuôn khổ và trí tưởng tượng—chính là một dạng sức mạnh của tư duy.

Giằng xé giữa Chiều sâu và Sự mở rộng

Dù vậy, vẫn luôn tồn tại một sự giằng xé rất thực tế.

Bạn không thể làm mọi thứ cùng một lúc. Bạn có thể theo đuổi nhiều con đường theo thời gian, thậm chí đạt được sự tinh thông ở nhiều lĩnh vực, nhưng mỗi lựa chọn đều đi kèm với những giới hạn nhất định.

Đối với những người giàu sức sáng tạo và nhiều đam mê, sự giằng xé này không chỉ nằm ở mặt thực tế đời sống. Nó là một nỗi niềm tâm lý. Chúng ta không đơn thuần là đang chọn lựa giữa các phương án; chúng ta ý thức sâu sắc về cái giá của mỗi sự lựa chọn đó. Những người sáng tạo thường cảm nhận rõ rệt nỗi mất mát về những ngã rẽ mà mình đã không đi.

Nhà văn Sylvia Plath đã lột tả điều này một cách đầy ám ảnh trong tác phẩm Quả chuông ác mộng, bà ví cuộc đời như một cây sung, mỗi cành cây chìa ra một tương lai khả dĩ khác nhau. Bi kịch không nằm ở chỗ thiếu đi những lựa chọn, mà nằm ở việc ta không thể nào hái hết tất cả những trái ngọt đó.

Cảm xúc này chạm đến sự đồng cảm sâu sắc của những người đa đam mê, và đó là lý do vì sao đoạn văn này của bà luôn được trích dẫn nhiều nhất. Với họ, trải nghiệm khi phải "chọn một" đôi khi không mang lại sự thông suốt, mà giống như một cuộc chia ly đầy nuối tiếc.

Tại sao việc cam kết lại mang cảm giác định đoạt đến thế?

Một phần của sức nặng này đến từ cách chúng ta xây dựng bản sắc cá nhân.

Chúng ta vẫn luôn không ngừng thêu dệt nên một câu chuyện về chính mình. Mỗi quyết định lớn, từ nghề nghiệp, tình cảm đến việc chọn nơi sinh sống, đều trở thành một lời khẳng định trong câu chuyện ấy.

Như Plath đã từng viết, việc chọn một con đường có thể mang lại cảm giác như ta đang tự tay xóa bỏ đi những phần khác của chính mình: “Tôi sẽ là ai nếu tôi không theo đuổi điều này?”

Đồng thời, những cam kết dài hạn như việc lấy một tấm bằng, theo đuổi một sự nghiệp hay gắn bó với một vai trò cụ thể có thể tạo ra áp lực khiến ta phải luôn giữ mình kiên định. Nếu bạn đã dành nhiều năm để trở thành một phiên bản nào đó, việc tưởng tượng mình trở thành một người khác có thể khiến bạn cảm thấy chông chênh, mất phương hướng.

Đó là lý do vì sao theo thời gian, những quyết định ấy chỉ càng trở nên nặng nề hơn chứ không hề nhẹ bớt đi.

Thay đổi góc nhìn: Dung hòa thay vì Loại bỏ

Nhưng chuyện gì sẽ xảy ra nếu mục tiêu không phải là chọn lấy một thứ duy nhất, mà là thiết kế một cuộc đời nơi mọi mảnh ghép trong bạn đều có chỗ để thuộc về?

Chúng ta thường mặc định rằng những người thành công nhất đều đi theo một lộ trình đơn nhất và thẳng tắp. Thế nhưng, rất nhiều cá nhân mà chúng ta ngưỡng mộ nhất lại xây dựng cuộc sống của mình dựa trên sự dung hòa thay vì chỉ thu mình vào một chuyên môn hẹp.

Martha Stewart bắt đầu sự nghiệp là một môi giới chứng khoán trước khi trở thành biểu tượng ẩm thực và doanh nhân truyền thông, gây dựng nên một đế chế trải dài từ thực phẩm, thiết kế đến xuất bản và truyền hình. Tiến sĩ Jonny Kim đồng thời là một phi hành gia NASA, một bác sĩ tốt nghiệp Harvard và từng là đặc nhiệm Navy SEAL, những vai trò mà thoạt nhìn có vẻ chẳng liên quan gì đến nhau, nhưng lại phản ánh một khả năng phi thường trong việc chuyển mình qua các lĩnh vực với sự sâu sắc và chuẩn xác.

Ngay cả trong nghệ thuật, nhiều nhà văn, nhạc sĩ và những người làm sáng tạo cũng hoạt động đa ngành. Họ chắt lọc từ nhiều bản sắc khác nhau để làm giàu cho tác phẩm của mình, thay vì tự bó hẹp bản thân trong một khuôn mẫu duy nhất.

Những ví dụ này đã thách thức quan niệm cho rằng thành công đòi hỏi sự độc đạo. Trong nhiều trường hợp, chính khả năng gắn kết các lĩnh vực khác nhau, chứ không phải là sự loại bỏ chúng, mới là điều tạo nên một dấu ấn khác biệt.

Nơi sáng tạo ôm ấp những điều cuộc đời không thể chứa hết

Lao động sáng tạo thường trở thành một trong số ít những không gian nơi sự dung hòa này có thể diễn ra một cách trọn vẹn nhất.

Đặc biệt là viết lách, nó cho phép con người ta khám phá những phiên bản khác nhau của chính mình mà không cần phải ép chúng tan chảy vào một bản sắc duy nhất. Nó tạo ra một "chiếc bình" nơi những mâu thuẫn có thể cùng tồn tại, nơi những cái tôi trong quá khứ, cái tôi trong tưởng tượng và cả những con đường chưa từng đi qua đều có thể được cất tiếng.

Đây cũng là sự giằng xé mà cá nhân tôi đã trải qua, giữa công việc của một nghiên cứu sinh tâm lý học thần kinh và bản sắc của một người cầm bút. Tôi vẫn đang học cách để kết hợp chúng lại thay vì coi chúng là những con đường đối đầu nhau. Điều tôi nhận ra là: sự biểu đạt sáng tạo trở thành một cách để ta nâng niu những bản sắc vốn đang tranh chấp ấy trong cùng một không gian—không nhất thiết phải để phân định thắng thua, mà là để thấu hiểu chúng. Tôi khám phá điều này rõ rệt hơn trong tập thơ mới của mình, nơi trang viết trở thành khoảng không để tôi bước đi giữa các phiên bản của cái tôi, thay vì phải chọn lấy một và bỏ lại tất cả.

Nếu bạn đã và đang chật vật để cam kết với một lối đi duy nhất, có lẽ không phải vì bạn thiếu tập trung đâu. Có thể là vì bạn đang cố gắng xây dựng một cuộc đời phản chiếu được trọn vẹn con người mình. Và điều đó đòi hỏi một thứ gì đó phức tạp hơn cả việc chọn lựa. Nó đòi hỏi sự dung hòa. 

References

Beaty, R. E., Benedek, M., Silvia, P. J., & Schacter, D. L. (2016). Creative Cognition and Brain Network Dynamics. Trends in Cognitive Sciences, 20(2), 87–95. https://doi.org/10.1016/j.tics.2015.10.004

Beaty, R. E., Kenett, Y. N., Christensen, A. P., Rosenberg, M. D., Benedek, M., Chen, Q., Fink, A., Qiu, J., Kwapil, T. R., Kane, M. J., & Silvia, P. J. (2018). Robust prediction of individual creative ability from brain functional connectivity. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(5), 1087–1092. https://doi.org/10.1073/pnas.1713532115

Braem, S., & Egner, T. (2018). Getting a grip on cognitive flexibility. Current directions in psychological science, 27(6), 470–476. https://doi.org/10.1177/0963721418787475

Hohl K and Dolcos S (2024). Measuring cognitive flexibility: A brief review of neuropsychological, self-report, and neuroscientific approaches. Front. Hum. Neurosci. 18:1331960. doi: 10.3389/fnhum.2024.1331960 

Karami, M., Araujo, C. F., Tang, J., & Roldan, L. B. (2025). Creativity, alertness, and entrepreneurship: A multilevel meta-analysis. Journal of Small Business Management, 63(5), 2079–2116. https://doi.org/10.1080/00472778.2024.2418030

McAdams, D. P., & McLean, K. C. (2013). Narrative Identity. Current Directions in Psychological Science, 22(3), 233–238. https://doi.org/10.1177/0963721413475622

Plath, S. (2005). The Bell Jar. Faber & Faber.

Yang, L., Zeng, R., Wang, X., Chen, J., Gu, J., Fan, J., Qiu, J., & Cao, G. (n.d.). Cross-domain analogical reasoning ability links functional connectome to creativity. Retrieved March 27, 2026, from authorea.com/users/808183/articles/1207716-cross-domain-analogical-reasoning-ability-links-functional-connectome-to-creativity?commit=6d8783c99cdbd946d0de8438441e3c90ca4a07ef

Yu X, Zhao X and Hou Y (2023). Cognitive flexibility and entrepreneurial creativity: the chain mediating effect of entrepreneurial alertness and entrepreneurial self-efficacy. Front. Psychol. 14:1292797. doi: 10.3389/fpsyg.2023.1292797

Tác giả: Elizabeth Mateer Ph.D.

Nguồn: Why Creative People Struggle to Commit to One Path | Psychology Today