Tại sao tha thứ lại khó khăn đến thế?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Tha thứ thường là một hành trình gian nan hơn nhiều so với những gì chúng ta tưởng tượng.
• Sở dĩ khó khăn như vậy là bởi tha thứ phần lớn thuộc về cảm xúc, mà cảm xúc thì luôn phức tạp và khó lường.
• Xét theo tâm lý học tiến hóa, việc chúng ta chậm trễ trong việc bỏ qua lỗi lầm trong những hoàn cảnh nhất định thực chất lại có những lý do chính đáng để bảo vệ bản thân.

Thử tưởng tượng thế này: Bạn nhận được tin nhắn từ Jo, một người "bạn" thân thiết đã làm việc cùng nhau nhiều năm. Jo bảo rằng thứ Sáu này cô ấy không thể đi chơi với bạn vì phải đi tỉnh vào cuối tuần. Nghe cũng hợp lý thôi. Thế nhưng, hãy hình dung nỗi ngỡ ngàng của bạn khi vô tình chạy ngang qua quán quen, lại thấy Jo đang đỗ xe để vào gặp nhóm bạn khác ngay trước sảnh. Tim bạn thắt lại. Tâm trí bắt đầu quay cuồng, bạn cố lục lại mọi ký ức xem mình đã làm gì sai để bị Jo "cho ra rìa" một cách phũ phàng đến thế. Không chỉ là Jo đã nói dối, mà cô ấy còn lộ rõ rằng mình thà đi chơi với người khác còn hơn là với bạn. Jo đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: cô ấy không hề trân trọng tình bạn này.

Sáng thứ Hai gặp Jo ở công ty, bạn không kìm lòng được mà bước thẳng vào phòng rồi đóng cửa lại. Bạn trút hết nỗi lòng, nói cho cô ấy biết mình đã tổn thương ra sao. Jo có vẻ hơi lúng túng vì bị bất ngờ. Cô ấy lầm bầm giải thích rằng kế hoạch thay đổi vào phút chót và cô ấy không hề có ý gì xấu với bạn cả. Dù lời bao biện đó, dù thật hay giả, được đưa ra như một kiểu xin lỗi, nhưng bạn thấy mình chẳng thể nào chấp nhận nổi. Nói ngắn gọn, bạn thấy thật khó để tha thứ cho cô ấy.

Sau vài phút ngượng ngùng, bạn lủi thủi về chỗ ngồi và gọi ngay cho chị gái, người luôn sẵn sàng lắng nghe bạn trút bầu tâm sự. Bạn kể hết mọi chuyện, và chị ấy cũng tỏ ra giận dữ thay cho bạn. Vốn dĩ, bạn luôn sống với nguyên tắc là nhìn vào mặt tốt của người khác và thực tâm bạn rất muốn tha thứ cho Jo. Thế nhưng, dường như việc đó lại là một thử thách quá sức cam go.

Ba tháng trôi qua: Bạn và Jo giờ đây chẳng buồn nhìn mặt nhau ngoài hành lang công ty. Cả hai cũng đã chặn nhau trên mạng xã hội. Một phần trong bạn vẫn muốn tha thứ cho cô ấy. Tuy nhiên, mỗi khi ý định đó nhen nhóm trong đầu, bạn lại thấy mình đơn giản là không thể làm được.

Tha thứ vốn chưa bao giờ là điều dễ dàng đối với mỗi chúng ta.

Tha thứ là một cung bậc cảm xúc phức tạp

Một trong những lý do khiến việc tha thứ thường trở nên khó khăn hơn dự tính nằm ở chỗ: đây phần lớn là một hành động thuộc về cảm xúc. Một đặc điểm cốt lõi trong tâm lý con người là thế giới cảm xúc thường vận hành tách biệt hẳn với thế giới lý trí. Đó là lý do vì sao người ta hay làm những việc đáng tiếc lúc giận dữ; vì sao những người vốn rất trân trọng cuộc hôn nhân của mình vẫn có lúc lầm lỡ ngoại tình; và vì sao có những người phải mất hàng năm trời mới nguôi ngoai nỗi đau mất đi người thân yêu. Trong tất cả những trường hợp này, nếu xét về mặt lý trí, chẳng ai lại tỉnh táo muốn những kết cục đó xảy ra. Một người lỡ lời mắng nhiếc người mình yêu thương trong lúc nóng giận chắc chắn không bao giờ thực tâm muốn hành xử như vậy. Một người lừa dối bạn đời, đặt cả gia đình vào vòng nguy hiểm, có lẽ trong thâm tâm họ chẳng hề muốn dính dáng đến chuyện ngoại tình hay làm tan vỡ tổ ấm. Và một người không thể gượng dậy nổi mỗi sáng dù người thân đã ra đi từ năm năm trước, hẳn ở tầng sâu nhận thức, họ cũng biết rằng đã đến lúc phải bước tiếp. Thế nhưng, vì những phản ứng cảm xúc quá đỗi mạnh mẽ, họ đơn giản là không thể làm được. Hệ thống cảm xúc thường vô tình "ghì cương", ngăn cản những hành động mà lý trí chúng ta hằng khao khát thực hiện.

Sự tha thứ cũng tương tự như vậy. Về mặt nhận thức, chúng ta thường rất muốn có thể bao dung cho ai đó. Thế nhưng về mặt cảm xúc, sau khi bị tổn thương bởi người mà ta từng tin tưởng, người mà ta từng ngỡ là chỗ dựa bình yên, thì việc tha thứ trở nên gian nan vô cùng. Đây cũng chính là lý do vì sao chuyện cắt đứt liên lạc giữa những người máu mủ ruột rà, hay giữa những đôi bạn từng thân thiết, lại xảy ra khá phổ biến trong xã hội chúng ta.

Sau cùng, lý do khiến việc tha thứ trở nên khó khăn và đôi khi là không thể, chính là bởi việc "muốn" tha thứ bằng lý trí và việc "có thể" tha thứ bằng con tim là hai thái cực hoàn toàn khác biệt.

Source: Jerzy Gorecki/Pixabay

Góc nhìn tiến hóa về việc "quá bao dung"

Xét dưới góc độ tiến hóa, chúng ta có thể hiểu bản chất cảm xúc của sự tha thứ giống như một cơ chế tự vệ mà con người đã phát triển để bảo vệ chính mình trong những mối quan hệ xã hội vốn đầy phức tạp và không ít rủi ro. Suốt chiều dài lịch sử loài người, tổ tiên chúng ta từng sống trong những nhóm nhỏ và thường xuyên chạm mặt nhau mỗi ngày. Trong môi trường đó, việc bị ai đó ghét bỏ hay "cạch mặt" là một điều cực kỳ nguy hiểm. Nếu bạn sống trong một cộng đồng nhỏ chỉ tầm 150 người, bạn thực sự không thể để mình rơi vào tình cảnh cơm chẳng lành canh chẳng ngọt với quá nhiều người xung quanh.

Chính vì lẽ đó, con người dường như đã hình thành nên một chuỗi các phản ứng cảm xúc và chuẩn mực đạo đức, như biết xin lỗi và biết tha thứ, nhằm giữ cho sợi dây liên kết giữa người với người luôn bền chặt trong những vòng tròn xã hội nhỏ bé ấy.

Tuy nhiên, việc quá dễ dàng tha thứ cũng mang lại những bất lợi về mặt tiến hóa. Nếu bạn sẵn sàng bỏ qua cho bất kỳ ai phản bội mình, bạn sẽ vô tình trở thành một kẻ khờ khạo, và người khác sẽ lợi dụng điều đó. Kết cục này sẽ khiến cho mục tiêu sinh tồn và duy trì nòi giống trở nên khó khăn hơn nhiều. Vì vậy, con người thường rất "kén chọn" khi quyết định có nên tha thứ hay không. Giống như câu tục ngữ xưa: "Bị lừa một lần là lỗi của họ, nhưng để bị lừa lần thứ hai thì đó là lỗi của mình."

Hệ thống cảm xúc của chúng ta tiến hóa là để bảo vệ chúng ta, giúp chúng ta có thêm cơ hội để sống sót và phát triển. Đây cũng là một phần lý do tại sao đôi khi có sự mâu thuẫn giữa những gì lý trí bảo muốn làm và những gì con tim thực sự cảm nhận.

Lời kết

Hãy thẳng thắn với nhau thế này: Trong câu chuyện ở đầu bài viết, Jo rõ ràng đã coi thường bạn. Dù bạn đã nỗ lực hết sức để vị tha, nhưng mọi cố gắng đều đổ sông đổ biển. Hệ thống cảm xúc nhạy bén vốn được tôi luyện qua hàng triệu năm tiến hóa đơn giản là không cho phép bạn làm điều đó.

Vậy nên, nếu bạn đang ở trong hoàn cảnh mà bản thân rất muốn tha thứ cho một ai đó (vì bất cứ lý do gì) nhưng lại thấy bất lực, hãy hiểu rằng bạn không hề cô đơn. Cội nguồn của sự khó khăn này chính là nền tảng tiến hóa sâu xa trong cảm xúc của chúng ta. Dù muốn hay không, hệ thống cảm xúc ấy sinh ra là để bảo vệ lợi ích lâu dài của chính bạn. Và đó là lý do vì sao việc tha thứ cho một người từng phản bội mình thường nằm đâu đó giữa ranh giới của sự gian nan và điều không thể. 

References

De’Jesús, A. R., Cristo, M., Ruel, M., Kruchowy, D., Geher, G., Nolan, K., Santos, A., Wojszynski, C., Alijaj, N., DeBonis, A., Elyukin, N., Huppert, S., Maurer, E., Spackman, B. C., Villegas, A., Widrick, K., & Zezula, V. (2021). Betrayal, Outrage, Guilt, and Forgiveness: The Four Horsemen of the Human Social-Emotional Experience. The Journal of the Evolutionary Studies Consortium, 9(1), 1-13.

Geher, G. & Wedberg, N. (2022). Positive Evolutionary Psychology: Darwin’s Guide to Living a Richer Life. New York: Oxford University Press.

Geher, G., Rolon, V., Holler, R., Baroni, A., Gleason, M., Nitza, E., Sullivan, G., Thomson, G., & Di Santo, J. M. (2019). You’re dead to me! The evolutionary psychology of social estrangements and social transgressions. Current Psychology. doi: 10.1007/s12144-019-00381-z

Guitar, A, E., Glass, D. J., Geher, G., & Suvak, M. K. (2018). Situation-specific emotional states: Testing Nesse and Ellsworth’s (2009) model of emotions for situations that arise in goal pursuit using virtual-world software. Current Psychology. https://doi.org/10.1007/s12144-018-9830-x

Montgomery, J. & Ritchey, T. (2010). The Answer Model: A New Path to Healing. TAM Books.

Worthington, E. L., & Scherer, M. (2004). Forgiveness is an emotion-focused coping strategy that can reduce health risks and promote health resilience: theory, review, and hypotheses. Psychology & Health, 19(3), 385–405. https://doi.org/10.1080/0887044042000196674 

Tác giả: Glenn Geher Ph.D.

Nguồn:  Why Forgiveness Can Be So Difficult | Psychology Today