“Tôi thực sự không muốn nghe điều này”

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Một “người được tâm sự bất đắc dĩ” thường không sẵn lòng tiếp nhận những thông tin mà người khác muốn chia sẻ.
• Hiểu rõ những kỳ vọng và nguyên tắc về quyền riêng tư là điều thiết yếu trước khi quyết định khi nào và chia sẻ với ai.
  
• Những thách thức thường gặp bao gồm việc lắng nghe và phản ứng sao cho phù hợp, cũng như cân nhắc khi nào nên từ chối một sự tiết lộ.

Câu hỏi đến một cách bất ngờ từ người bạn Barbara của tôi: “Tớ đã từng kể cho cậu nghe chuyện điên rồ mà Camilla làm trong một bữa tiệc thời đại học chưa?”

Tôi dành một chút thời gian để suy nghĩ trước khi trả lời. Thấy Barbara bật cười khi nói điều đó, tôi đoán rằng Camilla hẳn đã làm điều gì đó ngớ ngẩn nhưng vô hại, từ rất lâu trước khi tôi quen cô ấy. Nhưng tôi cũng không thể chắc chắn.

Tôi tự hỏi, liệu Camilla sẽ xấu hổ hay giận dữ nếu tôi biết chuyện này, hay cô ấy sẽ thấy buồn cười? Liệu tôi có buộc phải nói với Camilla rằng tôi biết chuyện đó không, hoặc nói cho cô ấy biết ai đã kể cho tôi? Việc biết thông tin này có khiến tôi thay đổi cách nhìn về Camilla, hay mức độ tin tưởng của tôi dành cho cô ấy không?

Vì tôi không có câu trả lời cho những câu hỏi ấy, tôi nói: “Barb, tớ nghĩ là tớ không muốn nghe chuyện này.”

“Thôi nào, cậu nói thật đấy à?” Barbara bật lại.

Tôi đáp nhanh: “Ừ, tớ nói thật đấy.”

Image: BearFotos/Shutterstock

Tiết lộ và giữ kín thông tin

Một thực tế cốt lõi trong những mối quan hệ gần gũi như gia đình, bạn bè, hàng xóm hay đồng nghiệp là chúng ta luôn phải lựa chọn: nên nói điều gì và nên giữ lại điều gì. Việc đưa ra những quyết định sáng suốt về việc tiết lộ hay giữ kín thông tin thường không hề đơn giản, nhưng lại là một trong những chìa khóa để nuôi dưỡng và gìn giữ các mối quan hệ bền chặt. Phần lớn thời gian, những lựa chọn này khá rõ ràng với chúng ta và giúp các mối quan hệ phát triển.

Nhà nghiên cứu giao tiếp Sandra Petronio (2002) đã phát triển một lý thuyết mang tên Quản lý Quyền riêng tư trong Giao tiếp (CPM). Hiểu về CPM giúp ta nhận ra rằng mỗi người đều có cảm giác “sở hữu” đối với thông tin về bản thân và cả về người khác. Điều này lý giải vì sao ta có thể cảm thấy bị xâm phạm khi biết rằng ai đó đã tiết lộ những điều mà ta tin rằng lẽ ra phải được giữ kín. Vì vậy, việc hiểu rõ và đưa ra lựa chọn khôn ngoan về việc nên chia sẻ thông tin gì, và khi nào nên giữ lại, là điều vô cùng quan trọng.

Nhưng câu chuyện không chỉ có một phía: Chúng ta sẽ phản ứng ra sao khi có người muốn kể cho ta nghe điều mà ta có thể không hề muốn biết? Rõ ràng, người kia tin rằng đó là điều ta muốn biết hoặc nên biết. Nếu giữa chúng ta là một mối quan hệ gần gũi, liệu ta có nên sẵn lòng đón nhận những điều họ muốn chia sẻ hay không?

Trở thành người được tâm sự

Những người được tâm sự là những người được tin tưởng, hoặc được kỳ vọng sẽ là nơi đón nhận (cùng “đồng sở hữu”) những thông tin riêng tư (Petronio và cộng sự, 2022). Phần lớn thời gian, chúng ta lựa chọn đúng người để chia sẻ, đặc biệt khi giữa hai bên đã hình thành những kỳ vọng rõ ràng về quyền riêng tư. Chẳng hạn, ta có thể tin rằng nên nói về khó khăn tài chính với người yêu, chia sẻ tình trạng sức khỏe với cha mẹ, bàn bạc chuyện công việc với cấp trên, hay kể tin vui như việc nhận được một giải thưởng với bạn bè.

Petronio (2002) cho rằng trong mỗi mối quan hệ, chúng ta thiết lập những “quy tắc riêng tư” để giúp mình quyết định nên chia sẻ điều gì, với ai, và vào lúc nào. Những quy tắc này đôi khi rất rõ ràng và cụ thể; nhưng cũng có khi lại mơ hồ, khó nắm bắt. Chẳng hạn: “Julio, mình không nhận ra là cậu thấy khó khăn đến vậy khi nói về sức khỏe của mình. Mình có thể làm gì hay nói gì để giúp cậu dễ chia sẻ hơn không?” Quyền riêng tư có thể bị xâm phạm một cách có chủ ý (khi ta đoán hoặc biết rằng người kia không muốn thông tin ấy bị tiết lộ) hoặc vô tình (khi ta không nhận ra rằng việc chia sẻ ấy có thể gây tổn thương cho họ). Có những lúc, ta chỉ nhận ra một “ranh giới riêng tư” tồn tại khi chính mình đã vô tình bước qua nó và từ đó hiểu rằng cần điều chỉnh lại những quy tắc ấy.

Dù trong các mối quan hệ thân thiết, việc trở thành người được tâm sự và đón nhận những thông tin riêng tư thường được xem là điều tự nhiên, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Petronio gọi trạng thái này là “người được tâm sự bất đắc dĩ” tức là người không thực sự sẵn lòng tiếp nhận những điều được chia sẻ.

Đôi khi, ta không hề lường trước việc mình sẽ nghe phải những thông tin không mong muốn, như khi người bạn của tôi định kể về hành vi của Camilla trong bữa tiệc năm nào. Những lúc khác, ta lại lo sợ rằng người khác có thể nói ra những điều khiến ta khó xử hoặc đặt ta vào tình thế nhạy cảm. Thông tin có thể đến với ta một cách gián tiếp, chẳng hạn qua một bài đăng trên mạng xã hội. Cũng có khi, ta biết được điều gì đó chỉ vì người kia buột miệng nói ra trước khi ta kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Dù thông tin đến với ta bằng cách nào, vào thời điểm nào, ta vẫn có thể rơi vào vai trò của một “người được tâm sự bất đắc dĩ”, buộc phải tự mình tìm cách phản ứng. Ví dụ, khi một người anh chị em trưởng thành nói với ta rằng cuộc hôn nhân của họ đã tan vỡ, hoặc họ đang lạm dụng rượu, thì việc biết những điều này có thể mang theo nhiều rủi ro, và những bước tiếp theo trở nên vô cùng quan trọng. Ta có nên chia sẻ sự khó chịu của mình với người đang tiết lộ không? Ta có nghĩa vụ phải nói cho cha mẹ hoặc người thân khác biết chuyện không? Làm thế nào để cân bằng giữa mong muốn được ở bên hỗ trợ, giúp cha mẹ thực hiện vai trò của họ, và tránh làm tổn hại đến mối quan hệ với một hoặc cả hai bên, tùy vào lựa chọn của mình?

Khi bất ngờ bị đặt vào vai trò của một “người được tâm sự bất đắc dĩ”, ta còn có những lựa chọn nào?

Những lựa chọn khi trở thành người được tâm sự bất đắc dĩ

1. Xây dựng kỳ vọng và quy tắc về quyền riêng tư:

Bạn và những người thân thiết đã thật sự rõ ràng với nhau về việc nên chia sẻ điều gì và nên giữ lại điều gì chưa? Chẳng hạn, bạn có thể lớn lên trong một gia đình cởi mở, nơi mọi chuyện đều được đem ra bàn bạc, nhưng rồi nhận ra điều đó lại khiến người yêu của bạn, một người kín đáo hơn, cảm thấy không thoải mái, nhất là khi mẹ bạn hỏi về kế hoạch sinh con. Khi ấy, có lẽ bạn cần cùng người ấy xây dựng hoặc điều chỉnh lại những quy tắc riêng tư cho phù hợp với cả hai.

2. Tránh né những thông tin không mong muốn:

Khi bạn linh cảm hoặc bắt đầu nghe thấy những điều mình không muốn biết, bạn có nhiều cách để khéo léo tránh né. Bạn có thể chuyển chủ đề, đưa ra một lời nhận xét hoặc cử chỉ thể hiện sự không thoải mái, buông một câu đùa nhẹ nhàng, gợi ý người kia tìm đến chuyên gia, hoặc thậm chí rút lui khỏi tình huống đó. Petronio (1999) gọi đây là những “chiến thuật ngăn chặn” nhằm tránh để người khác tiết lộ những thông tin có thể gây rủi ro cho bạn hoặc chính họ.

Là một giảng viên đại học, tôi từng rơi vào tình huống phải làm một “người được tâm sự bất đắc dĩ” khi một sinh viên, có bài nộp vào ngày hôm sau, bắt đầu kể rằng họ chỉ mới bắt tay vào làm từ tối qua. Tôi đã ngắt lời và nói: “Thầy muốn giúp em, và dĩ nhiên thầy sẽ chấm bài của em. Nhưng thầy khuyên em hãy suy nghĩ thật kỹ về việc em muốn thầy biết những gì.”

3. Lắng nghe và phản ứng một cách phù hợp:

Dĩ nhiên, nếu bạn nhận thấy mối quan hệ đó đủ an toàn để chia sẻ, bạn vẫn có thể chọn lắng nghe hoặc thậm chí chủ động tìm hiểu, dù trong lòng còn chút do dự. Những nghiên cứu về tình bạn trong vai trò “người được tâm sự bất đắc dĩ” nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lắng nghe để hiểu cách hỗ trợ người kia (McBride & Bergen, 2008). Điều quan trọng là phải cân nhắc giữa rủi ro và lợi ích khi trở thành người được tâm sự. Đôi khi, lắng nghe chính là một món quà dành cho những người ta yêu quý, dù điều đó có thể đi kèm những hệ lụy khó lường. Có những tình huống nghiêm trọng, ta vẫn sẽ chọn ở lại và giúp đỡ, ngay cả khi chưa thể đoán trước mọi hệ quả.

4. Cân nhắc rủi ro và lợi ích trong mối quan hệ:

Trước khi quyết định trở thành người được tâm sự hay chia sẻ điều gì với ai đó, hãy nghĩ đến những rủi ro có thể xảy ra cho cả bạn và người khác. Dĩ nhiên, bạn luôn có quyền từ chối vai trò “người được tâm sự bất đắc dĩ”, nhưng lựa chọn ấy cũng không hoàn toàn vô hại, nó có thể khiến ai đó thất vọng, hoặc làm tổn thương mối quan hệ. Việc đón nhận thông tin từ người khác luôn là một lựa chọn đi kèm với trách nhiệm. Không có mối quan hệ thân thiết nào chỉ có niềm vui mà không có cái giá phải trả.

Sau cùng, điều quan trọng là xây dựng những quy tắc riêng tư rõ ràng nhưng linh hoạt trong các mối quan hệ thân thiết, trước khi ta trở thành người “đồng sở hữu” những thông tin riêng tư hoặc trước khi ta trao cho người khác vai trò ấy. Việc suy nghĩ cẩn trọng về những điều ta muốn chia sẻ, những điều ta sẵn sàng đón nhận, và không ngừng điều chỉnh ranh giới riêng tư theo thời gian chính là nền tảng cho những mối quan hệ lành mạnh và giàu ý nghĩa. 

References

McBride, M. C., & Bergen, K. M. (2008). Becoming a reluctant confidant: Communication privacy management in close friendships. Texas Speech Communication Journal.

Petronio, S. (2002). Boundaries of privacy: Dialectics of disclosure. State University of New York Press. 

Petronio, S., Child, J. T., & Hall, R. D. (2022). Communication privacy management theory: Significance for interpersonal communication. In D. O. Braithwaite & P. Schrodt (Eds.), Engaging theories in interpersonal communication: Multiple perspectives (3rd ed., Routledge.

Tác giả: Dawn O. Braithwaite Ph.D. 

Nguồn: 'I Really Don’t Want to Hear This' | Psychology Today