Trí tuệ cảm xúc và sự sáng tạo: những nghiên cứu và thực hành mới

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Trí tuệ cảm xúc (EI) đã được chứng minh là có ảnh hưởng đến sự sáng tạo cá nhân.
• Sự sáng tạo và EI có mối liên hệ với nhau vì cả hai cùng dựa trên những năng lực tinh thần tương đồng.
• Một số hoạt động phát triển trí tuệ cảm xúc có thể mở ra những khả năng sáng tạo đáng kể.

Theo định nghĩa, trí tuệ cảm xúc (Emotional Intelligence – EI) là khả năng nhận diện, thấu hiểu, điều chỉnh và sử dụng cảm xúc một cách hiệu quả. Nó thường bao gồm năm thành phần: (1) nhận thức về bản thân, (2) khả năng tự điều chỉnh, (3) động lực, (4) sự đồng cảm và (5) kỹ năng xã hội. Nói một cách giản dị, EI chính là khả năng “khôn ngoan” với cảm xúc, biết dùng cảm xúc như một nguồn lực tích cực thay vì để chúng điều khiển mình.

Điều thú vị là trong những năm gần đây, đã có nhiều nghiên cứu đáng chú ý cùng với các thực hành cá nhân cho thấy mối liên hệ sâu sắc giữa EI và những nỗ lực sáng tạo của con người. Hãy cùng nhìn kỹ hơn.

Nghiên cứu nói gì?

Một công trình phân tích tổng hợp quy mô lớn được thực hiện vào năm 2019 (Xu và cộng sự) đã tổng hợp kết quả từ nhiều nghiên cứu thực nghiệm nhằm làm rõ liệu EI có thật sự liên quan đến sự sáng tạo hay không. Kết quả cho thấy EI có mối liên hệ tích cực với khả năng sáng tạo, dù mức độ liên hệ này không quá mạnh mà ở mức vừa phải.

Các tác giả cho rằng những người có trí tuệ cảm xúc cao thường sáng tạo hơn bởi họ có khả năng tốt hơn trong việc: (1) sử dụng thông tin cảm xúc để hình thành ý tưởng, (2) điều hướng những trạng thái cảm xúc hỗ trợ cho tư duy linh hoạt, và (3) vượt qua các rào cản cảm xúc như lo âu hay sự cứng nhắc, những điều dễ kìm hãm dòng chảy ý tưởng.

Tuy vậy, các nhà nghiên cứu cũng cẩn trọng nhấn mạnh rằng EI không trực tiếp “tạo ra” sự sáng tạo. Đúng hơn, nó dường như là một yếu tố nhận thức, cảm xúc góp phần nuôi dưỡng khả năng sáng tạo giữa nhiều yếu tố khác trong đời sống tinh thần của con người.

Một bài viết năm 2025 của Borzée cho rằng việc nuôi dưỡng khả năng tự nhận thức, điều hòa cảm xúc và sự đồng cảm chính là nền tảng cho tư duy giải quyết vấn đề mang tính đổi mới. Tác giả chỉ ra bốn lợi ích nổi bật của mối liên hệ giữa EI và sự sáng tạo: (1) EI giúp nâng cao nhận thức về bản thân, cho phép con người chuyển hóa cảm xúc thành sự biểu đạt sáng tạo; (2) khả năng điều hòa cảm xúc giúp ta kiên trì vượt qua những trở ngại trong quá trình sáng tạo; (3) EI nuôi dưỡng sự đồng cảm với những góc nhìn khác biệt; và (4) EI giúp con người phát triển sức bền tinh thần cần thiết để nhìn những thất bại như những trải nghiệm học hỏi, thay vì những dấu chấm hết.

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2025 (Jalifi và cộng sự) đã phân tích 23 công trình nghiên cứu và nhận thấy rằng EI có mối liên hệ tích cực với khả năng sáng tạo ở người trưởng thành, dù kết quả có sự khác biệt tùy vào cách đo lường cả hai yếu tố này. Bài nghiên cứu kết luận rằng những kỹ năng cảm xúc vững vàng nhiều khả năng sẽ hỗ trợ cho tư duy sáng tạo, đồng thời kêu gọi xây dựng những phương pháp nghiên cứu thống nhất hơn để làm sáng tỏ mối quan hệ đầy hấp dẫn này. Như các tác giả đã viết: “Ý nghĩa của nghiên cứu cho thấy tầm quan trọng của việc phát triển năng lực cảm xúc nhằm nâng cao sự sáng tạo và thành công cá nhân trong các bối cảnh xã hội.”

Từ nghiên cứu đến thực hành

Những nghiên cứu này gợi mở rằng EI có thể hoạt động như một “hệ thống nhận biết sáng tạo”, giúp bạn cảm nhận những phản hồi từ xã hội và biến chúng thành chất liệu thô cho những ý tưởng mới mẻ. Đồng thời, nó cũng liên quan đến quá trình điều chỉnh tư duy để cảm xúc trở thành nguồn kích thích cho sự độc đáo, thay vì là rào cản ngăn cản khả năng sáng tạo. Nhà tâm lý học Daniel Goleman, tác giả cuốn Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than I.Q., từng diễn đạt điều này rất sâu sắc: “Theo một nghĩa rất thực, chúng ta có hai tâm trí, một tâm trí để suy nghĩ và một tâm trí để cảm nhận.”

Với tinh thần đó, hãy cùng nhìn qua một vài hoạt động nuôi dưỡng EI có thể tạo ảnh hưởng tích cực đến khả năng sáng tạo tổng thể của bạn.

1. Hãy nhận diện một cảm xúc hoặc trạng thái cảm xúc gần đây của bạn (ví dụ: háo hức, sợ hãi, thất vọng, cô đơn). Dành vài phút để ghi lại bằng tay những chi tiết cụ thể xoay quanh cảm xúc ấy (chẳng hạn: nó bắt đầu như thế nào, nó đã làm bạn thay đổi ra sao, khi đó bạn đang ở đâu). Sau đó, hãy chuyển hóa cảm xúc ấy thành một điều gì đó mang tính sáng tạo (vẫn viết bằng tay). Đó có thể là một hình ảnh nghệ thuật hay một bức phác họa, cốt truyện cho một truyện ngắn, một hay nhiều phép ẩn dụ (“Cảm giác này giống như…”), hoặc thậm chí là ý tưởng cho một sản phẩm mới mẻ nào đó. Khi được thực hành đều đặn, hoạt động này không chỉ giúp củng cố trí tuệ cảm xúc mà còn rèn luyện bộ não của bạn trong việc biến cảm xúc thành những khả năng sáng tạo.
2. Hãy nhớ lại một tình huống có liên quan đến người khác (ví dụ: người bạn đời, một người bạn thân, người thân trong gia đình hay đồng nghiệp). Viết về tình huống ấy từ chính góc nhìn của bạn. Sau đó, hãy viết lại từ góc nhìn của một người bạn quen biết. Cuối cùng, hãy viết nó từ góc nhìn của một người hoàn toàn xa lạ (ví dụ: một người ở sân bay, một người đi bộ đang băng qua đường hay một nhân viên phục vụ ở quán ăn bạn yêu thích). Việc thực hành điều này thường xuyên sẽ giúp bạn mở rộng sự đồng cảm song hành cùng khả năng tư duy sáng tạo. Nói ngắn gọn, bạn sẽ dần nhìn thấy những góc độ mới, những cách nhìn mới, nền tảng của mọi đổi mới và sáng tạo.
3. Hãy chọn một tình huống hơi tiêu cực vừa xảy ra gần đây (ví dụ: bị tính phí trễ hạn thẻ tín dụng, con bạn nói một lời khó nghe, hay xe bị xịt lốp). Ghi lại phản ứng cảm xúc đầu tiên của bạn lên giấy. Sau đó, hãy “đóng khung lại” tình huống ấy theo ba cách khác nhau. Chẳng hạn, biến nó thành một phiên bản hài hước, xem nó như một cơ hội để học hỏi, hoặc viết nó như một đoạn độc thoại của nhân vật văn học mà bạn yêu thích. Theo thời gian, bạn có thể nhận ra khả năng điều hòa cảm xúc và sự linh hoạt trong tư duy của mình được cải thiện, cả hai đều vô cùng cần thiết cho bất kỳ hành trình sáng tạo nào.
4. Hãy chọn một ý tưởng bạn đang thực hiện và ghi lại cảm xúc mà những người khác nhau có thể có về nó. Ví dụ, bạn đang viết một cuốn tiểu thuyết về một góa phụ cùng chú chó của bà sống giữa vùng hoang dã Alaska. Câu chuyện ấy sẽ chạm đến cảm xúc của một giám đốc doanh nghiệp như thế nào? Một thiếu niên vụng về trong giao tiếp sẽ cảm nhận ra sao? Một người luôn mang cái nhìn tiêu cực thì sao? Một người đã nghỉ hưu ở Florida? Hay một ông bố đơn thân nuôi ba đứa trẻ? Hoạt động này có thể giúp bạn mài sắc sự đồng cảm và đồng thời khơi lên những ý tưởng độc đáo bất ngờ.
5. Nếu bạn có thói quen ghi chép sinh hoạt hằng ngày vào nhật ký, hãy thử thay đổi một chút. Thay vì chỉ viết những gì đã xảy ra, hãy ghi lại ba cảm xúc nổi bật nhất mà bạn đã trải qua trong ngày, điều gì đã khơi lên chúng, và một cách sáng tạo để biểu đạt từng cảm xúc ấy (ví dụ: một bức tranh biếm họa, tên một cuốn sách, một bức tranh vẽ, một món đồ chơi hay một tấm biển quảng cáo). Việc này giúp bạn nhận ra những khuôn mẫu cảm xúc của bản thân, đồng thời khám phá những phản ứng sáng tạo đi kèm với chúng.

Trí tuệ cảm xúc có thể được nhìn như một “hệ thống nhận biết sáng tạo”, một khả năng giúp bạn nhận ra, thấu hiểu và làm việc cùng những khuôn mẫu tâm lý và cảm xúc bên trong mình. Dù nó không thể thay thế tài năng hay kỹ năng, nhưng nó mở ra một con đường để chạm đến những ý tưởng sâu sắc, duy trì nỗ lực sáng tạo và kết nối sự sáng tạo với những trải nghiệm rất đời thường trong cuộc sống cá nhân mỗi ngày. 

References

Xu, X., Liu, W., & Pang, W. (2019). Are emotionally intelligent people more creative? A meta-analysis of the emotional intelligence-creativity link. Sustainability, 11(21), 6123.

Borzée, M. (2025, March 19). The connection between emotional intelligence and creativity: Unlocking innovative potential. Equanima. 

Jalifi, S. Y., Krumm, G. L., Marchesini, M. P., & Arán Filippetti, V. (2025). Creativity and emotional intelligence in adults: A systematic review and recommendations for future research. Creativity. Theories – Research – Applications, 12(2), 46–72. 

Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. Bantam Books.

Tác giả: Anthony D. Fredericks Ed.D.

Nguồn: Emotional Intelligence and Creativity: New Research and Practices | Psychology Today