Tôi tôn trọng chồng tôi, nhưng tôi không yêu anh ấy

“Có hai loại tình cảm, tình yêu dành cho người phụ nữ mà bạn tôn trọng, và tình yêu dành cho người phụ nữ mà bạn thực sự yêu thương.” 

—Arthur Wing Pinero

“Nghĩa vụ đầu tiên của tình yêu là lắng nghe.” 

—Paul Tillich

Tôn trọng có vẻ như là điều gì đó khác biệt, thậm chí trái ngược với tình yêu lãng mạn. Khi tôn trọng ai đó, ta có khoảng cách nhất định; nhưng khi yêu, ta lại muốn gần gũi, thân mật, thậm chí hòa vào cuộc sống của người ấy. Tuy vậy, không ít người cho rằng tôn trọng là một yếu tố quan trọng không thể thiếu trong tình yêu. Mặc dù chúng ta có thể tôn trọng một người mà không yêu họ, nhưng liệu có thể yêu một ai đó mà không tôn trọng họ không thì vẫn là một câu hỏi chưa có lời đáp rõ ràng.

Vậy tình yêu và sự tôn trọng có phải là hai thứ gắn bó mật thiết với nhau, như xe ngựa với cỗ xe không? Tôn trọng chắc chắn là một yếu tố cực kỳ quan trọng để duy trì mối quan hệ yêu thương lâu dài, nhất là trong hôn nhân, nhưng liệu nó có phải là phần cốt lõi trong trải nghiệm tình yêu thật sự hay không?

Trong những cuộc trò chuyện gần đây với hai người phụ nữ đã ngoài tám mươi, một trong số họ kể về người chồng đầu tiên của mình: "Tôi không yêu Benjamin, nhưng tôi tôn trọng anh ấy. Anh ấy như một người có uy quyền đối với tôi, và đó chính là điều tôi cần lúc ấy. Benjamin rất tốt với tôi, anh ấy tự hào về tôi lắm. Anh ấy đã nâng đỡ tôi, giúp tôi lấy lại sự tự tin vào chính mình."

Người phụ nữ thứ hai lại kể về Rachel, người vợ đầu tiên của chồng bà hiện tại: "Rachel là một người phụ nữ tốt bụng và chân thành; ai ai cũng yêu mến và tôn trọng cô ấy. George cũng vậy, anh ấy yêu và tôn trọng Rachel, nhưng tình cảm đó giống như tình bạn thân thiết, quý mến hơn là tình yêu say đắm." Cả hai người phụ nữ lớn tuổi này rõ ràng phân biệt được giữa việc tôn trọng một người tốt và yêu một người với tất cả trái tim.

Dễ dàng nhận ra rằng ta có thể tôn trọng một ai đó mà không yêu họ. Nhưng liệu có thể yêu một người mà không tôn trọng họ không? Câu hỏi này lại không dễ dàng trả lời.

Trải nghiệm tình yêu lãng mạn là một sự pha trộn phức tạp giữa tình bạn và ham muốn thể xác. Tình bạn dựa trên một sự đánh giá cơ bản về những phẩm hạnh đáng khen ngợi, nghĩa là sự tôn trọng, quý mến những đặc điểm tốt đẹp của người khác, trong khi ham muốn thể xác lại gắn liền với sự hấp dẫn bề ngoài. Tôn trọng có liên quan mật thiết với sự đánh giá tích cực đó. Tình bạn có thể tồn tại mà không cần có quan hệ tình dục (khác với mối quan hệ "bạn bè có lợi"), và tình dục cũng có thể diễn ra mà không cần tình bạn.

Liệu tình yêu lãng mạn có nhất thiết phải có sự tôn trọng? Theo lời bài hát "Criminal" của Britney Spears, dường như tôn trọng không cần phải là một phần của tình yêu:

"Anh ta là kẻ ác theo luật của quỷ;
Anh ta giết người chỉ vì vui, vui, vui, vui;
Gã đàn ông đó là một tên phản bội và khó lường;
Anh ta không có lương tâm; anh ta chẳng có gì, gì, gì, gì;
Tất cả những gì tôi biết là lẽ ra tôi phải buông tay, nhưng không,
Vì anh ta là một tên trai xấu với trái tim hoen ố,
Và ngay cả tôi cũng biết điều này chẳng khôn ngoan chút nào, nhưng mẹ ơi, tôi yêu một tên tội phạm,
Và loại tình yêu này không phải là lý trí; nó chỉ là thể xác..."

Bài hát kể về tình yêu của một người phụ nữ dành cho một tên tội phạm, một tình yêu hoàn toàn dựa vào dục vọng thể xác. Tình yêu ấy không chỗ cho sự tôn trọng hay những cảm xúc mà tình yêu thường mang đến; nó đơn giản là "không hợp lý".

Tuy nhiên, theo tôi, tình yêu lãng mạn phải là sự kết hợp giữa đánh giá tích cực (ngụ ý là tôn trọng) và ham muốn thể xác. Trong những lúc say đắm, chúng ta dễ dàng nhầm lẫn giữa hai điều này.

Giống như tình yêu, sự tôn trọng là một thái độ lâu dài đối với người khác. Tình yêu và sự tôn trọng không thể chỉ được bày tỏ trong vài phút rồi biến mất. Còn sex thì lại khác, nó có bản chất riêng, một chu trình với bắt đầu, giữa và kết thúc, và tất cả những giai đoạn ấy có thể diễn ra chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi.

Tôn trọng là một thái độ, không phải là cảm xúc. Nó được dành cho một người bạn đời đáng tin cậy, chu đáo và dễ chấp nhận. Tôn trọng đã được chứng minh là yếu tố tiên quyết quan trọng hơn cả tình yêu, sự gắn bó hay cảm tình khi nói đến sự hài lòng trong mối quan hệ. Tôn trọng, vốn chứa đựng cả sự quan tâm và sự bình đẳng, thuộc về nhóm những thái độ cao đẹp như sự trao đi nhận lại, sự tự do, sự thăng hoa và sự phát triển cá nhân.

Tôn trọng tồn tại một khoảng cách nhất định, giúp bạn đời có không gian sống theo cách của riêng mình, đồng thời trân trọng họ vì chính bản chất của họ, bất kể họ đối xử với ta như thế nào. Khoảng cách ấy, chính nó, mang lại những giá trị sâu sắc. Khao khát tình dục không phải là tôn trọng, mà là sự xóa nhòa khoảng cách và phá vỡ những giới hạn. Tình yêu lãng mạn, trong bản chất, là sự kết hợp giữa một khoảng cách vừa đủ để tôn trọng và một sự gắn kết tình cảm thật sự.

John Gottman, một tên tuổi quen thuộc trong nghiên cứu về sự ổn định hôn nhân và phân tích các mối quan hệ, đã chỉ ra rằng hầu hết các cặp đôi đều mong muốn hai điều cơ bản từ cuộc sống vợ chồng, yêu thương và tôn trọng. Quả thật, sự khinh miệt, trái ngược hoàn toàn với tôn trọng, là một trong những dấu hiệu lớn nhất dự báo sự tan vỡ của hôn nhân. Một nghiên cứu khác đã liệt kê tôn trọng là một trong bốn giá trị nền tảng của mối quan hệ, bên cạnh cam kết, sự thân mật và sự tha thứ.

Một nghiên cứu nữa cũng cho thấy rằng khi người ta nói về lý do vì sao mối quan hệ của họ diễn ra suôn sẻ hay trắc trở, tôn trọng thường được nhắc đến một cách tự nhiên. Tôn trọng là một trong năm đặc điểm quan trọng và được coi trọng nhất ở người bạn đời, cùng với sự chấp nhận, lòng tin cậy, sự trung thực và lòng trung thành. Tôn trọng cũng được chứng minh có mối liên hệ mật thiết với sự hài lòng trong hôn nhân.

Sự thiếu tôn trọng là một dấu hiệu mạnh mẽ của tình yêu vắng bóng trong hôn nhân. Tôn trọng không chỉ là một yêu cầu, mà là quyền của chúng ta được đối xử một cách xứng đáng, để tôn vinh và nâng cao giá trị bản thân. Trong những mối quan hệ thân mật, tôn trọng là sự khẳng định về bình đẳng, là điều kiện để cả hai có thể cùng tồn tại, cùng phát triển. Sự bình đẳng này là nền tảng vững chắc cho một cuộc hôn nhân hạnh phúc, cho những mối quan hệ thắm thiết, và chính tôn trọng sẽ bảo vệ chúng khỏi những tổn thương khi thiếu vắng nó (Hendrick & Hendrick, 2006).

Immanuel Kant cho rằng tình yêu và tôn trọng là hai yếu tố đối nghịch, bởi tình yêu khiến con người muốn xích lại gần nhau, còn tôn trọng lại yêu cầu mỗi người giữ một khoảng cách nhất định. Carol Gilligan thì phân biệt rõ giữa sự tôn trọng công bằng và sự quan tâm mang tính cảm xúc, riêng tư. Nếu Kant coi tôn trọng là một đức tính đạo đức ưu việt, thì Gilligan lại đặt sự yêu thương và chăm sóc vào vị trí ưu tiên cao hơn.

Tôn trọng là niềm tin rằng trong mỗi đối tượng đều có một giá trị đặc biệt, khiến nó xứng đáng nhận được sự chú ý và thái độ riêng biệt. Tôn trọng không phải là kết quả của những mong muốn hay lợi ích cá nhân, mà là xuất phát từ chính bản chất của đối tượng ấy. Khi ta tôn trọng một điều gì, ta nhìn nhận nó như một giá trị tự thân, không chỉ qua mối liên hệ với chính bản thân mình. Chăm sóc một người cũng có thể xem là một cách thể hiện tôn trọng đối với họ. Chúng ta tôn trọng không chỉ những gì chung cho tất cả mọi người, mà còn là tất cả những đặc điểm làm nên sự khác biệt giữa mỗi cá nhân. Chăm sóc, vì thế, là sự tôn trọng, vì nó luôn hướng đến sự độc đáo của từng con người (Dillon, 1992).

Tôn trọng sinh ra từ bản chất của đối tượng nhiều hơn là từ ý muốn của chúng ta. Nó là điều mà đối tượng yêu cầu từ chúng ta, qua những đặc điểm riêng của nó. Trong khi đó, sự thu hút và sự yêu thích lại là những cảm xúc chủ quan hơn, xuất phát từ chính cảm nhận của mỗi người. Mặc dù cả hai đều dựa trên những đặc tính của đối tượng, nhưng chúng còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ sở thích và cảm xúc cá nhân của người cảm nhận.

Tình yêu lãng mạn là sự kết hợp giữa hai yếu tố: nó mang trong mình sự cân bằng giữa những đặc điểm xuất phát từ chính bản chất của đối tượng (thể hiện qua việc đánh giá sự đáng khen ngợi) và những đặc điểm xuất phát từ cảm nhận chủ quan của chúng ta (thể hiện qua sự đánh giá sự hấp dẫn). Không thể có tình yêu lãng mạn nếu thiếu tôn trọng và sự thu hút, nhưng lại có thể có tôn trọng và sự thu hút mà không có tình yêu lãng mạn. Khi tôn trọng ai đó, chúng ta trân trọng giá trị khách quan, bản chất của họ; khi bị thu hút bởi ai đó, chúng ta trân trọng giá trị chủ quan, vẻ ngoài của họ. Còn khi yêu một người, ta quý mến cả hai yếu tố ấy.

Hai loại nhượng bộ chính trong tình yêu lãng mạn gắn liền với hai khía cạnh này: Nhượng bộ về giá trị tổng thể của người ấy có nghĩa là nhượng bộ về giá trị khách quan của họ; nhượng bộ về giá trị của người ấy như một người bạn đời có nghĩa là nhượng bộ về giá trị chủ quan của họ (xem thêm "Cần làm gì khi cảm thấy tình yêu lãng mạn bị tổn thương?").

Tóm lại, tôn trọng là một phần thiết yếu trong tình yêu lãng mạn, nhưng nó cũng có thể tồn tại ngay cả khi tình yêu không phải là yếu tố chủ đạo trong mối quan hệ. Dù tôn trọng luôn mang một khoảng cách nhất định, nó vẫn là một phần không thể thiếu trong tình yêu lãng mạn. Sự tôn trọng đối với người khác giúp họ duy trì và được hỗ trợ trong cảm giác bản sắc của mình, và điều này vô cùng quan trọng đối với hạnh phúc cá nhân và sự thành công của mối quan hệ.

Những suy ngẫm trên có thể được gói gọn trong lời nói mà một người yêu có thể thốt ra: "Em yêu, dù anh không đắm say trong tình yêu với em, nhưng anh tôn trọng em, và có lẽ điều đó là đủ để chúng ta vượt qua những khó khăn mà hiện tại chúng ta đang phải đối mặt."

Liệu có ai trong chúng ta đã yêu một người sâu sắc mà không tôn trọng họ?

Nguồn: I Respect My Husband, But I Don’t Love Him | Psychology Today