Vì sao có những người luôn tin rằng ai cũng đang nhìn mình

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Chúng ta thường có cảm giác mình đang đứng dưới ánh đèn rọi, và rằng người khác để ý rất nhiều đến ngoại hình của mình.
• Trong hiệu ứng ánh đèn sân khấu, ta hay phóng đại mức độ mà người khác sẽ chú ý đến dáng vẻ hay những gì ta làm.
• Thực ra, người khác hiếm khi nhận ra những thay đổi nhỏ trong diện mạo của chúng ta.
• Sẽ thật dễ chịu nếu có vài điều được chú ý, như một kiểu tóc mới. Nhưng những thay đổi như thế thường lại trôi qua trong im lặng.

Bạn có cảm thấy mình đang ở giữa “sân khấu” không? Như thể ai cũng đang nhìn bạn, đánh giá bạn trông thế nào, mặc gì trên người? Hoặc cũng có lúc, bạn lại cảm thấy mình hoàn toàn vô hình.

Đôi khi, ta có cảm giác như đang đứng dưới ánh đèn rọi. Ta bước vào một căn phòng và thấy những ánh mắt hướng về phía mình. Ta băn khoăn không biết người khác đang nhìn thấy gì. Họ có để ý đến mái tóc của mình không? Họ có đang đánh giá bộ quần áo mình mặc không? Mình có “hòa nhập” được không?

Nhưng cũng có lúc, ta lại thấy mình vô hình, như thể chẳng ai nhìn thấy ta cả. Ta mặc một bộ đồ thật đẹp, hay vừa cắt một kiểu tóc mới, mà chẳng ai nhận ra. Không một lời khen nào dành cho diện mạo mới ấy.

Image: Vovatol/Shutterstock

Chúng ta đang ở giữa ánh đèn sân khấu, hay đang vô hình?

Con người thường cảm thấy mình đang ở trong tầm chú ý. Họ tin rằng người khác nhận ra cả những điều quan trọng lẫn vụn vặt trong ngoại hình và hành vi của mình. Đó chính là hiệu ứng ánh đèn sân khấu.

Trong nghiên cứu đầu tiên về hiệu ứng này, các sinh viên được yêu cầu mặc một chiếc áo phông có thể gây… xấu hổ khi bước vào phòng có những sinh viên khác. Chiếc áo gì ư? Barry Manilow. Các sinh viên đều biết Barry Manilow là ai, và đa số cảm thấy ngượng khi phải mặc chiếc áo đó. Cá nhân tôi cũng chẳng muốn mặc chiếc áo ấy khi bước vào một nhóm bạn mới, người ta sẽ nghĩ gì về mình đây?

Gilovich và các cộng sự (2000) phát hiện rằng hầu hết mọi người đều tin các sinh viên khác sẽ chú ý đến chiếc áo của họ, họ nghĩ mình sẽ trở thành tâm điểm. Nhưng thực tế, rất ít người nhận ra chiếc áo đó. Thay vì đặt họ dưới ánh đèn sân khấu, chiếc áo Barry Manilow “dễ thương” ấy lại hoàn toàn vô hình.

Gilovich và các cộng sự tiếp tục lặp lại nghiên cứu này, nhưng lần này không phải là chiếc áo gây xấu hổ, mà là một chiếc áo mà sinh viên có thể cảm thấy tự hào khi mặc. Và một lần nữa, các sinh viên tin rằng mình sẽ ở giữa ánh đèn, họ nghĩ người khác sẽ để ý đến chiếc áo “ngầu” của mình. Nhưng chiếc áo ấy vẫn vô hình. Không ai biết người “cool” nào được in trên áo họ. Cả những chiếc áo gây xấu hổ lẫn những chiếc áo “ngầu” đều không được chú ý.

Liệu người khác có nhận ra những thay đổi trong ngoại hình của ta không?

Rõ ràng là khi bạn bước vào một căn phòng, người khác hầu như không để ý bạn đang mặc gì. Nhưng nếu bạn thay đổi trang phục thì sao, liệu họ có nhận ra không?

Trong một nghiên cứu khác, Timothy Lawson (2010) mời một nhóm sinh viên đại học tham gia thí nghiệm. Ban đầu, họ gặp nhau trong một căn phòng, rồi sau đó di chuyển sang phòng khác. Các nhà nghiên cứu nhờ một người giúp mang vài vật dụng, và điều quan trọng là, trước khi quay lại với nhóm, người này được yêu cầu mặc một chiếc áo nỉ khác. Hẳn là những sinh viên còn lại sẽ nhận ra người đó đã thay đổi quần áo, mới chỉ vài phút trước họ còn vừa nhìn thấy nhau mà. Người mặc chiếc áo nỉ mới tin rằng phần lớn mọi người sẽ nhận ra. Họ nghĩ rằng vì mình bước vào phòng muộn, lại mặc một chiếc áo khác, nên chắc chắn sẽ bị chú ý.

Nhưng một lần nữa, hầu như không ai nhận ra điều gì. Sự thay đổi về trang phục hoàn toàn vô hình. Bạn có thể bước ra khỏi phòng, nhanh chóng thay quần áo, quay trở lại, và mọi người vẫn chẳng hề hay biết bạn đang mặc gì mới.

Tin vui về việc trở nên vô hình

Vậy rốt cuộc: bạn đang ở giữa ánh đèn sân khấu, hay bạn là kẻ vô hình? Ta thường cảm thấy mình đang bị soi chiếu. Nhưng nhìn chung, phần lớn thời gian, ta là vô hình.

Tôi xem điều này như một tin vui xen lẫn tin buồn. Thật dễ chịu khi biết rằng người khác không chú ý đến mọi chi tiết trong dáng vẻ hay cách hành xử của mình. Họ có thể không nhận ra vết bẩn trên áo, kiểu tóc cắt hỏng, hay vẻ mệt mỏi trên khuôn mặt ta. Thực ra, con người chỉ ghi nhận được một lượng thông tin rất hạn chế về nhau. Điều này thể hiện rõ trong các nghiên cứu về mù thay đổi. Khi một điều gì đó thay đổi từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác, con người rất khó nhận ra sự khác biệt, ngay cả khi họ đang cố gắng tìm kiếm nó. Nếu họ không chủ động chú ý, thì hầu như họ sẽ không nhận ra gì cả.

Ngay cả những thay đổi vô cùng lớn cũng có thể bị bỏ sót. Chẳng hạn, trong một thí nghiệm kinh điển về hiện tượng mù thay đổi, một người hỏi đường một người khác trong khuôn viên trường đại học. Trong lúc hai người đang trò chuyện, có hai người khác khiêng một cánh cửa đi ngang qua giữa họ. Ngay lúc đó, một sự tráo đổi diễn ra: người hỏi đường ban đầu rời đi cùng cánh cửa, còn một người hoàn toàn khác tiếp tục cuộc trò chuyện.

Phần lớn mọi người không hề nhận ra rằng người đối diện đã bị thay thế (Simons & Levin, 1998). Họ chỉ có một hình dung rất chung chung về người mà mình đang nói chuyện. Chừng nào người mới vẫn phù hợp với hình dung mơ hồ ấy, họ sẽ không nhận ra sự thay đổi. Ngay cả khi người bạn đang trò chuyện bỗng đổi thành một người khác, bạn vẫn thường không nhận ra. Vì thế, ta không cần quá lo lắng rằng ai cũng để ý đến từng thứ nhỏ nhặt ta mặc hay ta làm.

Tin buồn về việc trở nên vô hình

Tin buồn là: người ta thường không nhận ra những thay đổi. Khi bạn mặc một món đồ mới mẻ, thú vị, bạn mong người khác nhìn thấy. Khi bạn cắt một kiểu tóc mới, bạn hy vọng sẽ có ai đó nhận ra. Nhưng thường thì không. Thay vào đó, chúng ta chỉ giữ một hình ảnh mờ nhạt về nhau. Hình ảnh mới của người bạn, với mái tóc vừa cắt, về cơ bản vẫn giống như trước. Ta nhìn thấy người ấy, nhưng không nhận ra sự thay đổi. Điều quan trọng là bạn bè vẫn nhận ra ta là cùng một con người, dù ta đã thay quần áo hay đổi kiểu tóc. Và họ làm được điều đó, họ vẫn thấy ta là ta. Chỉ là, sẽ thật dễ thương nếu họ cũng nhận ra và khen một lời về mái tóc mới ấy.

Kết luận ở đây rất đơn giản. Chúng ta thường có cảm giác như một luồng ánh sáng đang chiếu thẳng vào mình. Nhưng thực tế, người khác không để ý đến mọi thứ về ta. Họ chỉ có một hiểu biết rất giới hạn về diện mạo của ta. Và phần lớn thời gian, ta có nhiều khả năng là vô hình.

References

Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: an egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of personality and social psychology, 78(2), 211-222.

Lawson, T. J. (2010). The social spotlight increases blindness to change blindness. Basic and applied social psychology, 32(4), 360-368.

Simons, D. J., & Levin, D. T. (1998). Failure to detect changes to people during a real-world interaction. Psychonomic Bulletin & Review, 5(4), 644-649.

Tác giả: Ira Hyman Ph.D.

Nguồn: Why Some People Are Sure Everyone Is Looking at Them | Psychology Today