Dukkha thời thuật toán: vì sao lòng ta cứ hoài bất an?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Dukkha mô tả một cảm giác bất mãn, trống trải dai dẳng trong đời sống thường nhật.
• Các hệ thống công nghệ đang châm ngòi cho những thèm khát, sự so sánh và cảm giác bồn chồn không yên.
• Thấu hiểu về dukkha sẽ mở ra chiếc chìa khóa lý giải những bất an thời hiện đại, từ đó tìm thấy lối ra cho tâm hồn.

Lời dạy đầu tiên trong Tứ Diệu Đế của Đức Phật thường được dịch một cách khá trực diện và nặng nề là “đời là bể khổ”. Thế nhưng, nếu hiểu một cách tinh tế và trọn vẹn hơn, cuộc sống này vốn dĩ chứa đựng dukkha: một cảm giác bất an dai dẳng, một sự bất mãn hay một nỗi hoang hoải vì thấy mọi thứ chẳng bao giờ vẹn tròn.

Đây là một điểm nhìn mang tính thời đại sâu sắc. Giữa một kỷ nguyên mà sự tiện nghi, thoải mái và kết nối đạt đến mức chưa từng có, rất nhiều người trong chúng ta lại chẳng tìm thấy sự an nhiên, mà chỉ thấy lòng đầy xáo động. Luôn có một tiếng vọng vô hình nhắc nhở rằng hình như ta đang thiếu mất một điều gì đó, dù chính ta cũng chẳng thể gọi tên.

Sự bất an này không hẳn là lỗi của một cá nhân nào. Nó phản ánh một cơ chế vận hành căn bản của tâm trí con người, và ngày nay, nó càng bị khuếch đại bởi chính môi trường mà chúng ta đang sống hằng ngày.

Dukkha và bản chất của những trải nghiệm

Trong triết học Phật giáo, dukkha không chỉ nói về những nỗi đau khổ hiển hiện, mà còn ám chỉ bản chất dễ lung lay, khó lòng thỏa mãn của những trải nghiệm thông thường. Ngay cả những khoảnh khắc ngập tràn niềm vui cũng chỉ là thoáng qua, chẳng thể mang lại sự lấp đầy vĩnh cửu cho tâm hồn.

Góc nhìn này tương đồng một cách kỳ lạ với những quan sát trong tâm lý học lâm sàng. Phần lớn những tổn thương, bất ổn tâm lý không đến từ những nghịch cảnh quá lớn lao, mà nó tích tụ từ những nỗi bất mãn âm ỉ mỗi ngày: một tâm trạng trồi sụt thất thường, những kỳ vọng không thành, và một cảm giác mơ hồ rằng cuộc sống hiện tại hình như vẫn chưa thực sự trọn vẹn.

Trải nghiệm của con người hiếm khi chỉ thuần một màu hạnh phúc hay khổ đau. Thay vào đó, nó là một dòng chảy không ngừng biến đổi của cả hai, nơi mà một “tiếng rền rĩ trầm buồn” của sự bất mãn vẫn luôn âm thầm hiện hữu đâu đó ở phía sau lòng mình.

Sự thao túng ham muốn từ những thuật toán 

Môi trường kỹ thuật số hiện đại đang tương tác mạnh mẽ và can thiệp sâu sắc vào xu hướng tâm lý này của con người. Phần lớn đời sống thường nhật của chúng ta giờ đây đều được điều hướng bởi những hệ thống vốn được thiết kế tinh vi để chiếm trọn sự chú ý và giữ chân người dùng ở lại lâu hơn. Nhưng các hệ thống này không chỉ dừng lại ở việc níu giữ ánh nhìn của bạn. Chúng đang âm thầm nhào nặn nên những ham muốn bên trong bạn. Nội dung hiển thị được sàng lọc và sắp xếp theo cách kích thích ta không ngừng tương tác. Mỗi lần ta chạm vào màn hình lại mở ra những tác nhân kích thích được "đo ni đóng giày" riêng cho bản thân, để rồi từ đó lại dẫn dắt ta lún sâu hơn vào vòng lặp cũ. Kết quả là một cái vòng quẩn quanh: thèm khát, đón nhận, rồi lại thèm khát nhiều hơn. Dưới lăng kính Phật giáo, điều này không khác gì "ái dục" (sự bám chấp, thèm khát) – thứ được coi là nguồn cơn cốt lõi của dukkha. Bản chất của vấn đề không nằm ở bản thân mong muốn, mà nằm ở sự dai dẳng khôn nguôi và sự bất lực của nó trong việc mang lại một niềm an lạc lâu bền.

So sánh và bất mãn 

Một góc khuất khác của cuộc sống công nghệ là việc chúng ta liên tục phải phơi mình trước những hình ảnh lung linh, được cắt gọt kỹ lưỡng của người khác. Những lát cắt cuộc đời này luôn được chọn lọc một cách có chủ đích, thường chỉ phô diễn những thành tựu, niềm vui và sự viên mãn, đồng thời giấu nhẹm đi những chênh vênh hay khổ đau đời thường. Điều này tạo ra một sự dịch chuyển âm thầm nhưng đầy nguy hại trong nhận thức của ta. Khi đặt lên bàn cân so sánh, cuộc sống bình dị thường ngày bỗng chốc trở nên thật tầm thường và thiếu thốn. Dưới góc độ tâm lý học lâm sàng, hiện tượng này phản chiếu chính xác cơ chế của chứng trầm cảm và lo âu, nơi mà việc tự hạ thấp giá trị bản thân và thói quen so sánh đóng vai trò trung tâm. Một lần nữa, nút thắt này không hề mới, nhưng quy mô và cường độ của nó thì chưa từng có trong lịch sử. Những guồng quay tạo nên dukkha đang bị thổi phồng và khuếch đại bởi chính thế giới công nghệ mà chúng ta đã tạo ra.

Những suy ngẫm từ phòng tham vấn 

Trong thực tế trị liệu, nhiều thân chủ đã trải lòng về những chiếc bẫy tâm lý hoàn toàn trùng khớp với guồng quay này: họ bất lực trong việc rời xa chiếc màn hình, luôn dày vò mình trong những cuộc so sánh không hồi kết, và mang theo một cảm giác bồn chồn, bất mãn mơ hồ chẳng thể gọi tên. Tuy nhiên, tâm lý học Phật giáo không đánh đồng mọi sự bất mãn đều là biểu hiện của chứng bệnh tâm thần. Thay vào đó, nó phân định rạch ròi giữa nỗi đau khổ (distress), sự suy giảm chức năng sống (dysfunction) và các rối loạn tâm lý (disorder), thừa nhận rằng chúng có thể đan cài vào nhau nhưng tuyệt đối không phải là một. Sự phân định này vô cùng giá trị. Nó giúp chúng ta thấu hiểu rằng: những bất an sâu kín của con người thời đại không đơn thuần là một thứ bệnh lý, mà là một phản ứng hoàn toàn tự nhiên và dễ hiểu trước những tác động đồng thời của cả thế giới nội tâm lẫn hoàn cảnh sống bên ngoài.

Thấu cảm nỗi lòng thời hiện đại 

Khái niệm dukkha mang đến một chiếc khung hệ thống giúp ta lý giải vì sao cuộc sống càng ngập tràn tiện nghi thì lòng người lại càng hiếm hoi cảm giác thỏa nguyện. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, sự bất mãn trong tâm không thể bị xóa nhòa bằng cách cố nhồi nhét thêm những kích thích, những thành tựu hay những kết nối ảo trên mạng xã hội.

Ngược lại, chính những điều đó lại đang đổ thêm dầu vào lửa, làm trầm trọng hơn những cơ chế vốn dĩ đã nhen nhóm sự bất an. Kỷ nguyên của những thuật toán không sinh ra dukkha, nhưng nó đã phơi bày guồng quay ấy một cách rõ rệt hơn và khiến cho nỗi bất an ấy, có lẽ, trở nên nhức nhối đến mức chẳng ai có thể ngó lơ.

Tỉnh thức và buông lơi Khi ta nhận thức rõ ràng hơn về cách mà sự chú ý và những ham muốn của mình đang bị nhào nặn, ta sẽ tự tạo ra được cho mình những khoảng lặng nhỏ bé nhưng vô giá để soi chiếu và lựa chọn.

Chỉ cần một vài khoảnh khắc ngắn ngủi tạm tách mình khỏi những kích thích liên hồi của thế giới công nghệ, ta đã có thể mở lòng đón nhận một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt, nơi mà tâm trí ta, cuối cùng, cũng được trả về với sự lắng đọng và bình yên vốn có. 

References

Kelly B (2025). Buddhism and Psychiatry: Moving Beyond Mindfulness in Mental Health Care. Cham: Palgrave Macmillan (open access: https://doi.org/10.1007/978-3-031-96045-1).

Tác giả: Brendan Kelly, M.D., Ph.D.

Nguồn: Dukkha in the Age of Algorithms: Why We Feel Uneasy | Psychology Today