Vì sao chúng ta chẳng thể tập trung?

NHỮNG ĐIỂM CỐT YẾU 

Các nhà nghiên cứu đã lặng lẽ quan sát cách những người tham gia trải nghiệm sử dụng thiết bị công nghệ, và xem họ có thể kiên nhẫn với một công việc trong bao lâu. 

Khi thế giới xung quanh có quá nhiều cám dỗ và lựa chọn, con người ta bỗng trở nên yếu mềm hơn trong việc tự chủ, bớt đi sự kiên trì, và độ chính xác trong tâm trí cũng dần vơi cạn.

Tôi vốn là một giáo sư thực thụ, đồng thời là trưởng khoa tâm lý học tại trường đại học của mình. Công việc ấy buộc tôi thường xuyên phải đứng lớp suốt một tiếng rưỡi đồng hồ trong các buổi giảng hay hội thảo, và tất nhiên, số lần tôi phải ngồi nghe những bài giảng dài dằng dặc như thế còn nhiều hơn gấp bội. Thế nhưng, dù đã gắn bó với môi trường này bao nhiêu năm qua, tôi vẫn chẳng thể nào ép mình tập trung trọn vẹn từ đầu đến cuối một buổi học. Tâm trí tôi cứ vô thức đi hoang, khi thì nghĩ về những việc lặt vặt phải làm trong ngày, lúc lại băn khoăn tối nay ăn gì, hoặc lo lắng về chồng email đang chờ đợi mình ở văn phòng. Tôi từng thử tìm đến chánh niệm với hy vọng có thể neo giữ mình ở hiện tại, sống sâu sắc trong từng khoảnh khắc, nhưng thật chẳng dễ dàng gì để ngồi yên và dõi theo hơi thở vài phút mà lòng không gợn chút nghĩ suy. Ngay cả khi làm việc, tôi cũng không thể chú tâm vào một nhiệm vụ đủ lâu mà không liếc nhìn điện thoại cứ sau mỗi vài phút. Vì sao việc tập trung vào một điều gì đó lại trở nên xa xỉ đến vậy?

Nếu bạn thấy câu chuyện này quen thuộc, thì xin hãy yên lòng, bạn không hề cô độc. Một nhóm các nhà nghiên cứu đã đồng hành cùng những người trưởng thành tại nơi làm việc của họ suốt một thời gian dài, lặng lẽ ghi lại từng thao tác trên các thiết bị và đo đếm khoảng thời gian họ thực sự dành cho một công việc duy nhất. Kết quả thật giật mình: trung bình một người lớn chỉ có thể duy trì sự chú ý trong vỏn vẹn ba phút trước khi bị một thứ khác kéo đi; họ hiếm khi dừng mắt ở một phần mềm hay một trang tài liệu quá hai phút trước khi vội vã chuyển sang việc khác (Gonzalez và Mark, 2004).

Nhìn sang thế hệ sinh viên đại học, bức tranh ấy còn nhuốm màu ảm đạm hơn. Trong một nghiên cứu khác, khi theo dõi thói quen sử dụng máy tính của các bạn sinh viên liên tục suốt 10 tiếng đồng hồ, các nhà khoa học nhận ra rằng khoảng thời gian trung bình mà họ có thể kiên nhẫn với một việc trước khi xao lãng chỉ là 19 giây. Thậm chí, có đến 20% những nội dung lướt qua mắt các bạn chỉ được giữ lại trong vòng 5 giây hoặc ít hơn. Và buồn thay, có tới 75%, nghĩa là gần như toàn bộ những gì các bạn tiếp xúc trong suốt 10 tiếng đồng hồ ấy, chỉ được ngó qua chưa đầy một phút (Yeykelis, 2014).

Có thể bạn đang thầm nghĩ: "Chuyện nhỏ ấy mà, mình vốn là một người ôm đồm nhiều việc (multitasker) cực kỳ cừ khôi." Điều đó có thể đúng với riêng bạn, nhưng xét trên diện rộng, việc bắt tâm trí phải gánh vác nhiều việc cùng lúc luôn bắt chúng ta phải trả giá, không một ai là ngoại lệ. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi bạn đang dồn tâm sức vào một công việc rồi chợt rẽ hướng sang một việc khác, dù chỉ trong chớp mắt, chẳng hạn như lúc bạn đang cặm cụi soạn thảo văn bản cho công ty rồi bất chợt liếc qua điện thoại để trả lời một dòng tin nhắn, bạn sẽ tự đánh mất đi sự nhanh nhạy và độ chính xác vốn có khi quay trở lại công việc ban đầu, tất cả chỉ vì cú "bẻ lái" nhất thời ấy. Trong thế giới của tâm lý học, hiện tượng này được định danh bằng một cái tên: "hiệu ứng chi phí chuyển đổi" (Hari, 2022). Nó như một lời cảnh báo rằng mỗi lần ta thay đổi sự chú ý là một lần ta phải trả giá, ngay cả khi sự xao lãng ấy chỉ diễn ra trong một tích tắc mơ hồ. Chẳng phải tự nhiên mà việc mất tập trung khi cầm lái lại là nguyên nhân dẫn đến 20% tổng số các vụ tai nạn giao thông đó sao.

Source: flickr/amenclinicsphotos

Điều khiến chúng ta phải bàng hoàng nhất là những nghiên cứu này vốn đã được thực hiện từ 10 đến 20 năm trước. Hãy thử tưởng tượng xem mọi chuyện đã đi xa đến nhường nào ở thời điểm hiện tại, khi mà thế giới công nghệ tràn ngập trong tầm tay? Khi chúng ta bị bao vây bởi một dòng thác thông tin vô tận và những lựa chọn không có điểm dừng?

Sự dư thừa lựa chọn ấy thực chất là một gánh nặng vô hình đè lên khả năng tập trung. Trong một chuỗi các nghiên cứu, khi các nhà khoa học đưa cho những người trưởng thành một loạt các mặt hàng tiêu dùng hoặc danh sách các khóa học đại học để lựa chọn, rồi sau đó yêu cầu họ hoàn thành một công việc hoàn toàn không liên quan. Họ nhận ra rằng việc đứng trước quá nhiều ngả đường khiến con người ta dễ buông lỏng sự tự chủ, bớt đi lòng kiên nhẫn, dễ sai sót hơn và không ngừng trì hoãn những công việc tiếp theo. Quá nhiều sự lựa chọn sẽ gom lại thành nỗi mỏi mệt, nó vắt kiệt và làm tổn thương khả năng vận hành của bộ não, khiến ta chẳng còn sức lực để hoàn thành tốt những công việc khác (Vohs và các cộng sự, 2018).

Và rồi, khi những lựa chọn cứ ê hề ngay trước mắt, thông tin lao đến chúng ta với một tốc độ chóng mặt hơn bao giờ hết, bóp nghẹt chút kiên nhẫn còn sót lại trong tâm trí. Hãy nhìn vào nhịp độ của các phương tiện truyền thông đại chúng vài thập kỷ qua, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận làn sóng quay vòng của các dòng tin tức thời sự đang diễn ra nhanh khủng khiếp, và các nhà đài thì luôn cố gắng nhồi nhét thật nhiều thông tin vào cùng một quỹ thời gian ít ỏi. Hệ quả tất yếu là, chúng ta ngày càng dành ít thời gian hơn để lắng lại và suy ngẫm sâu sắc về bất kỳ một chủ đề nào (Lorenz-Spreen và các cộng sự, 2019).

Một yếu tố khác đang âm thầm tàn phá khả năng tập trung của chúng ta chính là sự căng thẳng, và đáng buồn thay, áp lực ấy lại ngày một leo thang. Có khoảng 37 đến 49 phần trăm người trưởng thành thú nhận rằng họ phải đối mặt với cảm giác căng thẳng mỗi ngày, một con số tăng vọt đầy nhức nhối so với hai thập kỷ trước. Làn sóng lo âu cũng đang dâng cao, với tỷ lệ các ca mắc mới ở người trẻ tuổi tăng đến 52 phần trăm tính từ năm 1990 (Chajut và Algom, 2003). Ngay cả một cơn stress nhẹ nhàng, thoáng qua cũng đủ sức làm lung lay sự chú tâm của một người (Skosnik và các cộng sự, 2000), còn những tổn thương hay áp lực tinh thần quá dữ dội thậm chí còn có mối liên hệ mật thiết với chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) (Brown và các cộng sự, 2017). Thật vậy, mỗi năm có đến hơn 7 triệu trẻ em tại Mỹ (chiếm 11 phần trăm) được chẩn đoán mắc ADHD, một sự gia tăng chóng mặt và đáng báo động trong suốt thập kỷ qua.

Vậy làm thế nào để chúng ta hồi sinh khả năng tập trung đang dần lụi tàn này? Điều đầu tiên ai cũng có thể thấy rõ, chính là tìm cách xoa dịu những căng thẳng. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng khi áp lực được cởi bỏ, năng lực chú ý của tâm trí sẽ được chữa lành, và ngay cả những triệu chứng của ADHD cũng được thuyên giảm phần nào (Liston và các cộng sự, 2019). Một phương thuốc khác tuy giản đơn nhưng vô cùng hiệu quả: hãy cất chiếc điện thoại đi những lúc bạn cần dồn tâm sức vào công việc. Bởi lẽ, chỉ một tiếng rung khẽ, một dòng tin nhắn hay một thông báo hiện lên cũng đủ để vắt kiệt hiệu suất và khiến bạn dễ rơi vào những sai sót không đáng có.

Cuối cùng, hãy cố gắng lựa chọn những công việc có mục tiêu rõ ràng và khơi gợi được sự thôi thúc từ sâu thẳm bên trong bạn, một việc gì đó thực sự có ý nghĩa và nằm ngay sát giới hạn năng lực của bản thân. Khoa học gợi ý rằng những thử thách như vậy sẽ giúp bạn dễ dàng chạm vào "vùng tĩnh lặng", hay điều mà các nhà nghiên cứu gọi là "trạng thái dòng chảy". Đó là nơi tâm trí bạn có thể neo lại và tập trung cao độ suốt nhiều giờ liền. Cách duy nhất để tôi có thể bước vào trạng thái dòng chảy ấy là dọn sạch lịch trình của mình để đảm bảo không một ai có thể cắt ngang. Và thay vì cứ tùy hứng ngơi nghỉ mỗi khi có tin nhắn đến, hãy chủ động lên lịch cho những khoảng nghỉ ngắn tại các điểm dừng tự nhiên của công việc, điều đó sẽ giúp bạn dễ dàng bắt nhịp trở lại mà không làm đứt gãy mạch suy nghĩ.

Suy cho cùng, giữa một thời đại mà thông tin lao đi vun vút và tràn ngập ê hề, giữa những mệt mỏi vì phải lựa chọn và một môi trường sống đầy rẫy áp lực hơn bao giờ hết, thì việc khả năng tập trung của chúng ta bị tổn thương cũng là điều dễ hiểu. Tuần này, bạn hãy thử làm một điều gì đó dịu dàng cho bản thân: giảm bớt lo âu, rũ bỏ những xao lãng và trọn vẹn với phút giây hiện tại, đó có thể chính là chiếc chìa khóa bạn đang cần để đánh thức khả năng tập trung, giúp mọi việc được hoàn thành nhanh chóng và nhẹ nhàng hơn.

References

Brown, N. M., Brown, S. N., Briggs, R. D., Germán, M., Belamarich, P. F., & Oyeku, S. O. (2017). Associations between adverse childhood experiences and ADHD diagnosis and severity. Academic pediatrics, 17(4), 349-355.

Chajut, E., & Algom, D. (2003). Selective attention improves under stress: implications for theories of social cognition. Journal of personality and social psychology, 85(2), 231.

Gonzalez, V., & Mark, G. (2004). Constant, Constant, Multi-tasking Craziness”: Managing Multiple Working Spheres. In Proceedings of the ACM Conference on Human Factors in Computing Systems (CHI 2004). 

Hari, J. (2022). Stolen focus: Why you can't pay attention--and how to think deeply again. Crown.

Liston, C., McEwen, B. S., & Casey, B. (2009). Psychosocial stress reversibly disrupts prefrontal processing and attentional control. Proceedings of the national academy of sciences, 106(3), 912-917.

Lorenz-Spreen, P., Mønsted, B. M., Hövel, P., & Lehmann, S. (2019). Accelerating dynamics of collective attention. Nature communications, 10(1), 1759.

Skosnik, P. D., Chatterton Jr, R. T., Swisher, T., & Park, S. (2000). Modulation of attentional inhibition by norepinephrine and cortisol after psychological stress. International Journal of Psychophysiology, 36(1), 59-68.

Vohs, K. D., Baumeister, R. F., Schmeichel, B. J., Twenge, J. M., Nelson, N. M., & Tice, D. M. (2018). Making choices impairs subsequent self-control: A limited-resource account of decision making, self-regulation, and active initiative. In Self-regulation and self-control (pp. 45-77). Routledge.

Yeykelis, L., Cummings, J. J., & Reeves, B. (2014). Multitasking on a single device: Arousal and the frequency, anticipation, and prediction of switching between media content on a computer. Journal of Communication, 64(1), 167-192.

Tác giả: Vanessa LoBue Ph.D.

Nguồn:  Why We Can’t Pay Attention | Psychology Today