Vì sao những người thông minh thường lắng nghe rất tệ?

NHỮNG ĐIỂM CỐT YẾU

• Người thông minh thường nhìn ra quy luật nhanh hơn, đúc kết kết luận sớm hơn và nảy số ra câu trả lời mau lẹ hơn.
• Các nghiên cứu đều thống nhất rằng: địa vị càng cao thì khả năng lắng nghe và đặt mình vào vị trí của người khác lại càng kém.
• Các nhà nghiên cứu phát hiện ra một nghịch lý: chúng ta thường lắng nghe tệ nhất đối với những người mà mình thấu hiểu nhất.

Hãy để tôi chia sẻ một điều có thể khiến bạn hơi chạnh lòng, nhất là khi bạn là kiểu người hay tìm đọc những bài viết về khoa học não bộ hay nghệ thuật đàm phán.

Bạn càng thông minh, có lẽ bạn lắng nghe càng tệ. Bạn càng thành công, lòng trắc ẩn và sự đồng cảm trong bạn dường như càng vơi đi. Và những người bạn gắn bó nhất, người bạn đời, đồng nghiệp thân thiết, hay những tri kỷ lâu năm, lại chính là những người ít khi nhận được sự lắng nghe trọn vẹn từ bạn nhất.

Tất cả những điều này chẳng phải là một khiếm khuyết về nhân cách. Đó thuần túy là cơ chế hoạt động của não bộ. Thế nhưng, nó lại đồng nghĩa với một sự thật: những ai càng đinh ninh rằng mình là người biết lắng nghe, lại thường là những người cần phải học lại cách lắng nghe nhiều nhất.

Cái bẫy của sự thông minh

Đây là những gì thực sự diễn ra bên trong một bộ não thông minh khi một cuộc trò chuyện bắt đầu.

Người thông minh có tốc độ xử lý thông tin rất nhanh. Họ nhìn ra quy luật nhanh hơn, chốt lại vấn đề sớm hơn và bật ra phản hồi mau lẹ hơn người bình thường. Trong hầu hết mọi lĩnh vực, đây là một món quà vô giá. Nhưng trong nghệ thuật lắng nghe, nó lại là một điểm trừ tai hại.

Bởi lẽ, khi người đối diện mới nói được nửa câu, bộ não nhạy bén kia đã đoán trước được hồi kết, đã tự soạn sẵn một câu trả lời và bắt đầu tập dượt nó trong đầu. Bờ môi phía bên kia bàn vẫn đang mấp máy, nhưng về mặt nhận thức, tâm trí bạn đã "rời khỏi căn phòng" từ lâu rồi. Bạn không còn lắng nghe nữa, bạn chỉ đang chờ đến lượt mình nói. Và phần năng lượng mà bạn đã âm thầm dịch chuyển để chuẩn bị cho câu trả lời xuất sắc của riêng mình? Đáng ra, nó phải được dùng để cảm nhận tông giọng, đọc vị ngôn ngữ cơ thể, nắm bắt những dòng chảy cảm xúc ẩn sâu, hay chút ngập ngừng trước một từ ngữ quan trọng, và cả những điều họ suýt chút nữa đã nói ra, nhưng rồi lại giữ lại trong lòng.

Tất cả những điều sâu kín ấy đã bị hy sinh, chỉ để đổi lấy việc bạn có sẵn một câu trả lời thật sắc sảo.

Nhưng mọi chuyện chưa dừng lại ở đó. Những người thông minh và giàu sức sáng tạo thường có xu hướng dễ lo âu và hay tự ý thức về bản thân hơn, điều này lại càng gặm nhấm đi khoảng không gian tâm trí vốn đã ít ỏi dành cho sự chú tâm chân thành. Và rồi, khi một ý tưởng thực sự thú vị bất chợt lóe lên trong đầu họ ngay giữa cuộc trò chuyện, điều vốn xảy ra như cơm bữa với những bộ óc sáng tạo, thì lời nói của người đối diện bỗng chốc trở nên mờ nhạt, chỉ còn là những tiếng "ùm ào" vô nghĩa như giọng của người lớn trong mấy bộ phim hoạt hình.

Bạn hiểu cảm giác đó mà, phải không? Có lẽ bạn đã từng trải qua nó, ở cả vị trí người nói lẫn người nghe.

Source: Andrii Iemelianenko/Shutterstock 

Cái bẫy của sự thành công

Có một rào cản khác, tách biệt nhưng lại liên đới chặt chẽ, dành cho những ai đã gặt hái được những nấc thang tiến bộ trong sự nghiệp, và sự thật này có phần khiến chúng ta phải nhìn nhận lại mình một cách khiêm nhường hơn.

Các nghiên cứu tâm lý đều chỉ ra một thực tế: địa vị càng cao thì khả năng lắng nghe, khả năng đặt mình vào góc nhìn của người khác và việc sử dụng ngôn từ tôn trọng càng giảm đi. Bạn càng leo cao trên nấc thang danh vọng, những người xung quanh càng có xu hướng tự thu mình lại; họ dè chừng khi bày tỏ nỗi lo, giảm bớt những bất đồng, và lặng lẽ quan sát xem bạn đang nghiêng về phía nào trước khi dám nói ra suy nghĩ thật của lòng mình. Bạn không còn nhìn thấy một bức tranh toàn cảnh trọn vẹn nữa, và thậm chí bạn chẳng hề hay biết, bởi vì xung quanh ai nấy dường như cũng đều đang gật đầu đồng ý với bạn.

Trong khi đó, chính những thói quen tư duy từng đưa bạn đến đỉnh vinh quang, sự phán đoán nhạy bén, khả năng nhìn ra quy luật một cách tự tin, và lòng quyết đoán, giờ đây lại quay sang cản trở bạn trong những cuộc trò chuyện đòi hỏi một tâm thế thực sự rộng mở. Từ trước đến nay, bạn luôn được tán thưởng vì đã đưa ra câu trả lời đúng một cách nhanh chóng. Vì vậy, việc phải kiên nhẫn ngồi lại với những điều chưa rõ ràng, giữ mình ở trạng thái khám phá, hay để ai đó nói hết câu trước khi đưa ra phản hồi, đối với một bộ não quen làm việc năng suất cao, cảm giác chẳng khác nào một sự lãng phí thời gian.

Người ta thường nói đùa rằng một người sẽ được thăng tiến cho đến khi chạm tới ngưỡng của sự yếu kém. Nhưng có một điều ít ai nhắc đến: bạn cũng được thăng tiến dựa trên năng lực lắng nghe của mình, để rồi chính năng lực ấy lại bắt đầu lụi tàn ngay vào thời điểm mà mọi quyết định của bạn đều mang tính sinh tử.

Cái bẫy của sự thân thuộc

Và rồi, chúng ta chạm ngõ một phát hiện hoàn toàn đi ngược lại với trực giác thông thường của con người.

Nick Epley, một nhà nghiên cứu tại Đại học Chicago, đã chứng minh và gọi tên một hiện tượng: "định kiến giao tiếp do sự thân thuộc", hiểu đơn giản là chúng ta thường lắng nghe tệ nhất đối với những người mà mình biết rõ nhất.

Xét về mặt tư duy, cơ chế này nghe qua có vẻ rất hợp lý. Khi đối thoại với một người lạ, bạn chưa có sẵn một khuôn mẫu nào về tính cách hay những gì họ sắp sửa thấu lòng, vì thế bạn buộc phải thực sự chú tâm. Nhưng với người bạn đời, với người cộng sự gắn bó, hay người bạn tri kỷ thuở thiếu thời, bạn đã tích lũy hàng năm trời những "mô hình tâm lý" về họ trong đầu. Bạn đinh ninh rằng mình biết thừa câu nói này sẽ kết thúc ra sao. Bạn tự phụ rằng mình thấu hết họ đang lo lắng điều gì, họ định đề xuất cái chi, hay họ sẽ phản đối thế nào. Thế là, bạn thôi không thực sự đón nhận nữa, mà bắt đầu đối chiếu để tìm sự đồng tộc. Bạn không còn tiếp thu thông tin mới; bạn chỉ đang tìm cách ráp nối vào những khuôn mẫu cũ mà thôi.

Đây chính là cội rễ của biết bao hiểu lầm và xung đột tưởng chừng như không thể nào lý giải nổi. Hai con người từng thấu hiểu nhau sâu sắc, từng hết lòng quan tâm nhau, từng có những năm tháng trò chuyện vô cùng hòa hợp, bỗng một ngày rơi vào ngõ cụt. Ai cũng khăng khăng rằng người kia chẳng chịu lắng nghe mình, và cay đắng thay, cả hai đều đúng. Bởi vì lúc ấy, chẳng một ai thực sự nghe thấy những lời người kia đang nói ở thì hiện tại. Họ chỉ đang tương tác với cái bóng của đối phương trong tâm tưởng của chính mình, một bức chân dung tâm lý có lẽ đã lỗi thời từ vài tháng, thậm chí là vài năm trước.

Chính "định kiến từ sự thân thuộc" này lại mở ra một sự thật khác: người lạ đôi khi lại thấu cảm và lắng nghe chúng ta một cách trọn vẹn đến ngỡ ngàng. Họ không có những thành kiến sẵn có để mà đối chiếu. Họ buộc phải thực sự lắng nghe để hiểu được lòng bạn. Đó cũng là lý do vì sao, đôi khi việc trút bầu tâm sự với một người mới quen tại một buổi tiệc lại mang đến cảm giác nhẹ lòng và thỏa lòng hơn nhiều so với việc nói cùng những người ngỡ như đã hiểu rõ cuộc đời ta.

Chúng ta nên làm gì bây giờ?

Tin buồn là những định kiến sâu kín này lại càng hằn sâu hơn mỗi khi ta rơi vào trạng thái căng thẳng. Khi lo âu hay cảm thấy bị tổn thương, não bộ sẽ chọn cách đi đường tắt, những mảng màu xám nhạt nhòa bỗng chốc biến thành hai màu đen trắng phân minh, sự tinh tế nhường chỗ cho sự vội vã, và những lời phán đoán hồ đồ sẽ thay thế cho sự cảm nhận vẹn nguyên. Những khoảnh khắc ta cần phải lắng nghe một cách thấu suốt nhất, trớ trêu thay, lại chính là lúc việc ấy trở nên gian nan nhất.

Nhưng tin vui là chỉ cần ta nhận thức được điều đó, mọi chuyện sẽ khác, và một vài thói quen nhỏ dưới đây sẽ giúp bạn tìm lại sự cân bằng.

Để hóa giải cái bẫy của sự thông minh: Hãy tập nhận biết những lúc bạn đang tự nhào nặn câu trả lời trong đầu khi người kia vẫn còn đang nói. Ngay khoảnh khắc ấy, hãy chủ động kéo tâm trí mình trở lại, buông bỏ câu trả lời đang chực chờ định nói, quay về với những lời nói thực tại của họ, và hãy tin rằng một ý tưởng tuyệt vời hơn sẽ tự khắc đến với bạn khi họ đã giãi bày xong. Thường thì mọi chuyện luôn diễn ra tốt đẹp như thế.

Để hóa giải cái bẫy của sự thành công: Đôi khi, hãy nhìn lại và gọi về ký ức của những ngày bạn còn là người có vị trí khiêm tốn nhất trong một căn phòng. Đó có thể là mùa hè đi thực tập, là công việc bỡ ngỡ thuở ban đầu, hay góc bàn cuối lớp năm xưa. Ký ức ấy sẽ đánh thức trong bạn một sự chú tâm rất khác, khiêm nhường hơn, tò mò một cách thuần khiết hơn, và bớt đi sự tự phụ rằng mình đã biết tuốt mọi điều. Một vài nhà lãnh đạo xuất chúng mà tôi từng làm việc cùng luôn chủ động nuôi dưỡng góc nhìn này trước khi bước vào những cuộc trò chuyện quan trọng.

Để hóa giải cái bẫy của sự thân thuộc: Thi thoảng, hãy khơi dậy niềm tò mò chân thành dành cho những người mà bạn ngỡ là đã thấu hiểu ngọn ngành. Hãy hỏi họ một điều gì đó mà bạn thực sự chưa có câu trả lời, không phải là câu xã giao "ngày hôm nay của anh thế nào?", mà là "có điều gì về anh mà có lẽ em chưa từng được biết không?" hay "dạo gần đây có điều gì canh cánh trong lòng mà anh chưa kể với em không?". Bạn sẽ phải kinh ngạc trước những câu trả lời nhận được đấy. Con người đang ngồi trước mặt bạn vẫn luôn thay đổi từng ngày; chỉ có bức chân dung tâm lý bạn vẽ về họ là đứng yên một chỗ mà thôi.

Và liều thuốc chung cho cả ba thực trạng trên: Các nhà nghiên cứu tại Harvard đã phát hiện ra rằng, tâm trí chúng ta thường thả hồn theo mây gió khoảng 48% thời gian của một cuộc trò chuyện. Tôi đã tính viết lại câu này một lần nữa phòng hờ bạn lỡ lướt qua, nhưng thành thật mà nói, sự châm biếm này sẽ thâm thúy hơn nếu tôi cứ để nguyên như vậy.

Tâm trí con người luôn có xu hướng đi hoang. Và nó sẽ luôn như thế. Việc chúng ta cần làm không phải là ngăn không cho nó đi chệch hướng, mà là nhận ra lúc nào mình đang mất tập trung để dịu dàng dắt lối nó trở về. Điều này cũng giống như việc thực hành thiền định, hay bất kỳ bài tập rèn luyện sự chú ý nào khác. Mỗi một lần bạn tỉnh thức để quay về với sự lắng nghe chân thành, chính là một món quà của sự trân trọng mà bạn lặng thầm gửi trao cho người đối diện.

Và họ sẽ cảm nhận được điều đó. 

Tác giả: Christopher Willard Psy.D.

Nguồn: Why Smart Folks Are Terrible Listeners | Psychology Today