Vì sao niềm vui là chìa khóa của sự hoàn thiện bản thân

Cũng như rất nhiều người khác, tôi đã dành đêm Giao thừa để lập một danh sách những mục tiêu mình muốn đạt được trong năm mới, một thói quen luôn khiến bạn trai tôi không khỏi khó chịu. “Sao lúc nào em cũng tự gây áp lực cho bản thân vậy?” anh ấy hỏi, vừa lắc đầu vừa trợn mắt. “Nghe khổ hạnh quá!”

Và anh ấy nói không sai. Khi nghĩ đến việc hoàn thiện bản thân, đa số chúng ta mặc nhiên cho rằng phải gác lại niềm vui cho đến khi đạt được mục tiêu. Điều này thể hiện rất rõ trong những câu khẩu hiệu truyền động lực được lặp đi lặp lại – “không đau đớn thì không thành công”, “trận chiến càng gian nan thì chiến thắng càng ngọt ngào”. Nếu thất bại, ta thường tự trách mình vì thiếu ý chí, vì không đủ kiên trì để bỏ công sức và theo đuổi đến cùng, có lẽ bởi ta đã buông mình trước một cám dỗ ngắn hạn nào đó, đánh đổi lợi ích lâu dài.

Illustration: Elia Barbieri/The Guardian

Trong các nghiên cứu, mục tiêu có đáng giá đến đâu về mặt lý thuyết cũng không quan trọng nếu chính những hoạt động ấy không mang lại phần thưởng ngay lập tức

Thế nhưng, những nghiên cứu mới nhất lại cho thấy đó có thể là cách tiếp cận tệ nhất đối với các mục tiêu cá nhân. Nói một cách đơn giản, chúng ta có khả năng thành công cao hơn rất nhiều nếu quá trình theo đuổi mục tiêu mang lại sự thỏa mãn tức thì bên cạnh những phần thưởng trong tương lai, và ta nên chủ động tìm cách gia tăng niềm hài lòng vốn có trong bất cứ việc gì mình đang làm. Trái ngược với suy nghĩ phổ biến, niềm vui không hề là kẻ thù của sự tự chủ; chính niềm vui tiếp sức cho sự bền bỉ. Hãy quên đi việc trì hoãn phần thưởng, chính sự thỏa mãn ngay lập tức mới giúp ta tiếp tục bước đi.

Những nhận thức này xuất phát từ thuyết tự quyết (self-determination theory), vốn phác họa một phổ động lực. Ở một đầu là động lực nội tại, những điều ta tự nguyện làm vì bản thân nó, vì chúng vui vẻ, cuốn hút hoặc mang lại khoái cảm. Ở đầu kia là động lực ngoại tại, những việc ta biết mình nên làm, thường vì lợi ích lâu dài. Lấy ví dụ: bạn có thể chạy bộ mỗi ngày vì bạn yêu cảm giác gió lướt qua mái tóc và nhịp chân dồn dập chạm xuống mặt đường. Đó là động lực nội tại. Hoặc bạn miễn cưỡng xỏ giày chạy vì bác sĩ nói rằng 20 phút vận động mỗi ngày sẽ giảm nguy cơ đau tim, và chạy bộ có vẻ là cách hiệu quả nhất để đạt mục tiêu ấy. Đó là động lực ngoại tại.

Vô số thí nghiệm đã cho thấy động lực nội tại có khả năng đưa chúng ta đến thành công cao hơn, nhưng phần lớn chúng ta lại không nhận ra điều này khi đặt ra những mục tiêu đầu năm. Trong một nghiên cứu công bố năm 2025, Kaitlin Woolley và các cộng sự đã khảo sát 2.000 người về những mục tiêu họ đặt ra cho năm mới. Vào tuần cuối cùng của tháng 12, những người tham gia đánh giá mức độ “dễ chịu” hay “cuốn hút” của việc theo đuổi mục tiêu, hai dạng của động lực nội tại, cũng như mức độ “hữu ích” hay “quan trọng” về lâu dài, phản ánh động lực ngoại tại. Sau đó, các nhà nghiên cứu theo dõi tiến trình của những người này trong suốt 12 tháng tiếp theo.

Ở mọi giai đoạn của nghiên cứu, mức độ động lực nội tại là yếu tố dự báo chính xác nhất việc người tham gia có kiên trì theo đuổi đến cùng hay không, trong khi động lực ngoại tại hầu như không tạo ra ảnh hưởng nào. Dường như, mục tiêu có cao đẹp hay đáng giá đến đâu về mặt lý thuyết cũng trở nên vô nghĩa nếu chính những hoạt động cụ thể không mang lại niềm vui hay phần thưởng ngay tức thì.

Đáng tiếc là rất ít người tham gia nhận ra điều này, điều được bộc lộ rõ khi các nhà nghiên cứu kiểm tra những niềm tin ngầm của họ về động lực. Trong một bảng câu hỏi, nhóm nghiên cứu mô tả các dạng động lực nội tại và ngoại tại khác nhau, rồi hỏi yếu tố nào sẽ quyết định thành công nhiều nhất. Hết lần này đến lần khác, những người tham gia (một cách sai lầm) cho rằng việc xây dựng một chế độ mới dựa trên giá trị bên ngoài của nó, thay vì niềm vui mà nó mang lại, sẽ giúp họ bền bỉ hơn, một chiến lược ngay từ đầu đã được định sẵn là thất bại.

Dĩ nhiên, động lực nội tại và ngoại tại không nhất thiết phải đối nghịch nhau. Bạn có thể bắt đầu hành trình rèn luyện sức khỏe vì lời khuyên của bác sĩ, nhưng sau đó hoàn toàn có thể tìm ra những cách làm khiến quá trình ấy trở nên dễ chịu và thú vị hơn. Điều cần thiết chỉ là suy nghĩ sáng tạo hơn một chút trong việc “lồng ghép” vận động vào cuộc sống. Chẳng hạn, bạn thấy chạy bộ là một việc nặng nhọc, khô khan, nhưng lại say mê cảm giác phấn khích khi trượt băng. Có thể đó không phải ý nghĩ đầu tiên xuất hiện trong đầu, nhưng bạn sẽ đốt cháy lượng calo tương đương, và khoảng thời gian ở sân băng sẽ giống như một niềm chiều chuộng bản thân, chứ không phải một sự hy sinh buồn bã.

Nghiên cứu của Woolley cho thấy, điều tệ nhất bạn có thể làm là chọn một hoạt động chỉ vì nó có vẻ là con đường ngắn nhất để đạt mục tiêu. Ví dụ, người ăn kiêng có thể chọn những món súp nhạt nhẽo để cắt giảm mạnh lượng năng lượng nạp vào, nhưng về lâu dài, họ sẽ duy trì được cân nặng tốt hơn nếu thường xuyên thưởng thức những bữa ăn ngon miệng, tình cờ lại rất lành mạnh. (Dĩ nhiên, điều này đòi hỏi chút thời gian để tìm hiểu và lên kế hoạch, nhưng khoản đầu tư ấy hoàn toàn xứng đáng nếu nó mang lại sự thay đổi bền vững.)

Nếu bạn đang loay hoay không biết làm sao để thói quen mới trở nên vui hơn, bạn có thể kết hợp nó với một hoạt động khác mang lại sự thỏa mãn tức thì. Nhà khoa học hành vi Katy Milkman gọi cách này là “ghép cám dỗ”. Trong một thử nghiệm kéo dài một tháng, bà cho sinh viên nghe sách nói trong lúc tập luyện, và nhận thấy họ đến phòng gym thường xuyên hơn hẳn, chỉ đơn giản vì bài tập nay được bổ sung thêm một nguồn động lực nội tại. Bạn có thể áp dụng nguyên tắc này cho bất cứ việc gì mình muốn làm. Chẳng hạn, nếu đang theo học một khóa học nào đó, bạn có thể mang bài tập đến quán cà phê yêu thích, và thế là công việc vốn nặng nề kia bỗng chốc hóa thành một niềm thưởng thức, khiến bạn dễ dàng hoàn thành bài đúng hạn hơn rất nhiều.

Tôi đang cố gắng ghi nhớ và thực hành lời khuyên này. Năm 2024 và 2025, tôi từng đặt mục tiêu chạy marathon và đều thất bại. Nhưng đó là trước khi tôi hiểu được tầm quan trọng của sự thỏa mãn tức thì. Giờ đây, với một lịch tập thực tế hơn, trọn bộ tác phẩm của PG Wodehouse trên Audible, cùng hàng loạt phần thưởng nhỏ cho mỗi cột mốc đạt được, tôi tràn đầy lạc quan rằng năm 2026 sẽ là năm tôi cuối cùng cũng chạm được đến vạch đích. 

Tác giả: David Robson

Nguồn: Why pleasure is the key to self-improvement | The Guardian