Vì sao trí tuệ lại gợi cảm đến thế, và khi nào thì không?

“Một trí thức là người đã tìm thấy điều gì đó thú vị hơn cả tình dục.”
— Aldous Huxley

Sapiosexual là thuật ngữ chỉ những người bị cuốn hút bởi trí tuệ. Nhưng điều gì khiến trí tuệ lại hấp dẫn đến vậy? Và vì sao thủ thư lại thường được xem là quyến rũ, trong khi các triết gia thì không?

Trí tuệ, một năng lực đáng giá

“Và giờ đây, tất cả những gì em cần là một cuộc va chạm trí tuệ,
Một tâm hồn biết đào sâu tận gốc rễ.”
— Alanis Morissette

Trí tuệ có nhiều hình thức, nhưng ở đây, chúng ta đang nói đến loại trí thông minh được đo bằng bài kiểm tra IQ. Nhiều nghiên cứu cho thấy, trí thông minh luôn nằm trong số những phẩm chất được cả nam và nữ đánh giá cao nhất khi lựa chọn bạn đời, chỉ xếp sau lòng tốt.

Vậy ta nhận diện trí thông minh như thế nào? Khác với vẻ đẹp, thứ mà ta dễ dàng nhận ra chỉ bằng cái nhìn thoáng qua, trí tuệ không hiển hiện rõ ràng. Nó không nằm ở dáng vẻ bề ngoài mà thể hiện qua những tương tác sống động. Ở góc nhìn này, sự hấp dẫn chứ không phải vẻ đẹp, mới là thứ đòi hỏi trí tuệ (Ben-Ze’ev, 2019). Vẻ đẹp có thể được nhận diện qua hoạt động của não bộ (Ishai, 2007), còn phản ứng với trí tuệ thì khó đo đếm hơn nhiều (xem thêm Akimoto và cộng sự, 2018). Trong đời thường, chúng ta thường nhận ra trí tuệ qua những cuộc trò chuyện, qua nội dung, cách dùng từ và khả năng hài hước.

Gilles Gignac và các cộng sự (2018, 2019) đã phát hiện ra rằng, trong mắt người tìm kiếm bạn đời, mức độ trí tuệ hấp dẫn nhất nằm ở khoảng 90% dân số, tức là thông minh hơn 90% người khác. Họ cũng nhận thấy rằng, mức IQ khoảng 120, tương ứng với nhóm này, được phụ nữ đánh giá là hấp dẫn về mặt tình dục nhất và cũng là lý tưởng nhất cho một mối quan hệ lâu dài.

Thú vị thay, những người thông minh vượt trội, thuộc top 1% dân số với IQ khoảng 135, lại kém hấp dẫn hơn một chút so với nhóm top 10%. Tuy vậy, họ vẫn được đánh giá cao hơn nhiều so với người chỉ thông minh trung bình. Ngoài ra, nghiên cứu còn cho thấy: càng muốn gắn bó lâu dài, người ta càng đặt ra yêu cầu cao hơn về trí tuệ nơi đối phương. Một cuộc hẹn hò ngắn hạn chỉ cần trí tuệ vừa phải, nhưng khi nghĩ đến hôn nhân, hầu hết đều mong bạn đời của mình phải nằm trong nhóm thông minh hơn khoảng hai phần ba dân số (xem thêm Persaud & Bruggen, 2018).

Việc sức hút giảm dần ở những người có trí tuệ quá cao vẫn là một dấu hỏi lớn. Một giả thuyết cho rằng, những người siêu thông minh có thể gặp khó khăn trong tương tác xã hội, và đây có thể là nguyên nhân khiến họ bớt hấp dẫn trong mắt người khác.

Photo © Wikimedia 

Tình yêu trí tuệ (Sapiosexuality)

“Tôi hẹn hò cả nam lẫn nữ, nhận mình là song tính. Và rồi tôi nhận ra, điểm chung giữa tất cả những người tôi từng yêu, chính là bộ não của họ.”
— Nichi Hodgson

“Trong những giấc mơ tình dục của tôi, chẳng ai yêu tôi vì trí tuệ cả.”
— Nora Ephron

Dù nghe có vẻ như một xu hướng tính dục như dị tính, đồng tính hay song tính, nhưng sapiosexuality thực chất không phải vậy. Nó là một khuynh hướng ưu tiên trong việc chọn bạn đời, cụ thể là bị thu hút bởi trí thông minh.

Văn hoá toàn cầu của chúng ta vốn đầy rẫy những liên tưởng giữa trí tuệ và sự quyến rũ. Hãy nghĩ đến hình ảnh người phụ nữ đeo kính đầy mê hoặc, một biểu tượng cổ điển. Trang Wikihow từng viết thế này: “Kính từng bị cho là nerdy và quê mùa, nhưng đó là chuyện của quá khứ... Giờ đây, bạn quyến rũ không phải mặc dù bạn đeo kính, mà là chính vì bạn đeo kính!” Thậm chí trong phim khiêu dâm, khi một phụ nữ được khắc họa là thông minh, mọt sách, cô ấy sẽ đeo kính và giữ nguyên cặp kính ấy trong suốt cuộc ân ái.

Ngày nay, sapiosexual không còn là điều phải giấu diếm. Rất nhiều người công khai nhận mình là người bị hấp dẫn bởi trí tuệ. Marilyn Monroe cũng là một trong số đó. Một trong những tưởng tượng tình dục nổi bật nhất của cô là về Albert Einstein. Trên cây đàn piano trắng, cô từng để một bức ảnh Einstein lồng trong khung bạc. Marlène Schiappa, Bộ trưởng Bình đẳng giới của Pháp từng nói: “Chúng tôi, những người sapiosexual, bị hấp dẫn tình dục bởi trí thông minh vượt trội, bất kể ngoại hình.” Nhà văn Diana Raab (2014) còn cho rằng: “Điều hấp dẫn nhất về sapiosexuality, điều khiến nó trở nên hiện đại và cởi mở, là nó loại bỏ giới tính và ngoại hình ra khỏi phương trình của sự thu hút lãng mạn.”

Tôi đồng ý rằng việc đề cao trí tuệ trong việc chọn người yêu là một dấu hiệu của tư duy cởi mở. Nhưng tôi không tin rằng trí tuệ có thể xoá bỏ hoàn toàn vai trò của ngoại hình hay bản dạng giới. Theo tôi, nó chỉ làm nhẹ đi sức nặng của những yếu tố ấy. Và tôi cho rằng, khoảng cách trí tuệ giữa hai người cũng là điều đáng lưu tâm.

Khi thủ thư và triết gia bước vào những giấc mơ tình ái

“Đối với tôi, màn dạo đầu quyến rũ nhất chính là những cuộc tranh luận triết học.”
— Một người dùng LiveJournal tên là wolfieboy, người đặt ra thuật ngữ “sapiosexual”

“Các thủ thư xuất hiện trong trí tưởng tượng tình dục của không ít người. Rốt cuộc thì, bộ não chính là cơ quan tình dục quan trọng nhất… Theo trải nghiệm của tôi, thủ thư thường vừa thông minh, vừa gợi cảm.”
— Bix Warden

Thủ thư và triết gia đều là những người sống nhiều trong thế giới trí tuệ, nhưng hình ảnh khuôn mẫu của họ trong xã hội lại rất khác nhau, có lẽ vì phần lớn thủ thư là nữ, còn triết gia lại chủ yếu là nam. Trong bài viết này, ta tập trung vào hình ảnh kinh điển của người nữ thủ thư quyến rũ: tháo kính ra, xõa tóc xuống và đột nhiên trở nên “nóng bỏng”.

Còn với các triết gia, hình tượng khuôn mẫu thường thấy là kiểu mọt sách siêu thông minh nhưng vụng về xã hội. Một bài trắc nghiệm trên mạng có tựa đề: Bạn mọt triết đến mức nào? đã mở đầu thế này: “Trên đời có rất nhiều người thông minh, nhưng người thông minh nhất chính là triết gia.”

Nếu thủ thư được xem là nằm trong nhóm 10% thông minh nhất, thì triết gia mọt sách có thể được xếp vào nhóm 1% trí tuệ tinh hoa. Chính điều này lý giải vì sao trong các giấc mơ tình dục, người ta thường tưởng tượng về thủ thư nhiều hơn là về triết gia. Nhà văn Samuel Richardson từng viết: “Phụ nữ hiếm khi yêu những người triết gia.”

Dĩ nhiên, cũng như mọi khuôn mẫu khác, những nhận định này không thể đúng với tất cả mọi người, và tôi nói điều đó không chỉ với tư cách một triết gia mà còn với tư cách một con người. Tuy nhiên, khi xét đến những định kiến đang chi phối nhận thức chung, thì chúng vẫn phản ánh phần nào hiện thực xã hội.

Vì sao trí tuệ lại gợi cảm đến vậy?

“Chỉ số IQ và EQ cao của anh ấy khiến chuyện yêu trở nên tuyệt vời và những cuộc trò chuyện thì sâu sắc đến nao lòng. Tôi cảm giác như mình đang yêu một Einstein tóc đen đầy quyến rũ!”
— Một phụ nữ có gia đình chia sẻ về người tình của mình.

Có hai cơ chế tâm lý chính đứng sau hiện tượng “sapiosexual”, tức bị hấp dẫn bởi trí tuệ: đó là hào quang tính cách và chuyển hóa hưng phấn.

Hiệu ứng “hào quang hấp dẫn” vốn đã rất quen thuộc: khi một người được cho là xinh đẹp, ta thường vô thức cho rằng họ có thêm nhiều phẩm chất tốt đẹp khác. Những người hấp dẫn không chỉ được đối xử tử tế hơn, nhìn nhận tích cực hơn, mà còn có thu nhập cao hơn so với đồng nghiệp, dễ tìm được bạn tình hơn người có ngoại hình trung bình, thậm chí còn dễ được khoan dung trước pháp luật và dễ nhận được sự giúp đỡ từ người lạ.

Hào quang tính cách hoạt động tương tự, nhưng theo chiều ngược lại: những phẩm chất đáng ngưỡng mộ như trí thông minh, sự quan tâm, lòng tốt, khiếu hài hước, hay địa vị xã hội cao… đều khiến một người trở nên hấp dẫn hơn trong mắt người khác. Sự quyến rũ về mặt tình dục không chỉ đến từ vẻ bề ngoài, mà còn bị ảnh hưởng bởi sự giàu có, khiếu hài hước, phong cách sống và cả chủng tộc.

Còn chuyển hóa hưng phấn xảy ra khi sự kích thích từ một việc được chuyển hóa sang sự kích thích từ một việc khác, đôi khi là hoàn toàn không liên quan. Trong thí nghiệm kinh điển năm 1974 của Donald Dutton và Arthur Aron, các nam thanh niên được mời điền bảng khảo sát bởi một người phụ nữ hấp dẫn, khi họ đang đi qua hai chiếc cầu — một chiếc cầu treo chênh vênh dễ gây sợ hãi và một chiếc cầu vững chãi bình thường. Kết quả cho thấy, những người đi qua cây cầu nguy hiểm cảm thấy bị thu hút về mặt tình dục với người phụ nữ kia nhiều hơn. Cảm giác hồi hộp, sợ hãi từ chiếc cầu đã vô tình được “chuyển hóa” thành ham muốn tình dục.

Hiện tượng này cũng lý giải cho việc vì sao "sex làm lành" sau cãi vã lại mãnh liệt đến vậy, năng lượng dồn nén từ cuộc cãi nhau được truyền tiếp vào sự hưng phấn trong lúc gần gũi thể xác. Và cũng chính cơ chế này khiến cho việc bị thu hút tình dục bởi người thông minh trở nên hoàn toàn tự nhiên: kích thích trí tuệ dẫn dắt cảm xúc, rồi âm thầm nhen nhóm sự hấp dẫn thể xác.

Lời kết

Sapiosexual có phải là một xu hướng tốt? Có lẽ, điều này phụ thuộc vào gu cá nhân. Tuy nhiên, trí tuệ vốn gắn liền với giá trị lâu dài hơn là vẻ bề ngoài, nên có thể nói, sự hấp dẫn bởi trí tuệ đã đặt nền tảng tình cảm lên những điều sâu sắc và bền vững hơn. Quả thật, khi một mối quan hệ trở nên nghiêm túc, người ta sẽ càng trân trọng những phẩm chất mang tính lâu dài, và trí tuệ, không nghi ngờ gì, là một trong số đó. 

Tài liệu tham khảo

Akimoto, Y., et al., R. (2018). Approach or avoidance: Neural correlates of intelligence evaluation from faces. European Journal of Neuroscience, 48, 1680-1690.

Ben-Ze’ev, A. (2019). The arc of love: How our romantic lives change over time. University of Chicago.

Dutton, D. G. and Aron A. P. (1974). Some evidence for heightened sexual attraction under conditions of high anxiety. Journal of Personality and Social Psychology 30, 510–17.

Gignac E. G., Darbyshire, J., Ooi, M. (2018). Some people are attracted sexually to intelligence: A psychometric evaluation of sapiosexuality. Intelligence 66, 98–111 

Gignac, G. E., & Starbuck, C. L. (2019). Exceptional intelligence and easygoingness may hurt your prospects: Threshold effects for rated mate characteristics. British Journal of Psychology, 110, 151-172.

Ishai, A. (2007). Sex, beauty and the orbitofrontal cortex. International journal of Psychophysiology, 63, 181-185.

Persaud, R. & Bruggen, P. (2018), Why an intelligent partner can be so attractive. Psychology Today, Feb. 13.

Raab, D. (2014). Sapiosexuality: What Attracts You to a Sexual Partner? Psychology Today, Aug. 26.

Nguồn: Why Intelligence Is So Sexy to So Many, and When It isn't | Psychology Today