.png){kind=logo}
10 đặc tính tiến hóa "xấu xí" chẳng hề giúp ích gì cho chúng ta
Khi nói một đặc điểm nào đó là sản phẩm của "tiến hóa", điều đó hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó là một điều tốt đẹp.
NHỮNG ĐIỂM CHÍNH
- Một hiểu lầm phổ biến trong tâm lý học tiến hóa là cứ cái gì được dán nhãn "tiến hóa" thì đều là "tốt".
- Các nhà tâm lý học tiến hóa thường bóc tách những sự thật trần trụi và góc khuất trong bản tính con người.
- Việc dùng khoa học để gọi tên những mặt tối của con người không có nghĩa là chúng ta đang ủng hộ chúng về mặt đạo đức.
Có lẽ hiểu lầm lớn nhất về tâm lý học tiến hóa, một lĩnh vực (cũng như nhiều ngành nghiên cứu khác về con người) thường đào sâu vào mảng tối của nội tâm, chính là ý nghĩ cho rằng: Những đặc điểm khó chịu, thậm chí là đáng ghê tởm mà các nhà khoa học nghiên cứu và ghi nhận, bằng cách nào đó lại đang được họ ủng hộ hay khuyến khích.
Sự thật hoàn toàn ngược lại.
Trong chuyên môn, chúng tôi gọi kiểu tư duy sai lệch này là "ngụy biện tự nhiên" (naturalistic fallacy). Về cơ bản, sai lầm này xảy ra khi một người nghe về một hiện tượng vốn có thật, rồi tự mặc định rằng hiện tượng đó là điều "nên như thế". Chúng ta có thể hiểu đơn giản đây là việc đánh tráo khái niệm giữa "mô tả" (thực tế đang diễn ra) và "áp đặt" (cái nên có). Là một người làm việc lâu năm trong ngành, tôi có thể khẳng định rằng sự nhầm lẫn này chính là nguồn cơn của phần lớn những tranh cãi và sự bài xích mà tâm lý học tiến hóa phải đối mặt bấy lâu nay.
Bài viết này ra đời với hy vọng giúp chúng ta có cái nhìn rõ ràng hơn về vấn đề này. Dưới đây, tôi xin chia sẻ về 10 hiện tượng đã được các nhà tâm lý học tiến hóa ghi nhận. Trong mỗi trường hợp, bản thân hiện tượng đó đều là một nét "xấu xí" trong hành vi con người. Hơn nữa, mỗi ví dụ được chọn lọc kỹ lưỡng vì chúng thường khiến bất kỳ ai trong chúng ta cũng cảm thấy bất bình hoặc ghê sợ. Cách tiếp cận này nhằm phân định rạch ròi giữa "cái đang là" và "cái nên là", giúp ta hiểu thấu đáo hơn về lỗi ngụy biện tự nhiên trong các nghiên cứu tâm lý học tiến hóa.
Source: Alexas_Fotos / Pixabay
1. Chiến tranh là một bóng ma đeo bám trải dài suốt lịch sử nhân loại từ thuở sơ khai. Theo nghiên cứu của David Livingstone Smith (2009), chưa từng có một giai đoạn nào mà khói lửa chiến tranh không hiện hữu ở một góc nào đó trên địa cầu. Dưới góc độ tiến hóa, chúng ta có thể hiểu chiến tranh nảy sinh từ nỗ lực của các nhóm người nhằm tranh giành nguồn lực cho phe mình nhiều hơn phe khác. Thế nhưng, dù giải thích thế nào đi chăng nữa, chiến tranh vẫn mãi là một mảng tối đáng sợ và đau lòng trong hành trình của loài người.
2. Sự phản bội là một vết sẹo sâu hoắm trong hành trình tiến hóa của nhân loại. Sẽ thật tuyệt vời biết bao nếu chúng ta luôn thành thật và có thể đặt trọn niềm tin vào nhau, phải không? Nhưng nếu bạn đã đủ lớn để đọc những dòng này, bạn hẳn hiểu rằng cuộc đời vốn không màu hồng như thế. Con người có một lịch sử dài đầy rẫy những sự phản bội nảy sinh trong những điều kiện nhất định (xem De Jesus và cộng sự, 2021). Góc nhìn tiến hóa giúp chúng ta thấu hiểu vì sao quá trình đầy tổn thương này dường như lại là một phần tất yếu chẳng thể tách rời trong trải nghiệm làm người.
3. Con người thường mải mê theo đuổi địa vị mà vô tình (hay hữu ý) làm tổn thương đến người khác. Dù đôi khi sự thể hiện này rất tinh vi, nhưng chúng ta thường thích "phô trương sức mạnh" vị thế của mình trong nhiều hoàn cảnh, chẳng hạn như khi đang cạnh tranh để thu hút sự chú ý của một người mà ta thầm mến (xem Buss, 2017). Những màn phô trương ấy có thể gây ra nhiều tổn thương, dẫn đến đủ loại xung đột và những cảm xúc tồi tệ. Đó thường là một mảng tối kém sắc trong đời sống con người, và tâm lý học tiến hóa sẽ giúp chúng ta bóc tách xem thực chất tất cả những điều đó bắt nguồn từ đâu.
4. Những người đàn ông trẻ tuổi đang phải đối mặt với tỉ lệ thương tật và tử vong ở mức đáng báo động. Dựa trên khái niệm "hội chứng nam giới trẻ", phái mạnh, những người vốn có tỉ lệ gặp tai nạn và tử vong cao hơn phái nữ trong suốt cuộc đời, thường có xu hướng ưa mạo hiểm và dấn thân vào các hoạt động có thể gây hại cho tương lai dài lâu của chính mình (như tham gia vào các cuộc ẩu đả, v.v.; xem Johnsen và cộng sự, 2017). Hội chứng này là một vấn đề xã hội vô cùng nhức nhối, và góc nhìn tiến hóa sẽ giúp chúng ta soi sáng nó một cách thấu đáo hơn.
5. Trong môi trường đô thị, những người có tâm lý bất thường (phản xã hội) xuất hiện với tỉ lệ cao đến mức đáng ngại. Thành phố lớn, nơi có nhiều điểm khác biệt hoàn toàn so với môi trường sống mà tổ tiên chúng ta từng thích nghi, vô tình lại là mảnh đất dung dưỡng cho các hành vi thái nhân cách (xem Figueredo và cộng sự, 2006). Một phần nguyên nhân nằm ở sự ẩn danh quá lớn trong những đô thị đông đúc. Và hiển nhiên, theo đúng định nghĩa của nó, những hành vi này luôn gây ra tổn thương và nguy hiểm cho những người xung quanh.
6. Cảm giác lo âu quá mức là một trạng thái vừa phổ biến lại vừa khó chịu. Hệ thống cảm xúc của chúng ta vốn rất phức tạp; nó dường như được mài giũa qua quá trình tiến hóa để giúp chúng ta tìm đến những gì tốt cho sự sinh tồn, duy trì nòi giống và tránh xa những mối nguy hại (xem Geher & Wedberg, 2022; Guitar và cộng sự, 2018). Dù muốn hay không, những trạng thái cảm xúc tiêu cực như lo âu vốn nảy sinh đều có lý do riêng của chúng.
7. Tư duy "phe mình - phe họ" là một phần căn bản nhưng cũng đầy cay nghiệt trong trải nghiệm của con người. Ngược dòng thời gian về những nghiên cứu đột phá của Billig và Tajfel (1973), các nhà khoa học hành vi đã bắt đầu quan tâm đến khái niệm "nhóm trong - nhóm ngoài". Đó là khi một người nhìn nhận thành viên nhóm mình với ánh mắt quá đỗi tích cực, nhưng lại nhìn những người thuộc nhóm khác bằng sự tiêu cực cực đoan. Nếu nói rằng hiện tượng này là mồi lửa cho những xung đột xã hội thảm khốc suốt chiều dài lịch sử nhân loại thì vẫn còn là nói quá nhẹ nhàng.
8. Sự bất ổn về cảm xúc rất thường gặp và nó có nguồn gốc từ sự thích nghi. Sự bất ổn này, thường được gọi là "tâm lý bất định" (neuroticism), dù có thể khiến người xung quanh thấy mệt mỏi, nhưng lại là một đặc điểm tâm lý rất chung của con người. Các học giả nghiên cứu về hiện tượng này nhận thấy nó đóng vai trò quan trọng trong việc giúp chúng ta cảnh giác trước các mối đe dọa: Những người nhạy cảm và dễ lo âu thường sẽ cẩn thận hơn để tránh xa những tác nhân gây nguy hiểm (xem Nettle, 2008).
9. Trầm cảm vừa là một nỗi đau, vừa là một "mắt xích" tiến hóa cần thiết. Đứng từ góc độ cảm xúc, khó có trạng thái nào mang lại trải nghiệm tồi tệ như trầm cảm. Tuy nhiên, hai nhà tâm lý học tiến hóa Keller và Nesse (2006) đã đưa ra những bằng chứng thuyết phục rằng trầm cảm phục vụ nhiều mục đích khác nhau, bao gồm việc tạo ra khoảng lặng và thời gian để con người tự suy ngẫm sau những thất bại, từ đó rút ra bài học để làm tốt hơn trong tương lai. Trầm cảm hiển nhiên là khiến ta suy sụp, nhưng nó cũng mang trong mình những sứ mệnh tiến hóa nhất định.
10. Khoảng một phần ba các vụ án mạng bắt nguồn từ những cơn cuồng nộ do bị phản bội. Nghiên cứu trên các mẫu dân cư hiện đại cho thấy một tỉ lệ đáng đau lòng: cứ ba vụ giết người thì có một vụ là hệ quả của sự phản bội trong tình cảm (xem Daly & Wilson, 1982). Rõ ràng, sát hại đồng loại là hành vi không thể dung thứ về mặt đạo đức và xã hội. Việc giảm thiểu bạo lực là trách nhiệm của tất cả chúng ta. Bằng cách sử dụng khung lý thuyết tiến hóa, Daly và Wilson đã chỉ ra rằng những hành động đáng ghê tởm ấy thực chất tuân theo một logic tiến hóa sâu xa. Hiểu được căn nguyên của vấn đề xã hội nhức nhối này chính là chìa khóa đầu tiên để chúng ta tìm ra cách hóa giải nó.
Lời kết
Dù một số nghiên cứu tâm lý học tiến hóa tập trung vào những mảng tối của con người (như giết người, chiến tranh hay phản bội), sẽ thật sai lầm nếu cho rằng các nhà khoa học, vốn cũng là những con người bằng xương bằng thịt, lại đi cổ xúy cho những điều đó chỉ vì họ đang nghiên cứu chúng.
Cũng giống như bất kỳ người trưởng thành có lương tri nào, các nhà tâm lý học tiến hóa luôn mong muốn góp sức giảm bớt những nỗi đau trên thế giới. Chúng ta muốn thấy ít đi những vụ án mạng, ít đi những cuộc chiến tranh. Chúng ta mong mọi người đều có sức khỏe tâm thần và thể chất tốt, ai nấy đều được sống hạnh phúc. Và trên hết, chúng ta muốn công việc nghiên cứu của mình sẽ góp phần đạt được những mục tiêu cao đẹp đó (xem Geher & Wedberg, 2022).
Nghiên cứu về một sự tồn tại không đồng nghĩa với việc ủng hộ sự tồn tại đó. Các nhà tâm lý học tiến hóa giúp chúng ta hiểu rõ hơn tại sao chiến tranh lại xảy ra, nhưng điều đó hoàn toàn khác với việc khẳng định rằng chiến tranh nên xảy ra.
Vì vậy, lần tới khi bạn nghe về một phát hiện nào đó trong lĩnh vực tâm lý học tiến hóa, hãy phân định rạch ròi giữa "thực tế đang là" và "điều nên có". Những tư tưởng của Darwin có khả năng làm cho thế giới trở nên tốt đẹp hơn cho tất cả mọi người. Và theo kinh nghiệm của tôi, hầu như mọi học giả trong lĩnh vực này đều tin tưởng vào điều đó.
References
Buss, D. M. (2017). The evolution of desire: Strategies of human mating (Revised edition). New York: Basic Books.
Daly, M., & Wilson, M. I. (1982). Homicide and Kinship. American Anthropologist, 84, 372-78.
Figueredo, A. J., Vásquez, G., Brumbach, B. H., & Schneider, S. M. R. (2006). The heritability of life history strategy: The K-factor, covitality, and personality. Social Biology.
Guitar, A, E., Glass, D. J., Geher, G., & Suvak, M. K. (2018). Situation-specific emotional states: Testing Nesse and Ellsworth’s (2009) model of emotions for situations that arise in goal pursuit using virtual-world software. Current Psychology. https://doi.org/10.1007/s12144-018-9830-x
Keller, M. C., & Nesse, R. M. (2006). The evolutionary significance of depressive symptoms: Different life events lead to different depressive symptom patterns. Journal of Personality and Social Psychology, 91, 316-330.
Nettle, D. & Clegg, H. (2008). Personality, mating strategies and mating intelligence. In G. Geher & G. F. Miller (Eds.), Mating intelligence: Sex, relationships, and the mind’s reproductive system (pp. 121-135). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.
Smith, D. L. (2009). The most dangerous animal. New York: St. Marten’s Griffin
Tác giả: Glenn Geher Ph.D.
Nguồn: 10 Evolved Traits That Don't Help Us | Psychology Today
