3 lối mòn tâm lý ta vô tình tự đánh mất hạnh phúc

NHỮNG ĐIỂM CỐT YẾU

• Khi phải gánh trên vai nỗi lo toan cơm áo gạo tiền, tâm trí con người dễ bị cuốn vào những vụn vặt trước mắt mà kiệt quệ năng lượng.
• Nỗi cô đơn và sự tách biệt khỏi thế giới chung quanh là liều thuốc độc vô hình, làm tăng đáng kể nguy cơ tổn thọ.
• Càng neo giữ giá trị bản thân vào những cái "like", những lời khen chê trên mạng xã hội, lòng ta càng dễ chao đảo và bất an.

Dù đã có cho mình những mục tiêu, luôn bận rộn cống hiến, hay thậm chí đã chạm tay đến thành công mà người đời ngưỡng mộ, có thể trong lòng bạn vẫn vương vấn một nỗi hoài nghi, trống trải. Sự bất mãn trong dòng đời hiện đại thực ra không phải do ta lười biếng hay tham lam, mà chỉ là tiếng khóc bên trong của một tâm hồn đang mất đi sự cân bằng. Để thấu hiểu trọn vẹn nỗi chênh chao ấy, không gì gần gũi hơn là nhìn lại "Tháp nhu cầu" của nhà tâm lý học nhân văn Abraham Maslow.

Học thuyết này thường được ví như một ngôi tháp nhiều tầng: Nền móng dưới cùng là những nhu cầu sinh lý căn bản nhất, tiếp đến là sự an toàn, lòng yêu thương – sự gắn kết, sự tôn trọng, và ngự trị trên đỉnh tháp là khát vọng được khẳng định chính mình. Dẫu dòng thời gian có những phản biện rằng cuộc sống không luôn đi theo một đường thẳng tắp từ đáy lên đỉnh, các nghiên cứu ngày nay vẫn chứng minh Maslow đã nhìn đúng hướng: Con người có những khoảng trống nhu cầu rất khác nhau, và việc lấp đầy chúng sẽ quyết định mức độ an yên trong tâm hồn ta theo những cách rất riêng.

Trong một công trình nghiên cứu quy mô được công bố trên Tạp chí Tâm lý học Nhân cách và Xã hội, các nhà khoa học đã lắng nghe tâm sự từ hơn 60.000 tiếng lòng tại 123 quốc gia. Kết quả cho thấy, khi những nhu cầu cốt lõi trong tháp Maslow (bao gồm cảm giác an tâm che chở, sự thuộc về một điểm tựa, và lòng tự trọng) được vỗ về, con người ta sẽ tự khắc cảm thấy thỏa nguyện và tràn ngập năng lượng tích cực.

Điều quan trọng là, việc chạm tới những tầng cao của lý tưởng không thể khỏa lấp đi những thiếu hụt ở tầng dưới. Điều đó có nghĩa là bạn chẳng thể "tốt nghiệp" hay khước từ nhu cầu được an toàn, được yêu thương một khi đã dấn thân vào hành trình đi tìm lý tưởng sống. Nhìn từ góc độ này, khi một ai đó cứ mãi sống trong cảm giác bất an, trống trải, phần lớn là vì họ đang dồn hết vốn liếng tâm sức cho một góc đời này mà bỏ quên những góc khuất bình dị khác của tâm hồn.

image: PeopleImages/Shutterstock

1. Sự an yên căn bản: bệ phóng cho khát vọng khẳng định bản thân 

Trong guồng quay của xã hội hiện đại, người ta không tiếc lời ca tụng những tham vọng lớn lao, nhưng lại hờ hững một cách kỳ lạ với hai chữ “bình ổn”. Chúng ta liên tục được cổ vũ phải dấn thân vào hiểm nguy, phải chuyển hướng sự nghiệp, khởi nghiệp, và không ngừng “nâng cấp” vị thế của mình trong cuộc đời.

Thế nhưng, Maslow lại chỉ ra rằng, nhu cầu được an toàn, như sự ổn định về kinh tế, sự vững vàng về sức khỏe, và một cuộc sống có thể tiên liệu, chính là nền móng tâm lý không thể đánh đổi. Vì lẽ đó, nếu chiếc nền ấy còn lung lay, hệ thần kinh của ta sẽ mãi ở trong trạng thái gồng mình cảnh giác, bất kể bạn có gặt hái được bao nhiêu thành tựu hay mang trong mình tham vọng lớn đến nhường nào.

Học thuyết này đã tìm thấy điểm tựa vững chắc từ khoa học. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí danh giá Science cho thấy, sự thiếu hụt về mặt tài chính sẽ làm sụt giảm nghiêm trọng “băng thông nhận thức” của con người. Điều này đồng nghĩa với việc khi một ai đó phải sống trong nỗi lo toan cơm áo, tâm trí họ sẽ bị vắt kiệt bởi những vụn vặt trước mắt. Hệ quả là, họ không còn đủ năng lượng cho những kế hoạch dài hơi hay năng lực quản trị cuộc đời. Nói một cách gần gũi hơn, khi cuộc sống còn chênh chao, ta chẳng thể nào sáng suốt để nghĩ về chuyện vững bước tương lai.

Điều đáng ngẫm ở đây là, chính “cảm giác an tâm” mới là thước đo định hình nên niềm hạnh phúc trọn vẹn của một đời người, chứ không thuần túy là mức thu nhập cao hay thấp. Như vậy, giá trị không nằm ở bản thân tiền tài vật chất, mà nằm ở việc lòng bạn có thực sự thấy bình yên hay không. Dù vậy, với phần lớn chúng ta, hai điều này thường vẫn luôn đồng hành cùng nhau.

Ấy thế mà, vẫn có biết bao con người bản lĩnh ngoài kia đang miệt mài lao mình vào cuộc tìm kiếm giá trị bản thân, thỏa mãn sức sáng tạo, dấn thân khởi nghiệp, hay tái định vị cuộc đời, trong trạng thái nửa đêm giật mình vì thiếu ngủ, lòng canh cánh nỗi lo tiền bạc, hoặc sức lực đã cạn kiệt. Mười lần như một, cái kết của cuộc chạy đua ấy thường là sự kiệt quệ về cả tâm lẫn thân, vốn được ngụy trang thật đẹp đẽ bằng những danh xưng như “dám ước mơ lớn” hay “nỗ lực hết mình”.

Bởi vậy, nếu bạn luôn cảm thấy rã rời hoặc bất an ngay trên hành trình theo đuổi những mục tiêu mà đúng ra phải mang lại cho bạn niềm vui, thì có lẽ, nhu cầu an toàn của bạn đang bị bỏ quên. Đôi khi, để có thể chạm tới những tầng mây cao hơn, việc đầu tiên bạn cần làm là giữ cho mảnh đất dưới chân mình thôi ngừng rung chuyển.

2. Nhu cầu thuộc về một điểm tựa giữa thế giới ngập tràn kết nối 

Trong mô hình của mình, Maslow đặt tình yêu thương và sự gắn kết ở ngay vị trí trung tâm, chứ không phải một tầng cao xa xôi nào cả. Ấy là bởi con người sinh ra đã mang bản tính kết nối sâu sắc, khiến việc “thuộc về một ai đó, một nơi nào đó” trở thành một nhu cầu sống còn, chứ không phải một món quà xa xỉ. Và dẫu nhiều người trong chúng ta đều hiểu nỗi cô đơn tàn phá sức khỏe tinh thần ra sao, lại có rất ít ai nhận ra rằng, những vết thương ấy cũng đang gặm nhấm cả thể xác từng ngày.

Như một phân tích tổng hợp được công bố trên tạp chí Perspectives on Psychological Science đã chỉ ra: sự cô lập xã hội và nỗi cô đơn làm tăng đáng kể nguy cơ tử vong sớm. Để dễ hình dung, sự tàn phá này tương đương với việc hút 15 điếu thuốc mỗi ngày. Đáng sợ hơn, tác hại của việc sống tách biệt với thế giới còn vượt xa cả tác động của căn bệnh béo phì hay lười vận động.

Nhìn từ lăng kính này, ta mới hiểu vì sao sự gắn kết lại là một trong những viên gạch nền móng cho cuộc sống con người, vậy mà, nhịp sống hiện đại lại đang băm vỡ nó ra từng mảnh. Những ngày làm việc từ xa làm giảm đi những cái chạm, những ánh nhìn trực tiếp giữa người với người; mạng xã hội tạo ra cảm giác ai cũng nhìn thấy nhau, nhưng tuyệt nhiên thiếu vắng sự thấu cảm sâu sắc; và thứ văn hóa chuộng thành tích lại vô tình dạy chúng ta coi trọng sự tranh đua hơn là sự sẻ chia.

Tất cả những dịch chuyển ấy đã đưa ta vào một nghịch lý: chúng ta có thể trò chuyện với cả thế giới từng giây từng phút, nhưng trong lòng vẫn cuộn lên nỗi cô quạnh khôn nguôi. Để rồi, khi nhu cầu được thuộc về bị bỏ đói, mọi đỉnh cao ta cố leo lên cũng bỗng hóa hư không. Lúc ấy, thành công không mang lại ý nghĩa mà chỉ mang đến sự cô độc, và động lực sống cũng trở nên mong manh, dễ vỡ. Tất cả là vì phía sau những mục tiêu lớn lao kia, ta không có một điểm tựa tinh thần nào từ những người đồng hành nuôi dưỡng.

Được thuộc về không phải là một cuộc thi xem ai được yêu mến nhiều hơn. Thiếu đi tình thân, ta chẳng thể nào mơ tới việc lấp đầy lòng tự trọng hay chạm tay vào khát vọng tự khẳng định mình. Bởi vì suy cho cùng, dẫu có chạm đến đỉnh vinh quang, niềm vui ấy cũng chẳng thể vẹn tròn nếu quay đi quay lại, ta chẳng có lấy một người thương để cùng ngồi xuống chúc mừng nhau.

3. Trao gửi lòng tự trọng cho những ánh nhìn bên ngoài 

Trong tháp nhu cầu Maslow, lòng tự trọng ngự trị ngay sát dưới đỉnh cao của khát vọng tự khẳng định mình. Nó được dệt nên từ hai sợi chỉ: lòng tự tôn, tức niềm tin tự thân bên trong, và sự công nhận đến từ những người chung quanh. Về lý thuyết, lòng tự trọng chính là nguồn năng lượng thúc đẩy ta lớn lên. Nhưng trên lối về thực tế, nhiều người lại vô tình đem neo giữ lòng tự trọng của mình vào những thước đo chông chênh bên ngoài, như những lượt "like" trên thế giới ảo, những đợt thăng chức, năng suất làm việc, hay thậm chí là vẻ bề ngoài của bản thân.

Khoa học đã chứng minh cái giá đắt đỏ về mặt cảm xúc khi ta chọn lối sống này. Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Tâm lý học Trẻ em Bất thường cho thấy, thói quen so sánh mình với người khác trên mạng xã hội chính là mầm mống dẫn đến các triệu chứng trầm cảm và làm xói mòn lòng tự trọng. Càng gắn chặt giá trị bản thân vào những phản hồi trên không gian mạng, tâm trạng của ta càng dễ chao đảo và bất an.

Một sự thật hiển nhiên là khi giá trị của bản thân phải vay mượn từ những thành công ngoài kia, ta sẽ phải sống trong nỗi thấp thỏm lo âu, luôn xù lông tự vệ và tâm lý trở nên vô cùng nhạy cảm. Từ góc nhìn của Maslow, điều này xảy ra là bởi ta chẳng thể nào chạm tới đỉnh cao của lý tưởng sống nếu lòng tự trọng cứ mãi bị xích lại bởi những tác động bên ngoài. Bạn có thể mải miết đi tìm ý nghĩa cuộc đời, nhưng nếu giá trị của bạn chỉ được định đoạt bằng những lời khen tiếng chê, thì một vấp ngã dẫu nhỏ nhoi cũng đủ sức nhấn chìm bạn vào bi kịch.

Bởi vậy, đã đến lúc ta cần ngồi lại và tự hỏi: Liệu lòng tự tôn của mình có còn vững vàng khi ta bỗng nhiên không gặt hái được thành tựu nào nữa chăng? Phải chăng những bước lùi hay những lúc cuộc sống giậm chân tại chỗ đang đe dọa đến chính con người bạn? Nếu câu trả lời là có, rất có thể bạn đang lao vào các mục tiêu chỉ để mưu cầu một ánh nhìn tán thưởng, chứ không phải vì ý nghĩa đích thực của nó, tất cả là do nỗi bất an sâu kín về giá trị của chính mình.

Một lòng tự trọng khỏe mạnh, được bén rễ sâu từ bên trong tâm hồn sẽ không bao giờ dập tắt đi những hoài bão hay ước mơ của bạn; bạn đâu cần đến những thước đo của người đời mới có thể thành công. Trái lại, khoa học còn chỉ ra rằng, một tâm thế vững vàng từ bên trong sẽ là mỏ neo giữ cho những tham vọng của bạn không bị chệch hướng.

Hãy luôn nhớ rằng, một cuộc đời thỏa nguyện trọn vẹn không bắt ta phải mải miết trèo lên những đỉnh cao không lối thoát. Thay vào đó, hạnh phúc đơn giản chỉ là khi bạn tìm thấy sự hòa hợp giữa các tầng nhu cầu, nâng đỡ cho dạo khúc bình yên của con người mà bạn đang hướng tới mai sau.

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: 3 Common Ways We Undermine Our Own Happiness | Psychology Today