20 năm trị liệu được tóm tắt trong 13 phút - Mark Manson

Tôi là Mark Manson, tác giả có sách bán chạy nhất do tờ New York Times bình chọn. Trong suốt 15 năm qua, tôi đã và đang chia sẻ cho hàng triệu người những bí quyết tâm lý học thực tiễn để giúp họ cải thiện cuộc sống của mình. Giờ đây, khi bạn tìm đến trị liệu tâm lý, bất kể lý do là gì, bài học đầu tiên và quan trọng nhất phải được khắc sâu vào tâm trí bạn chính là: chẳng có ai đến để cứu rỗi bạn cả. Trên thực tế, chính ảo tưởng về việc được giải cứu lại là thứ đang cầm tù bạn. Đó là một cách để thoái thác trách nhiệm cá nhân, trong khi bản thân vẫn cảm thấy mình thật cao thượng và có lý do chính đáng cho những đau khổ của mình.

Biến thể nguy hiểm nhất của tư duy "ai đó sẽ đến cứu tôi" là khi bạn ngụy trang nó dưới lớp vỏ của một kế hoạch. Khi nào mình được thăng chức, khi nào mình tìm được một mối quan hệ đích thực, khi nào mình chuyển đến thành phố khác, thì lúc đó mọi chuyện mới ổn thỏa. Lúc đó cuộc sống mới bắt đầu tốt đẹp lên.

Thế nhưng, mỗi năm bạn bỏ ra để chờ đợi một người dẫn đường, một người bạn đời, hay một cơ hội hoàn hảo, chính là một năm bạn "tự nguyện" dậm chân tại chỗ. Sự tự lực không phải là một khẩu hiệu sáo rỗng về chủ nghĩa cá nhân vị kỷ. Đó là khoảnh khắc bạn nhận ra rằng, ngay cả những người yêu thương bạn nhất cũng không bao giờ tha thiết với cuộc sống của bạn hơn chính bản thân bạn. Giờ thì hãy nghĩ xem, những người không yêu thương bạn thì họ thèm bận tâm đến mức nào? Đúng vậy đấy. Họ chẳng mảy may quan tâm đâu.

Bài học thứ hai bạn học được từ trị liệu là không phải mọi vấn đề trong đời đều được sinh ra để giải quyết. Bạn chỉ đơn học cách sống chung với một vài điều trong số đó. Chúng ta vẫn luôn bị tiêm nhiễm cái ý nghĩ rằng "chữa lành" nghĩa là đạt đến một trạng thái cảm xúc nguyên sơ, hoàn mỹ, nơi không còn điều gì có thể làm tổn thương bạn nữa. Nhưng đó không phải là chữa lành. Đó chỉ là sự chối bỏ đi kèm với một cái kết cổ tích huyễn hoặc.

Sự thật là các vấn đề trong cuộc sống không bao giờ thực sự biến mất. Chúng chỉ được "nâng cấp" thành những vấn đề dễ thở hơn một chút mà thôi. Và đó chính là bản chất của sự trưởng thành, là cốt lõi của sự tiến bộ: đi từ vấn đề này đến một vấn đề khác đỡ tồi tệ hơn một chút. Những người có vẻ như đang làm chủ được cuộc sống của mình không phải vì họ giải quyết được nhiều vấn đề hơn bạn. Họ chỉ đơn giản là đã ngừng đòi hỏi rằng mọi vấn đề đều phải có lời giải.

Điều này đặc biệt nhức nhối trong ngành công nghiệp phát triển bản thân. Bởi vì ngay khi mọi người bắt đầu học cách chữa lành và giải quyết một vài vấn đề của mình, họ gần như trở nên nghiện việc đó. Họ liên tục đi săn tìm thêm nhiều vấn đề khác để giải quyết, họ thậm chí còn mong chờ những cuộc khủng hoảng xảy ra để có cái mang đến cho chuyên gia khai vấn hoặc nhà trị liệu. Trớ trêu thay, chính khao khát ám ảnh muốn cải thiện mọi thứ này lại có thể kìm hãm bạn, chẳng khác gì việc bạn hoàn toàn không muốn tiến bộ.

Bạn thấy đấy, có một sự bình yên kỳ lạ sẽ xuất hiện khi bạn ngừng phản kháng một điều gì đó và cứ để nó yên vị ở đấy. Và rồi bạn sẽ phát hiện ra rằng, phần lớn đau khổ thực chất lại đến từ sự kháng cự của bạn đối với nỗi đau, chứ không phải từ chính nỗi đau đó.

Một bài học lớn khác mà bạn sẽ nhận ra là bạn không hề sợ thất bại. Bạn chỉ sợ bị người khác nhìn thấy mình thất bại. Và đây là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Bởi hãy tự hỏi bản thân xem, nếu bạn có thể thất bại trong sự ẩn danh tuyệt đối, không một ai chứng kiến, không một hệ lụy nào xảy ra, bạn sẽ thử mọi thứ một cách không ngừng nghỉ. Bạn sẽ chẳng mảy may bận tâm. Bạn cứ thế lao vào làm.

Chính vì vậy, điều này cho thấy nỗi sợ không nhất thiết nằm ở sự thành bại, hay việc bạn giỏi giang hay kém cỏi. Nó nằm ở một "nhóm khán giả tưởng tượng" mà bạn nghĩ rằng họ sẽ phán xét mình. Con người thật kỳ quặc làm sao. Chúng ta tự tập dượt trước sự nhục nhã của mình. Chúng ta tự diễn vờ như kết cục tồi tệ nhất đã xảy ra trước cả khi nó thực sự đến, vì những lý do vô lý nào đó. Và khi chúng ta thực sự làm bản thân bẽ mặt, chúng ta cứ thế tua đi tua lại cuốn phim đó trong đầu – không phải trong vài năm, mà là suốt hàng thập kỷ.

Những người mà bạn luôn sợ mình không làm họ ấn tượng, thực ra họ chẳng mấy bận tâm đến bạn đâu. Họ còn đang mải đối phó với nỗi sợ bị người khác dòm ngó của chính mình, lấy đâu ra tâm trí mà phán xét bạn.

Một bài học khác bạn sẽ nhận ra là tâm trí bạn luôn nói dối bạn mọi lúc, mọi nơi. Và vì thế, bạn phải học cách đặt câu hỏi ngược lại với nó. Hãy nhìn dưới góc độ tiến hóa: nhiệm vụ của bộ não không phải là phác họa lại thực tại một cách khách quan nhất, mà nhiệm vụ của nó là giữ cho bạn sống sót. Và đây là hai nhiệm vụ hoàn toàn khác nhau.

Trầm cảm dối lừa bạn; nó bảo rằng chẳng có điều gì trên đời này có ý nghĩa cả, trong khi thực tế thì ngược lại. Lo âu dối lừa bạn; nó rỉ tai rằng mọi thứ rồi sẽ đổ vỡ tan tành, dù sự thật chẳng hề như thế. Sự bất an dối lừa bạn; nó cam đoan rằng bạn không đủ tốt so với hiện tại, bất chấp một sự thật rằng bạn vốn dĩ đã khá ổn rồi. Thế nhưng, những ý nghĩ này lại cho cảm giác chân thực đến đáng sợ, bởi vì chúng cứ liên tục thì thầm trong đầu bằng chính chất giọng của bạn.

Thực tế là chúng ta có hàng ngàn suy nghĩ mỗi ngày, và bản năng của chúng ta là luôn đối xử với từng ý nghĩ ấy như một "bản tin khẩn cấp" của đài truyền hình, trong khi hầu hết chúng chân thực ra chỉ là những mẩu quảng cáo nhảm nhí và thư rác mà thôi. Vì vậy, kỹ năng cốt lõi ở đây không phải là học cách suy nghĩ tích cực. Mà chính là học cách bắt thóp bản thân khi đang mải thêu dệt nên những câu chuyện ấy, rồi tự hỏi: "Điều này có thật không, hay mình lại đang sống trong chế độ tự động mất rồi?"

Một điều nữa bạn sẽ thấu hiểu là dù bạn có làm gì đi chăng nữa, bạn cũng không thể khiến tất cả mọi người yêu quý mình. Và đây thực sự là một điều may mắn. Tôi đã mất rất nhiều thời gian mới ngộ ra điều này, nhưng những người ghét bạn thực chất lại đang ban cho bạn một đặc ân. Họ đang tự sàng lọc để bước ra khỏi cuộc đời bạn, giúp bạn ngừng đổ công sức vào những mối quan hệ vốn dĩ chẳng đi đến đâu.

Bạn thấy đấy, bạn cần những người bất đồng quan điểm với mình. Bạn cần những người thấy bạn có chút gai góc, những người không hoàn toàn thấu hiểu bạn. Sự cọ xát đó chính là minh chứng rằng bạn đang đứng vì một lập trường nào đó, rằng bạn có một bản sắc riêng, và cuộc đời bạn có ý nghĩa. Việc cố gắng để được lòng tất cả mọi người thực chất là một nhà tù vô hình. Bạn đang vô tình phó mặc toàn bộ giá trị tự thân của mình cho thế giới xung quanh, rồi điên cuồng gồng mình sống theo kỳ vọng của người khác thay vì của chính mình.

Khoảnh khắc bạn chấp nhận rằng sẽ luôn có những người quay lưng bước đi dẫu bạn có làm gì đi nữa, đó cũng là lúc bạn cuối cùng đã cho phép mình được sống là chính mình.

Và những người lựa chọn ở lại, đó mới chính là những người thuộc về thế giới của bạn. Lúc ấy, bạn có thể hoàn toàn an lòng và tận hưởng sự gắn kết bền chặt đó.

Một điều nữa bạn sẽ học được là: Cảm xúc không phải là sự thật. Nhưng chúng vẫn là những điều đáng để ta lắng nghe. Bản tính tự nhiên của con người là luôn coi cảm xúc của mình như một sắc lệnh tối cao từ vũ trụ được các vị thần khắc trên đá tảng. Nhưng điều này không chỉ sai lầm, mà thực tế còn hoàn toàn ngược lại. Cảm xúc của bạn luôn mang tính nhất thời, thường xuyên cảm tính, hoàn toàn vị kỷ, và đôi khi còn đầy định kiến.

Về cơ bản, cảm xúc là dữ liệu, nhưng không phải là mệnh lệnh. Chúng chỉ đang báo hiệu rằng có điều gì đó đang xảy ra mà có thể bạn cần lưu ý hoặc thay đổi, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Nhiệm vụ của bạn chỉ đơn giản là cân nhắc chúng. Còn quyết định làm gì với chúng hoàn toàn phụ thuộc vào bạn. Cá nhân tôi thường đối xử với cảm xúc của mình giống như phần bình luận dưới các video trên YouTube vậy: lướt qua xem có gì ở đó thì tốt, nhưng tuyệt đối không coi trọng nó quá mức.

Có một điều mà trị liệu sẽ dạy cho bạn từ rất sớm: bộ não của bạn thực sự rất tệ trong việc kiên trì làm theo những gì bạn muốn. Vấn đề cốt lõi ở đây, như thường lệ, vẫn là sự tập trung. Thực tế là chúng ta đang sống trong một thế giới đầy rẫy những điều gây xao nhãng, và não bộ không thể tự động vào guồng chỉ vì chúng ta muốn thế. Chúng ta còn phải đặt nó vào một môi trường phù hợp nữa.

Và đó là lúc Brain FM phát huy tác dụng. Đây là nền tảng âm nhạc được thiết kế với công nghệ âm thanh chuyên biệt nhằm chuyển sóng não của bạn sang trạng thái tập trung. Ứng dụng này ứng dụng khoa học thần kinh chức năng để giúp bạn bắt nhịp nhanh hơn và duy trì sự tập trung lâu hơn.

Hiện tại, tôi đang sử dụng nó khá nhiều mỗi khi viết lách. Tôi cũng đã dùng nó để viết kịch bản cho chính video này. Phải nói là nó hoạt động cực kỳ hiệu quả. Họ không chỉ có một đội ngũ gồm các tiến sĩ chuyên tâm kiến tạo nên những không gian âm thanh dành riêng cho bạn, mà gần đây, một nghiên cứu được công bố trên tạp chí danh tiếng Nature cũng đã xác thực tính hiệu quả của Brain FM.

Brain FM đã phát triển công nghệ này hơn một thập kỷ qua, với hàng triệu phiên nghe cùng các nghiên cứu được bình duyệt độc lập đứng sau bảo chứng. Đây là công cụ hỗ trợ nhận thức (cognitive tool) có mức độ cản trở thấp nhất nhưng mang lại tỷ suất sinh lời (ROI) cao nhất mà tôi từng gặp. Và bạn có thể dùng thử miễn phí trong vòng một tháng bằng cách truy cập vào trang: brain.fm/idga.

Đúng vậy, đó là brain.fm/idga - viết tắt của cụm từ "I don't give a [ __ ]" (Tôi chẳng thèm bận tâm).

Một bài học khác bạn sẽ nhận ra là đôi khi, điều tốt nhất bạn có thể làm là hãy để cho một giấc mơ được chết đi.

Cố chấp bám víu vào một giấc mơ sai lầm cũng giống như việc bạn cố chịu đựng trong một cuộc hôn nhân đã nguội lạnh. Bản thân nó có thể không trực tiếp làm bạn khổ sở, nhưng chắc chắn nó sẽ ngăn bạn tìm thấy hạnh phúc đích thực. Sự thật là, phần lớn những điều chúng ta hằng kỳ vọng cho bản thân năm 20 tuổi, đến năm 40 tuổi ta mới nhận ra chúng hoàn toàn phi thực tế, huyễn hoặc, hoặc thậm chí là sai đường lạc lối. Ý tôi là, khi nghĩ về những điều ngớ ngẩn mà tôi từng muốn làm năm 20 tuổi, tạ ơn Chúa là tôi đã buông bỏ được chúng. Tôi sẽ không thể đứng ở đây ngày hôm nay nếu vẫn mải chạy theo những dự định của tuổi đôi mươi.

Và điều đó hoàn toàn ổn. Chẳng có gì sai trái với chuyện đó cả. Thực ra, cuộc sống vốn dĩ phải diễn ra như thế. Tôi không biết từ bao giờ chúng ta lại lãng mạn hóa cái tư duy rằng hễ có một giấc mơ, bạn phải bán sống bán chết lao đầu vào để đạt được nó bằng mọi giá. Điều đó có thể đúng với một số ít cá nhân kiệt xuất sở hữu tài năng thiên bẩm. Nhưng với hầu hết chúng ta, ta sẽ phải thay đổi định hướng ba đến bốn lần trong đời để thực sự tìm thấy nơi mình thuộc về.

Và nếu bạn trưởng thành một cách bình thường, bạn sẽ phải thầm cảm ơn số phận vì đã không biến thành kiểu người mà bạn từng ao ước trở thành năm 20 tuổi.

Nhưng tôi nghĩ mọi người thường né tránh điều này vì họ cảm thấy bản thân đã đầu tư quá nhiều vào một giấc mơ. Họ đã làm biết bao nhiêu thứ, đã tiêu tốn quá nhiều thời gian và năng lượng. Thế nhưng, ngụy biện chi phí chìm ấy sẽ gặm nhấm toàn bộ cuộc đời bạn nếu bạn cho phép nó làm vậy.

Suy cho cùng, cảm giác đau buồn chính là cái giá phải trả để buông bỏ một giấc mơ. Và hầu hết mọi người thà chọn tiếp tục đau khổ và bế tắc còn hơn là phải đối mặt với nỗi đau buồn đó.

Bạn rồi cũng sẽ hiểu ra rằng những giới hạn thực chất lại tốt cho bạn. Đây chính là căn bệnh của thời đại chúng ta: Những lựa chọn vô hạn chỉ tạo ra sự tê liệt vô hạn, chứ không phải sự tự do. Một người có 10.000 lựa chọn và một người không có lựa chọn nào rốt cuộc đều kết thúc ở cùng một điểm, chẳng làm được trò trống gì.

Sự thật là, những rào cản mới là thứ thúc ép sự sáng tạo. Mọi nghệ sĩ, doanh nhân và nhà tư tưởng vĩ đại đều tạo ra những tác phẩm xuất sắc nhất của họ trong một chiếc hộp định sẵn, chứ không phải ở bên ngoài nó. Việc nói "không" với 95% mọi thứ trong đời mới là điều mang lại ý nghĩa cho 5% còn lại. Vì vậy, một cuộc đời không có giới hạn rốt cuộc sẽ là một cuộc đời không có chiều sâu, một đại dương rộng hàng ngàn dặm nhưng chỉ nông một tấc.

Cái chết là một giới hạn. Năng lượng của bạn là một giới hạn. Thời gian của bạn là một giới hạn. Sự thiếu hụt tài năng là một giới hạn. Hoàn cảnh gia đình là một giới hạn. Đó không phải là những khiếm khuyết. Chúng chính là lý do vì sao bất cứ điều gì bạn làm đều trở nên có ý nghĩa. Hãy tự hỏi bản thân: bạn sẽ làm gì với những giới hạn đó?

Bạn rồi cũng sẽ học được một điều là: cha mẹ bạn đã cố gắng hết sức, nhưng họ vẫn làm mọi chuyện rối tung lên. Cả hai điều này đều có thể đúng cùng một lúc.

Đây là nơi mà hầu hết mọi người bị mắc kẹt. Họ nghĩ rằng mình phải lựa chọn giữa lòng trắc ẩn dành cho cha mẹ và sự thành thật về việc tuổi thơ của mình đã tồi tệ đến mức nào. Bạn không cần phải chọn. Câu nói "Họ đã cố gắng hết sức" không nhất thiết đồng nghĩa với việc "kết quả họ làm ra đã tốt". Nó chỉ có nghĩa là họ đã cố gắng. Và thành thật mà nói, sự cố gắng đó có giá trị. Nó có ý nghĩa.

Có một cách tôi thường nghĩ về chuyện này: nếu họ đã dốc hết 100% sức lực nhưng kết quả chỉ đáp ứng được 50% những gì bạn cần, thì đó không phải là lỗi của ai cả. Điều đó thật tồi tệ. Thật không may và có lẽ nó rất đau đớn. Bạn cũng có thể đã phải đeo chiếc "ba lô sang chấn" đó trên lưng suốt một thời gian dài, nhưng đó không nhất thiết là lỗi của một cá nhân nào.

Tha thứ cho cha mẹ không thực sự là giải thoát cho họ, mà là giải thoát cho chính bạn. Đó là việc cầm máu cho vết thương để bạn có thể tiếp tục bước đi trong cuộc đời mình. Đó là sự vị kỷ theo cách tốt đẹp nhất. Và xin nói thêm, cha mẹ bạn cũng được nuôi dạy bởi những người đầy rẫy tổn thương, những người cũng đã cố gắng hết sức nhưng vẫn là không đủ.

Tôi nhớ ngay sau khi tốt nghiệp đại học, tôi đã rất tức giận với bố mình vì một chuyện gì đó và đã trách móc ông đủ điều về việc ông đã không ở bên cạnh tôi đủ nhiều. Một tuần sau, ông kể cho tôi nghe câu chuyện rằng cha mẹ ông, tức là ông bà nội của tôi, thậm chí còn chẳng thèm đến dự lễ tốt nghiệp của ông. Họ chỉ gọi một cuộc điện thoại, bảo: "Làm tốt lắm, con trai", rồi cúp máy.

Lúc đó tôi kiểu: "À, ra vậy, đúng là thế hệ của bố đã có một sự cải thiện rồi."

"Con cảm ơn bố." [cười]

Và cuối cùng, bạn sẽ học được rằng chỉ một vài người trong cuộc đời bạn thực sự quan trọng về lâu dài. Trong suốt hành trình sống, bạn có lẽ sẽ gặp hàng ngàn người, và hàng trăm người trong số đó sẽ khiến bạn thấy thực sự thú vị, vui vẻ khi đi chơi cùng hoặc muốn kết giao. Và rồi bạn sẽ quá chú trọng vào ý kiến của vài trăm người đó.

Nhưng sự thật là chỉ một nhóm nhỏ, có lẽ tối đa một tá người thôi, mới thực sự thay đổi quỹ đạo cuộc đời bạn một cách ý nghĩa. Vì thế, khi tìm thấy những người đó, bạn thực sự phải ưu tiên họ, bởi vì tất cả những người khác mà bạn nghĩ là họ quan tâm đến việc quái gì bạn đang làm, thực chất chỉ là những tiếng ồn nền mà thôi.

Theo quy luật, chúng ta có xu hướng đầu tư quá mức vào số lượng các mối quan hệ bởi vì sự thân mật thật khó khăn và đáng sợ. Hiểu sâu sắc năm người nghĩa là năm người đó thực sự có khả năng làm bạn tổn thương sâu sắc. Do đó, thật dễ để chúng ta tự đánh lạc hướng bản thân bằng những người bạn giả tạo, thêm nhiều mối quan hệ xã giao, thêm các cơ hội kết nối, bạn biết đấy: bạn của bạn, những bữa tiệc chất chơi, những sự kiện hoành tráng để "sống ảo" trên Instagram, và tất nhiên là giữ cho mọi lựa chọn của mình luôn để ngỏ.

Nhưng trên giường bệnh, bạn sẽ không nghĩ về số lượng người theo dõi trên mạng xã hội. Bạn sẽ không nghĩ về danh sách các mối quan hệ xã giao, và bạn sẽ không nghĩ về bất kỳ ai đã từng nhấn "thích" một bài đăng nào đó bạn từng đăng lên mạng. Bạn có lẽ chỉ nghĩ về năm hay sáu gương mặt thôi. Vì vậy, hãy hành động cho xứng đáng với điều đó.