4 oán hờn âm thầm phá hủy các mối quan hệ

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Khác với cơn giận bộc lộ rõ ràng, oán hờn thường lớn dần trong lặng lẽ và không được nhận diện trong mối quan hệ.
• Sự phân bổ không đều của lao động cảm xúc và những hy sinh một chiều có thể tạo ra một khoảng trống về sự đáp đền.
• Sự phát triển lệch nhịp giữa hai người làm suy yếu khả năng nâng đỡ cảm xúc cho nhau.

Khi con người không còn yêu nhau nữa, ta thường cho rằng nguyên nhân là một sai lầm lớn, mang tính quyết định. Thế nhưng, nếu nhìn kỹ hơn, ta sẽ thấy một khuôn mẫu quen thuộc. Trong phần lớn trường hợp, đó là sự tích tụ kéo dài của những vết thương nhỏ trong mối quan hệ, những điều không được nói ra. Một lời ghi nhận bị quên lãng ở đây, một nỗ lực không được hồi đáp ở kia, và thường xuyên nhất là những giả định thầm lặng, dần dần hóa cứng thành oán hờn.

Oán hờn không hẳn là giận dữ. Nếu giận dữ là cảm xúc chủ động, ồn ào, rõ ràng, thì oán hờn lại mang tính trầm tích. Nó lắng xuống từng lớp theo thời gian, thường khi cả hai người đều không lường trước được mặt bằng lệch lạc mà nó có thể tạo ra trong mối quan hệ. Dưới đây là bốn dạng oán hờn lặp đi lặp lại mà các cặp đôi dễ âm thầm mang theo trong lòng nhất.

1. Sự mất cân bằng trong lao động cảm xúc

Tự mình gánh vác những việc thường nhật, như nhớ các ngày quan trọng, lên kế hoạch sinh hoạt hằng ngày, theo dõi cảm xúc và nhu cầu của người kia, sắp xếp lịch hẹn, hay cảm nhận khi nào mối quan hệ cần được “chữa lành” đủ để làm kiệt sức ngay cả những người mạnh mẽ nhất.

Lao động cảm xúc không công bằng là một trong những nguồn căng thẳng và oán hờn phổ biến nhất, nhưng cũng bị hiểu lầm nhiều nhất trong các mối quan hệ dài lâu. Một tổng quan hệ thống năm 2023 trên 31 nghiên cứu, đăng trên Sex Roles, cho thấy những trách nhiệm vô hình trong mối quan hệ, như lập kế hoạch, ghi nhớ, và quản lý đời sống cảm xúc của gia đình, rơi vào tay phụ nữ nhiều hơn trong các cặp đôi dị tính. Và bởi thứ lao động này chủ yếu diễn ra trong không gian gia đình, lại thường không mang hình hài cụ thể, nên nó rất dễ bị người không thực hiện bỏ qua hoặc không nhận thấy.

Nghiên cứu cũng cho thấy những người mang gánh nặng tinh thần lớn hơn thường báo cáo mức độ căng thẳng cao hơn và sự hài lòng trong mối quan hệ thấp hơn. Dĩ nhiên, bản thân các công việc ấy đã đủ quá tải với một người, nhưng còn có một gánh nặng khác đi kèm, đó là kỳ vọng không lời rằng một người (thường là phụ nữ) phải duy trì toàn bộ “kiến trúc cảm xúc” của mối quan hệ, trong khi người kia chỉ việc hưởng lợi từ đó.

Vì vậy, oán hờn không chỉ nảy sinh từ việc làm quá nhiều. Nó xuất hiện từ cảm giác mình là người duy nhất còn nhớ rằng những việc ấy tồn tại, dù chúng không phải lúc nào cũng nhìn thấy được; rằng nếu không có mình nhớ, thì mọi thứ sẽ chẳng bao giờ thực sự được làm. Theo thời gian, sự chăm sóc từng là điều tự nhiên bỗng trở thành một trách nhiệm mà ta không hề hay biết mình đã ký tên gánh lấy.

Source: Getty Images / Unsplash

2. Sự nhường nhịn không đồng đều

Một trong những yếu tố then chốt quyết định tuổi thọ của một mối quan hệ lãng mạn là sự linh hoạt hay mức độ sẵn lòng nhường nhịn, thỏa hiệp vì nhau. Vấn đề nảy sinh khi một người trở thành kẻ luôn phải thích nghi. Khi đó, sự linh hoạt dần mang dáng dấp bất cân xứng. Những hành động như điều chỉnh lịch trình theo người kia, chuyển chỗ ở vì sự nghiệp của họ, hay gánh lấy trách nhiệm với gia đình họ, thoạt nhìn có thể vô hại, thậm chí đáng khen nếu xét riêng lẻ. Nhưng khi cộng dồn lại, chúng thường tạo nên một câu chuyện ngầm đầy sức chi phối.

Lý thuyết Trao đổi Xã hội (Social Exchange Theory – SET) cổ điển giúp lý giải vì sao động lực này dễ sinh oán hờn. Một tổng quan hệ thống năm 2023 đăng trên Frontiers in Psychology chỉ ra rằng các mối quan hệ không chỉ vận hành bằng những trao đổi hữu hình, thực tế, mà còn bằng những giao dịch tâm lý. Chúng bao gồm cảm nhận về sự công bằng, tính đáp đền, sự cân bằng cảm xúc, và nhiều yếu tố khác. Khi một người liên tục hy sinh còn người kia hiếm khi điều chỉnh, người hay nhường nhịn sẽ cảm nhận một “khoảng trống đáp đền”, ngay cả khi người đòi hỏi không hề có ý định tạo ra điều đó.

Theo thời gian, những tử tế không được hồi đáp và không được trân trọng ấy bào mòn dần quyền tự chủ, bản sắc và lòng tự trọng của người hay nhường nhịn. Điều mà các nghiên cứu nhấn mạnh, về bản chất, là con người có bản năng và thường là vô thức theo dõi sự công bằng trong các trao đổi xã hội. Khoảnh khắc cán cân lệch đi, sự hài lòng bắt đầu suy giảm. Cụ thể hơn, oán hờn ở đây không chỉ nằm ở những hy sinh, mà ở ý nghĩa cảm xúc mà chúng mang theo khi không được nhìn nhận hay đáp lại.

3. Khoảng cách phát triển ngày càng nới rộng

Oán hờn thường trỗi lên khi một người trong mối quan hệ bắt đầu trưởng thành hơn, thông qua trị liệu, qua việc làm việc với cảm xúc, hay những nỗ lực có ý thức để phát triển bản thân, trong khi người kia vẫn đứng yên tại chỗ. Sự phát triển tự thân vốn là điều lành mạnh, nhưng khi nó chỉ diễn ra ở một phía, ngay cả những mối quan hệ yêu thương nhất cũng có thể xuất hiện sự lệch nhịp trong tiến trình trưởng thành.

Người đang thay đổi sẽ dần nhìn rõ hơn những khuôn mẫu không lành mạnh, biết cách điều hòa cảm xúc hiệu quả hơn, và rất có thể cũng diễn đạt nhu cầu của mình một cách tinh tế, sâu sắc hơn. Trong khi đó, người còn lại có thể vẫn mắc kẹt trong những thói quen cũ, đồng thời tự hỏi trong thầm lặng: “Vì sao mọi thứ lại khó khăn với mình đến thế?”

Trong một nghiên cứu kéo dài tám năm trên gần 4.000 cặp đôi, những người thay đổi theo những hướng tương đồng, đặc biệt là ở sự cởi mở, dễ chịu và mức độ bất ổn cảm xúc, báo cáo cảm nhận được sự nâng đỡ từ bạn đời mạnh mẽ hơn. Ngược lại, khi con đường phát triển của hai người rẽ sang hai hướng khác nhau, sự hỗ trợ cảm xúc dần suy yếu. Chính sự đồng nhịp, chứ không chỉ là sự giống nhau, mới dự báo được cảm giác nhẹ nhõm và dễ chịu trong mối quan hệ.

Vì sự phát triển không cùng nhịp ấy, khi một người trưởng thành về mặt cảm xúc còn người kia thì đứng yên, người đang lớn lên thường cảm thấy mình bị đè nặng bởi trách nhiệm trở thành chiếc phao cứu sinh mà bạn đời bám víu để không chìm xuống. Trái lại, người còn lại có thể cảm thấy bị phán xét, kém cỏi, hoặc đơn giản là bị bỏ lại phía sau. Áp lực ở đây không nằm ở việc ai “tốt hơn” hay “tiến hóa hơn”, mà ở sự lệch pha ngày càng lớn trong cách mỗi người hiểu, biểu đạt và đi qua đời sống cảm xúc của mình.

4. Cảm giác bị hiểu sai

Sự lệch nhịp cảm xúc xuất hiện khi một người đang vật lộn với khó khăn, lớn hay nhỏ, còn người kia vẫn đối xử với họ như thể chẳng có điều gì thay đổi. Điều thú vị là, lời giải cho vấn đề này không đơn giản chỉ là “ủng hộ nhiều hơn”.

Một nghiên cứu năm 2020 đăng trên Journal of Personality and Social Psychology cho thấy sự hỗ trợ thể hiện rõ ràng giúp nâng cao cảm giác hạnh phúc trong đời sống thường nhật. Thế nhưng, trong những giai đoạn căng thẳng cao độ, kiểu hỗ trợ “lộ diện” ấy lại có thể làm suy giảm cảm nhận về hạnh phúc cá nhân. Điều này khiến người đang căng thẳng cảm thấy mình bị soi xét hoặc không đủ tốt. Trong những thời điểm ấy, sự nâng đỡ âm thầm, không áp đặt lại mang tính bảo vệ nhiều hơn. Bài học rút ra là: khi sự hỗ trợ không khớp với trạng thái bên trong của người kia, nó có thể trở thành sự phủ nhận cảm xúc thay vì là nguồn an ủi.

Sự lệch pha như vậy gần như chắc chắn sẽ tạo ra bức bối cho cả hai, dẫn đến cảm giác không được nhìn thấy. Chẳng hạn, một người đang quá tải có thể dần cạn kiệt năng lượng. Nhưng sự mệt mỏi ấy lại bị bạn đời hiểu nhầm là thờ ơ hay rút lui. Thế là, thay vì giúp xoa dịu áp lực, họ lại cố “kéo” người kia ra khỏi trạng thái uể oải ấy. Kết quả là oán hờn tiếp tục lớn dần trong khoảng trống giữa điều một người thực sự cảm thấy và điều người kia nghĩ rằng họ đang cảm thấy.  

Tác giả: Mark Travers Ph.D.

Nguồn: 4 Hidden Resentments That Ruin Relationships | Psychology Today