4 vai trò người cha đảm nhiệm khi người mẹ thiếu yêu thương

Những câu chuyện con gái kể về người mẹ lạnh nhạt, khước từ, xa cách hay luôn chỉ trích thường khác nhau ở từng chi tiết, nhưng lại cùng vang lên một giai điệu buồn quen thuộc. Tựu trung, cách người mẹ đối xử với con ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển cảm xúc và tâm lý của con gái. Tuy nhiên, khi nhắc đến vai trò của người cha trong suốt thời thơ ấu và tuổi mới lớn, câu chuyện lại chuyển hướng rõ rệt và để lại những ấn tượng rất khác nhau. Để hiểu toàn diện hơn về hành trình trưởng thành của một cô gái có mẹ thiếu yêu thương, ta cần nhìn sâu vào mối quan hệ giữa cô và cha mình. (Nhiều nhận xét dưới đây cũng đúng với con trai.)

Chỉ mới khoảng bốn mươi năm trở lại đây, vai trò của người cha trong quá trình phát triển của trẻ mới được giới nghiên cứu chú ý một cách có hệ thống. Khi cuốn sách giáo khoa đầu tiên về chủ đề này được xuất bản vào năm 1976, biên tập viên Michael Lamb ghi nhận rằng: “Phần lớn các nhà khoa học xã hội lúc bấy giờ vẫn hoài nghi rằng người cha có ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống và sự trưởng thành của trẻ em, đặc biệt là con gái.” Cho đến nay, trong khi ai cũng thừa nhận rằng sự gắn kết giữa mẹ và con gái có vai trò trung tâm, và rằng nếu sợi dây ấy đứt gãy hoặc độc hại sẽ gây tổn thương sâu sắc, thì vai trò của người cha lại thường bị bỏ quên trong bức tranh ấy.

Nghiên cứu cho thấy trong những gia đình lành mạnh, người cha có những đóng góp quan trọng vào sự phát triển của con cái, thông qua hành động, lời nói, cách làm gương và sự thể hiện tình cảm. Ảnh hưởng từ người cha còn có thể là chìa khóa giúp trẻ học cách điều tiết cảm xúc, đặc biệt là thông qua những trò chơi mang tính va chạm thân mật mà các ông bố thường ưa thích. Người cha cũng góp phần giúp trẻ hình thành cách nhìn nhận mang tính lý trí về lòng thấu cảm trong suốt thời thơ ấu và tuổi dậy thì. Trong một gia đình khỏe mạnh, mối quan hệ hai người giữa vợ và chồng được làm phong phú thêm khi có sự hiện diện của con, tạo nên một tam giác đầy gắn bó.

Nhưng mọi thứ lại diễn ra rất khác khi người mẹ thiếu yêu thương hoặc hay khước từ.

Khi bước vào vai trò làm cha mẹ, mỗi chúng ta, dù là người chuẩn bị làm mẹ hay làm cha, đều mang theo bên mình không chỉ những ký ức thời thơ ấu mà còn cả những hình dung, nhiều khi chưa được kiểm nghiệm hay định hình rõ ràng, về cách nuôi con tốt nhất và vai trò “đúng đắn” mà mỗi bậc cha mẹ nên đảm nhận.

Tuổi thơ của những đứa trẻ sinh ra từ thập niên 1940 đến 1970 thường được định hình bởi quan niệm truyền thống: người cha là trụ cột tài chính, người đặt luật lệ và kỷ luật, còn người mẹ thì chăm lo con cái và quán xuyến tổ ấm. Với những cô gái có mẹ thiếu yêu thương lớn lên trong thời kỳ đó, vai trò của người cha bị xem nhẹ cả về mặt xã hội lẫn văn hóa, và điều đó kéo theo những hệ lụy rất thật trong cuộc sống.

Nhưng nghiên cứu gần đây cho thấy ngay cả trong thời đại ngày nay, khi tư tưởng đã cởi mở hơn, sự tham gia của người cha trong việc nuôi dạy con vẫn còn nhiều giới hạn. Vai trò làm mẹ vẫn được coi là quan trọng hơn vai trò làm cha, và việc nuôi con vẫn thường được mặc định là “lãnh địa” của phụ nữ, kể cả trong những gia đình mà cả hai vợ chồng đều đi làm. Thực tế cho thấy, việc người cha có tham gia chăm sóc con cái hay không, và ở mức độ nào, lại phụ thuộc rất nhiều vào người mẹ, một hiện tượng được gọi là “kiểm soát cánh cổng nuôi dạy” (maternal gatekeeping). Khi người mẹ “giữ cổng”, cô ấy thường chê bai, chỉ trích hay làm nản lòng những nỗ lực của chồng trong việc nuôi con; và hệ quả là, người cha có xu hướng rút lui khỏi vai trò làm cha tích cực.

Gần hai mươi năm trước, nghiên cứu của Mary De Luccie cho thấy rằng sự ổn định trong hôn nhân và sự ủng hộ từ người vợ là hai yếu tố then chốt ảnh hưởng đến mức độ người cha tham gia nuôi dạy con. Điều thú vị là, những người mẹ từng có trải nghiệm tiêu cực với cha ruột của mình lại càng mong muốn chồng mình sẽ là một người cha tích cực. Ngược lại, con gái của những người cha lạnh nhạt cũng có xu hướng biết trân trọng và hài lòng hơn với những nỗ lực của chồng mình trong vai trò làm cha. Nghiên cứu gần đây, bao gồm cả công trình của Sarah Schoppes-Sullivan, xem việc “giữ cổng” của mẹ là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại trong việc đồng nuôi con.

Những người mẹ lạnh nhạt, khước từ và kiểm soát thường được chính con gái mình mô tả là “người giữ cổng” một cách đầy tinh vi và triệt để.

Với một số cô con gái có mẹ thiếu yêu thương, chỉ cần cha hiện diện trong nhà thôi cũng đủ để xoa dịu phần nào bầu không khí chỉ trích và căng thẳng. Nhưng với những người khác, sự thân thiết giữa họ và cha lại trở thành ngòi nổ khiến mẹ ghen tuông, ganh đua, đặc biệt nếu người mẹ có xu hướng tự ái hoặc mang tính cách vị kỷ. Dưới đây là những mô tả hết sức đời thường, dù không mang tính khoa học chính thống, về các vai trò mà người cha có thể đảm nhận trong cuộc đời con gái khi người mẹ không đủ yêu thương hay gắn kết. Những nhận định này được tôi rút ra từ các cuộc phỏng vấn trong cuốn sách Những Bà Mẹ Khắc Nghiệt (Mean Mothers) và từ rất nhiều cuộc trò chuyện tôi có được từ đó đến nay. Các vai trò này không phải lúc nào cũng tách biệt nhau; nhiều ông bố có thể thể hiện nhiều vai trò cùng lúc hoặc thay đổi theo thời gian.

1. Người Gật Đầu (The Yes Man)

Dù vô thức hay có chủ ý, người cha này trở thành “đồng minh” với người mẹ. Có những trường hợp người mẹ rất khéo léo, luôn tránh làm tổn thương con gái trước mặt chồng; trong những tình huống khác, khi người cha chứng kiến hành vi của vợ, bà lập tức đổ lỗi cho con gái. Dù lý do được đưa ra là gì, con cần được dạy dỗ, con hư, thiếu lễ phép hay quá “nhạy cảm”, người cha đều chấp nhận. Việc ông đứng về phía mẹ khiến cô con gái dễ dàng tin rằng lỗi nằm ở mình, rằng mẹ không yêu là vì mình không xứng đáng. Nhiều cô gái lớn lên mang theo cảm giác mình không đáng yêu, không đáng được yêu, và phải mất rất nhiều năm mới có thể gỡ bỏ được nút thắt nghi ngờ bản thân ấy. Khi cả cha và mẹ đứng cùng “một phe”, cô gái ấy sẽ mang trong lòng sự dè dặt với tất cả các mối quan hệ, dù với đàn ông hay phụ nữ.

Một số người cha Gật Đầu không hẳn đứng về phía vợ, nhưng lại rơi vào vai “Người Xoa Dịu” (The Appeaser), một biến thể của vai trò trên. Họ đặt sự cam kết với hôn nhân và niềm tin rằng vợ họ “vốn dĩ là thế”, “có ý tốt thôi, làm vậy vì muốn tốt cho con” lên trên tất cả. Họ khuyến khích con gái mình cũng nên chấp nhận như vậy. Những người đàn ông này có thể thực sự yêu thương con, nhưng họ luôn đứng về phía vợ khi có xung đột, vì với họ, lòng trung thành trước tiên là dành cho hôn nhân và người bạn đời. Sự thiếu hậu thuẫn kéo dài ấy gieo vào lòng con gái sự rối bời cảm xúc, gây ra những tổn thương sâu xa về niềm tin. Bởi lẽ, người cha ấy hiện diện trong đời cô theo một nghĩa, nhưng lại vắng mặt theo một nghĩa khác.

2. Ông Vua Trong Lâu Đài

Đôi khi, chính sự gần gũi và tình yêu mà người cha dành cho con gái lại trở thành mồi lửa khơi mào mâu thuẫn, bởi người mẹ cảm thấy mình mới là người xứng đáng nhận được sự quan tâm ấy. Những bà mẹ ghen tuông, ưa cạnh tranh, tự đề cao bản thân hoặc đôi khi là những người mẹ lạnh lùng, bất an, có thể nhìn con gái như một đối thủ đang rình rập chiếm ngôi hậu bên cạnh vị vua. Những người mẹ từng tranh giành sự chú ý từ cha khi còn nhỏ, mẹ tôi cũng vậy, thường rất dễ bị đe doạ trong tình huống này. Họ sẽ đẩy cuộc chiến lên cao trào bằng cách tăng cường chỉ trích con gái và tìm mọi cách kéo chồng về phe mình, biến ông thành một “người đàn ông luôn gật đầu”.

Càng bất ổn, cuộc hôn nhân càng khiến tình cảm cha dành cho con gái trở thành mối đe doạ đối với cảm giác an toàn của người mẹ. Đôi khi, người con gái bỗng trở thành hình bóng của “người phụ nữ khác”, dù có thật hay chỉ là trong tưởng tượng.

Theo lời kể của các con gái, tình huống "Vua trong lâu đài" này vô cùng độc hại và gần như không thể tháo gỡ. Sự ghen tuông chỉ càng tiếp thêm nhiên liệu cho sự độc ác nơi người mẹ.

3. Người Cha Vắng Bóng

Đôi lúc, con gái nhận ra rằng cả cha và mẹ đều là những người không thể hiện được tình cảm, dù cách họ làm cha mẹ có khác nhau. Một số con gái kể rằng mẹ họ kiểm soát cả cha – những ông bố dường như bị hoà tan vào phông nền của ngôi nhà. Nếu “người đàn ông luôn gật đầu” chọn phe mẹ, thì “người cha vắng bóng” lại cố gắng tránh xa những rắc rối trong gia đình càng nhiều càng tốt.

Trong những cuộc hôn nhân trục trặc, người cha thường rút lui về mặt cảm xúc từ rất lâu trước khi thực sự rời đi (và nhiều người thì không bao giờ rời đi), dành nhiều thời gian hơn cho công việc, cho những sở thích bên ngoài, và tránh xa mái ấm. Những mối quan hệ ngoài luồng càng kéo họ rời xa trung tâm cảm xúc của gia đình, và của con gái. Cơn đau của con gái vì thiếu vắng tình yêu từ mẹ lại càng thêm sâu khi cảm thấy cha mình đã bỏ rơi và không bảo vệ được mình, để mặc mình một mình đối diện với sự cay nghiệt của mẹ.

Con gái trong những hoàn cảnh ấy thường rối bời về mặt cảm xúc khi cha vắng bóng. Nếu mẹ cũng bị cha bỏ rơi, đôi khi họ lại đứng về phía mẹ, vô tình gây ra một cuộc xung đột nội tâm khác. Nỗi khao khát được mẹ yêu thương trỗi dậy mạnh mẽ, và lòng trung thành với mẹ đôi khi lấn át cả bản năng tự bảo vệ bản thân.

Ly hôn trong gia đình là một tình huống đặc biệt khó xử với những cô con gái có mẹ không yêu thương mình, vì sau đó, hầu hết họ sẽ sống với mẹ. Với những người con từng bị mẹ áp đặt, kiểm soát, cuộc sống sẽ càng ngột ngạt hơn khi mọi ranh giới mong manh còn sót lại tan biến trong áp lực mới. Một cô con gái lớn tuổi hơn có thể dần hiểu rằng cha rời đi vì ông cũng từng bị đối xử như mình, và sự thấu hiểu ấy có thể giúp cô nhẹ bớt gánh nặng tội lỗi, đồng thời tạo ra một sợi dây gắn bó bền chặt với cha, dù thời gian bên nhau rất ít ỏi.

Dù những người cha ấy không còn xuất hiện thường xuyên trong cuộc sống con gái, nhưng họ vẫn hiện diện trong trái tim, bằng sự quan tâm, thương yêu thầm lặng. Khi con gái lớn lên, học cách thiết lập ranh giới với mẹ, thì tình cảm với cha vẫn nguyên vẹn, không phai nhạt.

4. Người Cứu Tinh

Dù hiếm có cô con gái nào cảm thấy mình được cha hoàn toàn che chở khỏi sự đối xử khắt khe của mẹ, không có “kỵ sĩ áo trắng” nào trong những câu chuyện này, nhưng nhiều người vẫn cảm thấy sự hiện diện của cha đã “giải cứu” mình theo những cách rất quan trọng. Với những cô gái có mẹ hay chỉ trích gay gắt, việc cha khích lệ, công nhận tài năng và nỗ lực đã phần nào cân bằng được cái nhìn tiêu cực mà mẹ họ áp đặt.

Con gái của những người mẹ hờ hững hoặc xa cách về mặt cảm xúc thường tìm thấy nơi cha một nơi trú ẩn bình yên, dù đôi khi rất giới hạn vì mẹ kiểm soát mối quan hệ ấy. Nhiều cô gái, và tôi cũng là một trong số đó, nhận được sự xác nhận từ cha, giúp họ hiểu được, ngay từ khi còn rất nhỏ, rằng họ không làm gì sai và không đáng bị đối xử như vậy. Trong một số gia đình, đặc biệt khi con gái không được mẹ yêu thương lại là con cả hoặc con một, cha trở thành cánh cửa mở ra thế giới bên ngoài, người khuyến khích cô thử những điều mới, hay kiên trì theo đuổi những gì ông cho là đáng giá.

Không giống như “người đàn ông luôn gật đầu”, “người dàn xếp”, hay “người cha vắng bóng”, người cứu tinh thường như một kẻ tự do, cố gắng cân bằng tình yêu và lòng trung thành giữa vợ và con gái. Nhiều con gái của những người cha như thế sau này sẽ bước theo con đường sự nghiệp, nghề nghiệp của cha.

Nhưng điều quan trọng cần nhớ là, dù có cha là người cứu tinh, điều đó cũng không giống như lá bài “thoát tù” trong một ván cờ. Con gái vẫn phải đối mặt với cả một kho hành trang cảm xúc chất đầy trong lòng, và chặng đường chữa lành phía trước còn dài.

Dù mối liên kết chính, thường là với mẹ, định hình cách chúng ta gắn bó và dự đoán một phần tương lai cảm xúc của mình là dễ dàng hay gian nan, thì không thể phủ nhận rằng người cha cũng góp phần tạo dựng con người chúng ta, bằng cả sự hiện diện và sự vắng mặt của họ.  

Tài liệu tham khảo:  

Lamb, Michael E., ed. The Role of the Father in Child Development. Hoboken, N.J.:John Wiley and Sons, 2004.

Koestner, Richard, Carol Franz, and Joel Weinberger, “ The family origins of empathic concern: A 26-year longitudinal study,” Journal of Personality and Social Psychology (1999(, 58, 709-717.

Miklikowska, Marta, Bart Daries, and Bart Soenens, “Family Roots of Empathy-Related Characteristics: The Role of Perceived Maternal and Paternal Need Support in Adolescence,” Developmental Psychology (2011), vol. 47, no.5, 1342-1352.

Allen, Sandra M. and Alan J. Hawkins, “Maternal Gatekeeping: Mothers’ Beliegs and Behaviors that Inhibit Father Involvement in Family Work,” Journal of Marriage and the Family, (February 1999), vol. 6, no.1, 199-212.

De Luccie, Mary F. “Mothers; Influential Agents in Father-Child Relations,” Genetic, Social, and General Psychology Monographs (August 1996), 122,no.3

Tác giả: Peg Streep

Nguồn: The 4 Roles Fathers Play When Mothers Are Unloving | Psychology Today