Ai thực sự đứng sau sự gia tăng của những rạn nứt gia đình?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Một số người đã đổ lỗi cho các nhà trị liệu về sự gia tăng gần đây của hiện tượng đoạn tuyệt trong gia đình.
• Thực tế, các nhà trị liệu làm việc có đạo đức không bảo thân chủ phải làm gì, cũng không áp đặt giá trị cá nhân của mình lên họ.
• Thay vào đó, họ trao quyền để thân chủ làm điều tốt nhất cho chính mình, và trong một số trường hợp, điều đó có thể dẫn đến sự xa cách hay đoạn tuyệt.
• Việc đổ lỗi cho nhà trị liệu đôi khi là một cách né tránh trách nhiệm của những thành viên gia đình không sẵn sàng nhìn lại hành vi của chính mình.

Khi hiện tượng đoạn tuyệt gia đình ngày càng được truyền thông nhắc đến nhiều hơn, đã có ý kiến cho rằng các nhà trị liệu đang gây ra hoặc ít nhất là khuyến khích nhiều ca cắt đứt quan hệ trong gia đình. Sự chỉ trích này được nhắm vào các nhà trị liệu của con cái trưởng thành từ phía truyền thông (xem Barry, 2024), các bậc cha mẹ bị con cái đoạn tuyệt, cũng như từ chính các nhà trị liệu và những người bênh vực cho phụ huynh.

Tuy đúng là có những người trưởng thành quyết định cắt đứt quan hệ với cha mẹ hoặc một thành viên gia đình trong quá trình trị liệu, nhưng việc khẳng định rằng các nhà trị liệu đang cổ xúy cho sự đoạn tuyệt đã bỏ qua bản chất thật sự của trị liệu và những lý do sâu xa khiến con người phải đưa ra lựa chọn đau lòng ấy.

Source: SHVETS / Pexels

Liệu các nhà trị liệu có đang khuyến khích sự đoạn tuyệt?

Mục tiêu của các nhà trị liệu là giúp con người xây dựng những mối quan hệ lành mạnh hơn; họ không đến để chia cắt gia đình. Điều này có thể bao gồm việc học cách giao tiếp hiệu quả, giải quyết xung đột và thiết lập ranh giới, nhìn lại các vai trò trong gia đình, cũng như hàn gắn những rạn nứt trong quan hệ. Khi các thành viên gia đình sẵn sàng và có khả năng tham gia trọn vẹn vào tiến trình trị liệu, những mối quan hệ gia đình bền chặt hơn hoàn toàn có thể được hình thành.

Khi mỗi cá nhân dần xử lý những trải nghiệm của mình trong trị liệu, hiểu rõ hơn cảm xúc và nhu cầu nội tâm, họ cũng trở nên ý thức hơn về việc các mối quan hệ gia đình đang ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe tinh thần của mình. Điều này có thể dẫn đến việc nhìn lại, đánh giá lại các mối quan hệ, và lựa chọn tạo khoảng cách với những người gây tổn hại đến sự an yên và cân bằng của họ.

Vì sao những cuộc cắt đứt gia đình xảy ra

Cần nhấn mạnh rằng rất ít người mong muốn phải đoạn tuyệt với gia đình mình. Nghiên cứu cho thấy việc cắt đứt quan hệ thường là lựa chọn cuối cùng (Agllias, 2016, 2018; Scharp và cộng sự, 2015), chỉ xuất hiện sau khi mọi nỗ lực giao tiếp hay hàn gắn đã bị bào mòn đến cạn kiệt. Trái với suy nghĩ phổ biến, đây không phải là quyết định bốc đồng, mà là một lựa chọn đầy đau đớn, đến sau nhiều năm bị đối xử tệ bạc và sau vô số lần cố gắng vá víu mối quan hệ.

Khi điều không mong muốn ấy cuối cùng cũng xảy ra, để lại cho những người bị cắt đứt cảm giác tổn thương hay bị ruồng bỏ, việc đổ lỗi cho nhà trị liệu thường dễ dàng hơn là chấp nhận trách nhiệm về phần mình trong sự đổ vỡ của mối quan hệ. Các nhà trị liệu trở thành “vật tế thần” thuận tiện cho những ai không muốn đối diện với hành động của chính mình hay thừa nhận tác động mà hành vi của họ gây ra cho người khác. Thông thường, việc trách móc nhà trị liệu là một hình thức né tránh và phủ nhận, che giấu những vấn đề cốt lõi đang tồn tại, và chính điều đó lại khiến con đường hòa giải và chữa lành trở nên xa vời hơn.

Nhà trị liệu trao quyền và đón nhận

Vai trò của nhà trị liệu không phải là chỉ bảo người khác phải làm gì hay thay họ giải quyết vấn đề; mà là trao quyền để mỗi người tự đưa ra những lựa chọn sáng suốt cho chính mình. Tôi được đào tạo trong lĩnh vực công tác xã hội, và một trong những nguyên tắc nền tảng của nghề này là tôn trọng quyền tự quyết của thân chủ (NASW, 2021). Điều đó có nghĩa là tôi không áp đặt chương trình nghị sự hay hệ giá trị cá nhân lên họ. Tôi đồng hành và hỗ trợ để họ tự quyết định điều gì là đúng đắn nhất cho bản thân. Các nhà trị liệu hướng đến thái độ không phán xét, để thân chủ có thể đưa ra lựa chọn mà không cần tìm kiếm sự chấp thuận từ nhà trị liệu.

Tuy vậy, cũng cần thẳng thắn thừa nhận rằng các nhà trị liệu có sức ảnh hưởng không nhỏ và tiềm ẩn khả năng gây tổn hại cho thân chủ. Nhà trị liệu cũng là con người, và dù được đào tạo bài bản, họ vẫn mang trong mình những thiên kiến vô thức và trải nghiệm sống riêng, có thể tác động đến công việc trị liệu. Để không lạm dụng quyền lực hay để niềm tin và định kiến cá nhân chi phối thực hành chuyên môn, các nhà trị liệu tham gia vào giám sát chuyên môn, trị liệu cá nhân, tham vấn đồng nghiệp và các thực hành tự phản tỉnh liên tục.

Những nỗ lực gần đây của giới trị liệu nhằm gỡ bỏ sự kỳ thị xoay quanh việc đoạn tuyệt gia đình cũng có thể bị hiểu lầm là đang khuyến khích điều đó. Sự xấu hổ và áp lực xã hội thường khiến con người mắc kẹt trong những mối quan hệ bạo hành hoặc không lành mạnh, dần bào mòn sức khỏe tinh thần. Với một số nhà trị liệu, việc giảm kỳ thị và gia tăng sự chấp nhận đối với đoạn tuyệt như một lựa chọn hợp lệ là một hành động vì công bằng xã hội. Nhiều người ví điều này giống như những nỗ lực từng có trong quá khứ nhằm gỡ bỏ kỳ thị đối với ly hôn.

Mối liên hệ giữa trị liệu và sự đoạn tuyệt trong gia đình là gì?

Vậy nếu trị liệu không cổ xúy cho sự đoạn tuyệt, vì sao một số người lại lựa chọn cắt đứt quan hệ gia đình trong quá trình trị liệu? Có một vài lý do:

1. Được trang bị kiến thức về mối quan hệ lành mạnh và bạo hành.

Các nhà trị liệu thường giúp thân chủ hiểu về những mối quan hệ lành mạnh, về ranh giới, sang chấn, và thế nào là bạo hành hay ngược đãi. Với nhiều người trưởng thành, việc thấu hiểu những khái niệm này có thể là một sự thức tỉnh, bởi họ đã quá quen với những hành vi gây hại trong gia đình mình. Khi có được nhận thức ấy, họ có thể chọn tạo khoảng cách với những mối quan hệ độc hại để bảo vệ sức khỏe tinh thần.

Trong trị liệu, một người cũng có thể nhìn ra những khuôn mẫu sang chấn liên thế hệ, bạo hành, bệnh lý tâm thần hoặc lạm dụng chất gây nghiện trong gia đình, và đi đến kết luận rằng việc không liên hệ hoặc chỉ liên hệ rất hạn chế là cách duy nhất để chấm dứt những vòng lặp ấy.

2. Một hành trình khám phá bản thân.

Nhiều người bước vào trị liệu với mong muốn hiểu rõ hơn về chính mình và những trải nghiệm đã qua. Trong quá trình đó, họ có thể nhận ra những động lực rối rắm, lệch lạc trong gia đình đang âm thầm làm suy yếu khả năng sống và yêu thương của họ. Sự nhận thức mới mẻ này có thể dẫn đến những quyết định khó khăn nhưng cần thiết như đặt ra ranh giới hoặc tạm lùi lại khỏi những người thân góp phần gây ra nỗi khổ đau của họ.

3. Trị liệu nuôi dưỡng sự chăm sóc bản thân và giá trị tự thân.

Với nhiều người, trị liệu là lần đầu tiên họ cảm thấy mình thực sự được lắng nghe và thấu hiểu. Sự đón nhận vô điều kiện và lòng trắc ẩn của nhà trị liệu giúp họ nhận ra rằng mình có giá trị, nhu cầu của mình là chính đáng, và họ xứng đáng được chăm sóc, được tôn trọng.

Những người tìm đến trị liệu đang đặt sức khỏe tinh thần lên hàng ưu tiên và chủ động cải thiện chất lượng sống và hạnh phúc của mình. Khi ở trong một mối quan hệ độc hại hay rối loạn, chăm sóc bản thân đôi khi đồng nghĩa với việc thiết lập ranh giới hoặc hạn chế tiếp xúc với những người khiến ta kiệt quệ về thể chất lẫn cảm xúc, hoặc khiến ta cảm thấy mình kém cỏi và vô giá trị.

4. Trị liệu mang tính trao quyền và nâng đỡ.

Trị liệu hiếm khi là nơi đầu tiên con người nghĩ đến việc cắt đứt quan hệ gia đình. Trái lại, đó là một không gian an toàn để cân nhắc mọi khả năng, không áp lực, không phán xét.

Trị liệu khẳng định rằng những đứa con đã trưởng thành hiểu rõ điều gì là tốt nhất cho bản thân và có quyền đưa ra quyết định riêng. Sự đồng hành của một nhà trị liệu biết quan tâm và không phán xét có thể giúp họ làm sáng tỏ lựa chọn của mình, đồng thời tiếp thêm dũng khí và niềm tin để hành động sau nhiều năm do dự, giằng xé.

Lời kết

Các nhà trị liệu không phải là nguyên nhân khiến hiện tượng đoạn tuyệt gia đình gia tăng, nhưng họ thường trở thành “vật tế thần” dễ bị quy trách. Thay vì vậy, chúng ta cần nhìn sâu hơn để hiểu vì sao người trưởng thành cắt đứt quan hệ với cha mẹ hay gia đình, và vì sao cha mẹ lại thường có cách nhìn rất khác về nguyên nhân của những đứt gãy ấy.

Bởi trị liệu thường bao gồm việc giáo dục nhận thức, khám phá bản thân, nuôi dưỡng sự chăm sóc và giá trị tự thân, cũng như trao quyền, nên trong một số trường hợp, nó có thể góp phần dẫn đến quyết định khó khăn là thiết lập ranh giới không liên hệ hoặc tạo khoảng cách với người thân. Vì thế, từ bên ngoài, người ta dễ lầm tưởng rằng các nhà trị liệu đang khuyến khích sự đoạn tuyệt, trong khi trên thực tế, quyết định ấy thường bắt nguồn từ sự thấu hiểu bản thân sâu sắc hơn, cảm nhận rõ ràng hơn về giá trị của mình, và sức mạnh nội tâm được đánh thức. 

References

Agllias, K. (2016). Disconnection and decision-making: Adult children explain their reasons for estranging from parents. Australian Social Work, 69(1), 92–104.

Agllias, K. (2018). Missing family: The adult child’s experience of parental estrangement. Journal of Social Work Practice, 32(1), 59-72. 

Barry, E. (2024, July 14). Is cutting off your family good therapy? The New York Times. https://www.nytimes.com/2024/07/14/health/therapy-family-estrangement.h…

National Association of Social Workers (2021). NASW code of ethics. https://www.socialworkers.org/About/Ethics/Code-of-Ethics/Code-of-Ethic…

Scharp, K. M., Thomas, L. J., & Paxman, C. G. (2015). “It was the straw that broke the camel’s back”: Exploring the distancing communicatively constructed in parent-child estrangement backstories. Journal of Family Communication, 15(4), 330–348.

Tác giả: Sharon Martin, DSW, LCSW

Nguồn: Who's Really Behind the Rise in Family Estrangements? | Psychology Today