Khi buông bỏ đúng lúc mới là lúc lòng kiên trì được trân trọng

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Có lẽ nhiều người trong chúng ta đã vội vã trói buộc đời mình vào một công việc cố định khi chưa kịp dạo chơi để hiểu hết các lựa chọn ngoài kia.
• "Quy tắc 37%" chính là lời giải thích vì sao việc vội vàng gắn kết từ quá sớm thường chỉ đem lại những lựa chọn tạm bợ, chênh vênh.
• Lòng kiên trì chỉ thực sự có nghĩa khi bạn đã tìm thấy đúng ngọn núi cuộc đời mình muốn leo.

Tôi chưa được biết bạn nhiều như tôi mong muốn, nhưng có một điều tôi chắc chắn biết rõ.

Rằng việc bạn quyết định bước chân ra đi, rời bỏ công việc hiện tại ngay khi ngày thứ Hai vừa chạm ngõ, chưa chắc đã là điều tồi tệ nhất trong sự nghiệp của bạn đâu.

Thậm chí, tôi có cả một nền tảng toán học vững chắc để khẳng định rằng: sự can đảm buông bỏ ấy, một khi bão giông qua đi và bụi mờ lắng xuống, có thể sẽ là bệ phóng đưa cuộc đời bạn sang một trang mới tươi sáng hơn.

Hãy để tôi sẻ chia cùng bạn điều này.

Nỗi trăn trở mang tên: Khi nào nên dừng lại những thử nghiệm?

Có thể bạn đã từng nghe qua "Bài toán thư ký", một lý thuyết thú vị trong tâm lý học và toán học. Hãy thử tưởng tượng bạn đang cần tuyển một trợ lý cấp cao trong số 100 người nộp hồ sơ.

Vì quỹ thời gian có hạn, lại vừa muốn đưa ra một quyết định sáng suốt nhất giữa bao điều chưa biết, bạn muốn tối ưu hóa cơ hội chọn được người xuất sắc nhất mà không cần phải mất công gặp mặt hết cả trăm con người kia.

Vậy, bạn nên phỏng vấn bao nhiêu người để đạt được mục đích đó?

Tin hay không tùy bạn, nhưng con số ấy chẳng hề cận kề mức 100 như ta vẫn tưởng.

Thực chất, con số kỳ diệu ấy chỉ là 37.

Các nhà toán học khi nghiên cứu về "thời điểm dừng tối ưu" đã chỉ ra rằng, khi các cơ hội lần lượt xuất hiện trong đời và ta chẳng thể nào quay ngược thời gian để chọn lại những gì đã qua, chiến lược khôn ngoan nhất là dành khoảng 37% khoảng thời gian đầu tiên chỉ để quan sát, trải nghiệm mà chưa vội hứa hẹn điều gì (theo Ferguson, 1989). Bạn dùng giai đoạn này như một bước dạo chơi để hiểu xem thế giới ngoài kia rộng lớn ra sao, có những khả năng nào, để rồi sau đó, cứ hễ gặp bến đỗ nào tuyệt vời hơn tất cả những nơi từng đi qua, bạn sẽ chọn dừng chân ở đó. Lối tư duy này giúp ta tối ưu hóa cơ hội tìm được bến đỗ trọn vẹn nhất cho cuộc đời mình.

Việc dành đủ thời gian để thử nghiệm, để lắng nghe xem bản thân có thực sự hòa hợp với môi trường xung quanh hay không, hoàn toàn không phải là sự lãng phí. Ngược lại, đó là điều kiện tiên quyết, là bước đệm cần thiết để bạn đưa ra một quyết định sáng suốt nhất cho chính mình.

Bây giờ, xin bạn hãy thử lặng mình lại một chút và nhìn về chặng đường mà bạn đã đi qua để đến được ngày hôm nay.

Liệu bạn đã từng cho phép mình dạo chơi và thử nghiệm dù chỉ là gần bằng 37% số lựa chọn mở ra trước mắt?

Hay là, bạn đã vội vã bước vào ngã rẽ đầu tiên hoặc thứ ba ngay khi nó vừa xuất hiện, chỉ vì chút lời khen ngợi động viên ban đầu, hay vì một áp lực vô hình thúc giục bạn phải sớm "ổn định", ngay cả khi bạn còn chưa kịp hiểu rõ bản thân đang thực sự gắn bó với điều gì?

Hóa ra, hành trình sự nghiệp của phần lớn chúng ta dường như chẳng mấy khi là một chuỗi những lựa chọn được cân nhắc kỹ càng, mà giống như một chiếc lồng kính đã sớm tự khóa chặt ngay từ những bước chân đầu tiên.

Cách đối diện với nỗi lo "chưa trải nghiệm đủ đầy"

Nhà tâm lý học phát triển Alison Gopnik từng dùng một hình ảnh ẩn dụ rất đỗi dịu dàng để phác họa sự khác biệt trong cách học hỏi giữa một đứa trẻ và một người trưởng thành (Gopnik, Griffiths, và Lucas, 2015). Trẻ thơ tựa như những chiếc đèn lồng, tỏa ra thứ ánh sáng dịu nhẹ nhưng rộng khắp, bao dung và đón nhận mọi khả năng của thế giới xung quanh. Còn người lớn chúng ta lại giống như những ánh đèn pha, chỉ tập trung chăm chăm vào một điểm mà ta cho là thực tế ngay trước mắt, rồi vô tình khước từ, lọc bỏ hết thảy những điều còn lại. Trong các thử nghiệm tâm lý, trẻ nhỏ luôn là những người chiến thắng trước người lớn ở các bài tập đòi hỏi việc tìm ra những quy luật ẩn giấu hay những lối đi khác biệt; đơn giản là vì các em chịu nhìn rộng hơn, và lòng các em luôn rộng mở với những khả năng mới.

Sự trưởng thành ấy, tiếc thay, lại đi kèm với một cái giá. Khi ta vội vã thu hẹp tầm mắt quá sớm, ta cũng tự làm mờ đi bức tranh toàn cảnh về những lối rẽ thanh thang mà cuộc sống vốn dĩ có thể trao tặng.

Nhà nghiên cứu Arne Güllich cùng các cộng sự cũng tìm thấy một quy luật tương tự khi nhìn vào đỉnh cao của sự thành công (Güllich và các cộng sự, 2025). Chiêm nghiệm từ câu chuyện của hàng vạn nhân tài kiệt xuất, họ nhận ra con đường dẫn đến đỉnh vinh quang hiếm khi nào là một đường thẳng tắp hoàn hảo như các chuyên gia tư vấn hướng nghiệp vẫn thường vẽ ra.

Sự chuyên tâm, định hình từ quá sớm thực ra chỉ là ngoại lệ chứ chưa bao giờ là công thức chung của những bậc vĩ nhân. Rất nhiều người trong số họ đã chọn trì hoãn việc gắn bó, họ dạo chơi và bước qua nhiều lĩnh vực khác nhau, tạo cho mình một nền tảng thật rộng lớn trước khi thực sự chọn một bến đỗ cuộc đời. Chính khoảng thời gian thử nghiệm kéo dài ấy đã nâng niu, giúp họ tìm thấy một điểm giao thoa hoàn hảo giữa năng lực nội tại và mảnh đất mà họ thuộc về.

Và rồi nhìn lại, chúng ta đang ở đây, có chút chơi vơi và mắc kẹt trên chính quỹ đạo của mình, một quỹ đạo có thể đã chạm đỉnh từ nhiều năm trước, hoặc biết đâu vẫn còn những khoảng trống để lớn lên, nhưng chính ta cũng chẳng thể nào tường tận đâu là sự thật.

Thế nhưng, có một điều an ủi rằng: vị trí của ngày hôm nay thực ra chẳng quá quan trọng bằng việc ngày mai ta có thể đi được đến đâu, nếu ta can đảm mở lòng để bắt đầu kiếm tìm một lần nữa.

Chính vì vậy, sẽ thật ý nghĩa biết bao nếu bạn chủ động nắm lấy quyền năng được thử nghiệm của cuộc đời mình, tự cho phép bản thân được khơi dậy ngọn lửa khám phá thêm một lần nữa, ngay cả khi bạn cảm thấy con thuyền đời mình dường như đã neo quá chặt vào bến đỗ hiện tại.

Hai cách để khơi dậy hành trình khám phá

Đầu tiên, hãy nhẹ nhàng đưa tâm trí trở lại chế độ mở lòng bằng cách đọc ba cuốn sách cùng một lúc.

Cuốn thứ nhất để bồi đắp cho một thế mạnh sẵn có trong bạn, cuốn thứ hai để thử thách một điểm yếu mà bạn biết rõ, và cuốn thứ ba thì hoàn toàn ngẫu hứng, một chủ đề xa lạ chưa từng quen. Bằng cách này, bạn đang dịu dàng nuôi dưỡng lại thói quen nhìn rộng trông xa thay vì chỉ chăm chăm vào một lối mòn chật hẹp. Đồng thời, đây cũng là cách bạn cho phép mình được buông bỏ những gì không còn phù hợp, sẵn sàng khép lại một cuốn sách khi nó chẳng còn đủ sức níu giữ bước chân bạn nữa.

Thứ hai, hãy thổi hồn vào những điều "giả sử" trong quá khứ, biến chúng thành hiện thực của hôm nay.

Hãy thử ngược dòng thời gian, trở về một ngã rẽ định mệnh trong đời để phác họa lại con đường mà ngày ấy bạn đã khước từ. Nếu ngày đó bạn không chọn công việc hiện tại, bạn sẽ làm gì? Nếu nguyện vọng một thời đại học năm ấy chẳng thành, kế hoạch dự phòng của bạn khi đó ra sao? Hầu như ai trong chúng ta cũng có thể tìm thấy câu trả lời thật nhanh, bởi những lối rẽ ấy đã từng rất thật, từng ở ngay trước mắt ta.

Giờ đây, hãy thử bước những bước nhỏ trên con đường ấy một lần nữa. Tìm đọc những gì bạn từng lỡ hẹn, học những điều bạn từng muốn biết, trò chuyện với những con người thuộc về thế giới ấy, và thả mình chìm đắm vào không gian đó... cho đến khi lối đi từng bị lãng quên ấy không còn là một giả thuyết mơ hồ, mà dần hiện lên sống động, tràn đầy sức sống và khả thi hơn bao giờ hết.

Lòng kiên trì, bản lĩnh bền bỉ luôn có chỗ đứng thiêng liêng của nó; nó nâng đỡ ta vững tay chèo khi ta đi đúng hướng, và nhắc nhở ta không được dừng bước trước khi chạm đến vinh quang.

Thế nhưng, khi ta vội vã tự khóa chặt đời mình từ quá sớm, lòng kiên trì ấy lại vô tình trở thành một thứ xiềng xích, trói buộc ta vào một phiên bản cuộc sống được chọn lựa khi tâm trí còn quá ngây ngô và thiếu thốn thông tin.

Vậy nên, xin bạn đừng hoài phí lòng kiên trì của mình nơi ngọn núi không thuộc về bạn.

Hãy mở rộng tầm mắt để kiếm tìm, nâng niu những trải nghiệm để tìm thấy nơi mình thực sự thuộc về, rồi sau đó mới dồn hết tâm sức để chinh phục đỉnh Everest của chính cuộc đời mình. 

References

Thomas S. Ferguson (1989). Who Solved the Secretary Problem? Statistical Science, Vol. 4, No. 3 (Aug., 1989), pp. 282-289

Gopnik, A., Griffiths, T. L., & Lucas, C. G. (2015). When younger learners can be better (or at least more open-minded) than older ones. Current Directions in Psychological Science, 24(2), 87–92.

Güllich A, Barth M, Hambrick DZ, Macnamara BN. Recent discoveries on the acquisition of the highest levels of human performance. Science. 2025 Dec 18;390(6779):eadt7790. doi: 10.1126/science.adt7790. Epub 2025 Dec 18. PMID: 41411418.

Tham khảo bài viết Tác giả: T. Alexander Puutio Ph.D.