Cách kết nối lại với “đứa trẻ bên trong” của bạn

Bạn có thấy mình cứ lặp đi lặp lại những cảm xúc khó chịu giống nhau không? Một cơn giận bùng lên đột ngột và dường như quá mức cần thiết; nỗi sợ bị từ chối hay bỏ rơi lấn át cả lý trí; hoặc một nhu cầu được công nhận, được tán thành mà dường như chẳng bao giờ lắng dịu? Những phản ứng như vậy có thể khiến các mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em, hay giữa những người yêu nhau trở nên căng thẳng, và đôi khi thậm chí còn làm gia đình rạn vỡ. Bạn có thể nghĩ rằng đó chỉ là do áp lực cuộc sống hay hoàn cảnh khó khăn. Nhưng ẩn dưới những phản ứng cảm xúc dữ dội ấy và những xung đột mà chúng có thể khơi lên, thường là một điều gì đó đã tồn tại từ rất lâu: một “đứa trẻ bên trong” chưa từng thật sự cảm thấy mình được nhìn thấy, được an toàn, hay được yêu thương trọn vẹn.

“Đứa trẻ bên trong” không phải là một sinh thể thực sự tồn tại trong bạn. Trong liệu pháp tâm lý theo hướng tâm động học, đó là một phép ẩn dụ cho những ký ức cảm xúc, những trải nghiệm còn dang dở và những cách chúng ta học để gắn bó với người khác từ thời thơ ấu. Lý thuyết quan hệ đối tượng, được phát triển vào giữa thế kỷ XX bởi những nhà phân tâm học như Melanie Klein, Ronald Fairbairn và Donald Winnicott, cho rằng chúng ta không chỉ “nội tâm hóa” chính những người chăm sóc mình, mà còn cả cách họ đối xử với ta: sự ấm áp hay xa cách, sự đáp lại hay phê phán, sự ổn định hay thất thường. Một người cha hay người mẹ đầy yêu thương nhưng lại lo âu, bận rộn, khép kín về cảm xúc hoặc hiện diện lúc có lúc không, vẫn có thể khiến đứa trẻ bối rối không biết khi nào và bằng cách nào sự an ủi sẽ đến. Khi những trải nghiệm được chăm sóc xen lẫn với nỗi sợ hoặc cảm giác xấu hổ, các khuôn mẫu ấy có thể được mang theo đến tận tuổi trưởng thành và lặp lại trong các mối quan hệ sau này. Khi đó, đời sống tâm lý giống như một sân khấu của những mối quan hệ chưa từng hoàn tất: người cha hay người mẹ từng không thể vỗ về con một cách ổn định có thể trở thành một giọng nói phê phán bên trong; còn phần “đứa trẻ” từng cảm thấy mình không được nhìn thấy thì vẫn nhạy cảm với sự từ chối hay xa cách.

Theo thời gian, những chiến lược đối phó được hình thành quanh các trải nghiệm sớm ấy có thể trở nên cố định. Điều từng giúp một đứa trẻ chịu đựng khó khăn về cảm xúc sau này lại có thể hạn chế sự thân mật, khả năng sáng tạo và sự linh hoạt trong cuộc sống. Khi những chiến lược này vận hành ngoài tầm nhận thức ở tuổi trưởng thành, chúng thường bộc lộ dưới dạng những phản ứng bốc đồng, sự dao động cảm xúc mạnh, hoặc một tiếng nói tự phê bình dai dẳng trong nội tâm.

Nếu bạn nhận ra mình đang trải qua bất kỳ khó khăn cảm xúc nào trong số đó, hướng dẫn này dành cho bạn, dù tuổi thơ của bạn có vẻ không hề đặc biệt khó khăn. Ngay cả những người lớn lên trong gia đình yêu thương cũng có thể mang theo những dấu ấn cảm xúc chưa được xử lý. Chẳng hạn, điều đó có thể xảy ra khi một đứa trẻ buộc phải trưởng thành quá sớm vì cha mẹ quá tải; khi cảm xúc của trẻ vô tình bị xem nhẹ dù người lớn có ý tốt; hoặc khi tình yêu vẫn có đó nhưng lại đi kèm những điều kiện như phải luôn bình tĩnh, phải giỏi giang, phải làm mọi thứ thật tốt. Nghiên cứu về sự phát triển đã chỉ ra rằng những trải nghiệm quan hệ đầu đời như vậy có thể định hình cách chúng ta điều hòa cảm xúc và cách chúng ta gắn bó với người khác, ngay cả khi vào thời điểm ấy, chúng không hề được nhận ra là một dạng sang chấn.

Nhiều người trong chúng ta thường tự trách móc chính mình vì những phản ứng ấy, cảm thấy bị đè nặng bởi cảm giác tội lỗi hoặc tê liệt vì xấu hổ. Nhưng điều trông giống như một sự “quá khích” về cảm xúc thực ra thường là cơ thể đang nhớ lại một thời mà chúng ta không có không gian để cảm thấy an toàn với cảm xúc của mình. Làm việc với ý niệm về “đứa trẻ bên trong” giúp ta có một ngôn ngữ để hiểu những phản ứng tưởng như bản năng, quá mức hoặc khó lý giải, nhất là khi chúng dường như vượt qua cả lý trí hay những ý định có ý thức của chúng ta. Điều bùng lên trong những khoảnh khắc ấy không phải là một khiếm khuyết hay một bản ngã bị hỏng hóc, mà là phần con trẻ trong ta, phần đã từng học cách sinh tồn bằng việc thu mình lại, ngoan ngoãn làm theo, luôn cảnh giác, hoặc cố gắng trở nên xuất sắc để được chấp nhận. Điều bạn trải nghiệm như một phản ứng cảm xúc “quá đà” thực ra thường là ký ức của cơ thể về những nỗi đau cũ đang được đánh thức trở lại, một quá trình đã được ghi nhận rõ trong các nghiên cứu về thần kinh học cảm xúc và sang chấn tâm lý.

Bản năng của bạn có thể là cố gắng kìm nén những phản ứng ấy, và trong khoảnh khắc trước mắt điều đó đôi khi có vẻ hữu ích. Nhưng về lâu dài, nó thường khiến khó khăn tích tụ nhiều hơn. Mỗi lần nỗi đau bị phớt lờ, bị gạt đi hoặc bị phán xét khắc nghiệt, trải nghiệm bị bỏ rơi về mặt cảm xúc ban đầu lại lặng lẽ được lặp lại. Theo thời gian, khuôn mẫu này không chỉ làm dịu bớt nỗi đau bề ngoài. Nó còn dần bào mòn những phẩm chất làm nên sức sống cảm xúc của con người như sự tò mò, tính vui đùa, khả năng sáng tạo và niềm vui sống. Khi đó, cuộc đời có thể trở nên ít là hành trình trải nghiệm, mà nhiều hơn là hành trình tránh né nguy hiểm; ít là sống trọn vẹn, mà nhiều hơn là chỉ cố gắng tồn tại.

Một cách tiếp cận lành mạnh hơn là tìm hiểu điều gì đang được lặp lại bằng cách kết nối với “đứa trẻ bên trong” của mình. Khi những khuôn mẫu cảm xúc hình thành từ sớm được đưa vào vùng nhận thức, hệ thần kinh của người trưởng thành có thể bắt đầu làm điều mà phiên bản trẻ thơ của bạn khi xưa không thể: dừng lại, suy ngẫm và tự điều hòa. Chữa lành “đứa trẻ bên trong” không phải là sự ủy mị hay nuông chiều bản thân. Khi phần người lớn trong bạn có thể ở lại cùng những cảm xúc non trẻ ấy, thay vì bị chúng cuốn đi, thì sự hòa hợp nội tâm mới có thể dần hình thành.

Quá trình này là sự hòa nhập những phần từng bị chối bỏ vào một bản thân trọn vẹn và nhân hậu hơn. Ta không còn bị thôi thúc quá mức bởi sự hoàn hảo; ta có thể chịu đựng sự mong manh của mình tốt hơn; và ta có khả năng kết nối ổn định với người khác, thay vì gắn bó từ nỗi sợ.

Hướng dẫn này dành cho bất kỳ ai nhận ra rằng đôi khi những phản ứng cảm xúc của mình kéo họ vào những khuôn mẫu làm hạn chế sự gần gũi, sự lựa chọn hay sự hiểu biết về chính mình. Khi học cách nhận diện và liên hệ khác đi với những khuôn mẫu cảm xúc non trẻ ấy, ta có thể bắt đầu phản hồi bằng sự tỉnh thức thay vì phản ứng theo thói quen và dần khôi phục lại khả năng yêu thương, kết nối và tự do trong đời sống hằng ngày. 

Photo by Raymond Depardon/Magnum Photos

Những điểm chính

Những trải nghiệm khó khăn trong những năm tháng đầu đời có thể xuất hiện trở lại dưới dạng những cảm xúc mạnh mẽ khi ta trưởng thành. Một cách để hiểu điều này là: đó có thể là “đứa trẻ bên trong” của bạn đang phản ứng. Điều từng giúp bạn thích nghi và tồn tại khi còn nhỏ đôi khi lại trở nên không còn phù hợp ở giai đoạn sau của cuộc đời. Nhưng khi học cách làm việc với “đứa trẻ bên trong”, bạn có thể phản hồi với sự vững vàng và lòng trắc ẩn dành cho chính mình nhiều hơn.

Nhận ra và làm quen với “đứa trẻ bên trong” của bạn.
Hãy bắt đầu bằng việc chú ý những lúc “đứa trẻ bên trong” của bạn đang phản ứng, và thử gọi tên cảm xúc đang xuất hiện. Để đi sâu hơn một chút, hãy nhẹ nhàng tự hỏi: “Lúc này mình cảm thấy mình bao nhiêu tuổi?”

Điều hòa cảm xúc của “đứa trẻ bên trong” ngay trong khoảnh khắc đó.
Hãy thử tách biệt những “giọng nói” trong tâm trí, giọng nói của đứa trẻ và giọng nói của người trưởng thành. Hãy trấn an phần con trẻ trong bạn rằng bạn đang ở bên nó, rằng nó đang an toàn. Sau đó, đưa bản thân quay trở lại hiện tại bằng những cảm nhận rõ ràng từ cơ thể.

Chữa lành và nuôi dưỡng mối quan hệ ấy.
Một cách để làm điều này là viết thư trực tiếp cho “đứa trẻ bên trong” của bạn. Bạn có thể viết về những khoảnh khắc khi mình từng cảm thấy sợ hãi, bị trách móc hoặc cô đơn. Hãy nói với chính mình bằng giọng điệu dịu dàng mà ngày ấy bạn ước mình đã được nghe.

Bạn có thể làm gì

Những bước dưới đây được sắp xếp thành ba giai đoạn. Trước hết là học cách nhận ra “đứa trẻ bên trong” của mình. Tiếp theo là học cách phản hồi khi những cảm xúc mạnh mẽ trỗi dậy. Và cuối cùng là nuôi dưỡng mối quan hệ này theo thời gian, để nó dần trở thành một phần vững vàng trong đời sống thường ngày.

Để những bước này trở nên cụ thể hơn, thỉnh thoảng tôi sẽ nhắc đến Chloe, một người phụ nữ ngoài 30 tuổi tìm đến trị liệu vì nỗi sợ bị bỏ rơi thường xuyên làm xáo trộn các mối quan hệ của cô. Tên và những chi tiết nhận dạng của cô đã được thay đổi, và ví dụ này được rút ra từ quá trình làm việc của chúng tôi, với sự đồng ý của cô, nhằm minh họa những khuôn mẫu rất thường gặp trong trị liệu tâm lý.

Nhận ra và làm quen với “đứa trẻ bên trong” của bạn

Hãy bắt đầu bằng việc chú ý những lúc phản ứng cảm xúc của bạn dường như lớn hơn nhiều so với hoàn cảnh đang diễn ra. Một tin nhắn trả lời chậm khiến bạn hoảng hốt. Một bất đồng nhỏ lại khơi dậy cảm giác xấu hổ. Một lời góp ý trung tính cũng có thể khiến bạn thấy như đang bị đe dọa. Những thay đổi như vậy là tín hiệu cho thấy một khuôn mẫu cảm xúc cũ đã được kích hoạt. “Đứa trẻ bên trong” thường lên tiếng qua cơ thể hơn là qua những suy nghĩ rõ ràng: lồng ngực thắt lại, bụng chùng xuống, hoặc một thôi thúc muốn thu mình, làm vừa lòng người khác, hay bám chặt lấy họ.

Với Chloe, điều này xuất hiện như một làn sóng hoảng loạn bất ngờ mỗi khi người yêu trả lời tin nhắn chậm hơn cô mong đợi. Dù thực tế chẳng có điều gì rõ ràng xảy ra, cơ thể cô vẫn phản ứng như thể sự kết nối sắp biến mất.

Khi bạn trải qua một khoảnh khắc cảm xúc “quá lớn” như vậy, hãy dừng lại một chút và gọi tên điều đang diễn ra. Bạn có thể thầm nói với chính mình: “Có một phần trẻ hơn trong mình đang phản ứng và đang cảm thấy… (X).” Chỉ riêng hành động nhận ra này cũng đã giúp tách bạch giữa tình huống hiện tại với lớp cảm xúc từ quá khứ vừa được khơi dậy.

Nếu bạn thấy khó gọi tên cảm xúc của mình, ẩn dụ có thể đặc biệt hữu ích. Khi một cảm giác trở nên mơ hồ hoặc quá choáng ngợp, hãy thử trao cho nó một hình ảnh. Bạn có thể hình dung “đứa trẻ bên trong” đang đứng sau một cánh cửa, ở trong một căn phòng nhỏ, hoặc đang chờ đợi ở một nơi nào đó.

Việc ghi lại ngắn gọn những lúc các khoảnh khắc cảm xúc này xảy ra, điều gì đã kích hoạt chúng, và chúng biểu hiện ra sao trong cơ thể, có thể giúp bạn dần nhận ra những khuôn mẫu lặp lại. Bạn có thể nhận ra rằng một số giọng điệu, những khoảng lặng, hoặc những kiểu tương tác trong mối quan hệ thường xuyên khơi dậy cùng một trạng thái cảm xúc.

Để đi sâu hơn, mỗi khi bạn cảm nhận sự hiện diện của phần “trẻ hơn” ấy, hãy khẽ hỏi mình: “Lúc này mình cảm thấy mình bao nhiêu tuổi?” Hãy tin vào ấn tượng đầu tiên xuất hiện. Nó có thể đến dưới dạng một hình ảnh, một con số, hoặc chỉ là một cảm giác mơ hồ. Mục đích không phải là sự chính xác tuyệt đối, mà là sự lắng nghe và hòa nhịp với chính mình.

Khi Chloe tự hỏi câu hỏi này, cô nhận ra rằng nỗi hoảng loạn của mình mang dáng dấp nhỏ bé và cấp bách, giống nỗi sợ của một đứa trẻ hơn là nỗi lo của một người trưởng thành về sự hòa hợp hay cách giao tiếp trong mối quan hệ.

Việc mở rộng những ghi chép ngắn ban đầu của bạn có thể giúp làm rõ điều này hơn nữa. Hãy thử viết tự do trong khoảng 10 đến 15 phút, bắt đầu bằng câu: “Khi tôi cảm thấy mình không được nhìn thấy, tôi…” Sau đó, hãy đọc lại những gì mình đã viết và tự hỏi: một người bao nhiêu tuổi thì niềm tin ấy mới trở nên hợp lý? Câu hỏi này thường giúp hé lộ cả độ tuổi của “đứa trẻ bên trong” lẫn điều mà nó đang cố gắng tìm kiếm vào thời điểm ấy, có thể là sự an toàn, sự trấn an, sự công nhận, hoặc đơn giản chỉ là được ai đó nhìn thấy. 

Điều hòa cảm xúc của “đứa trẻ bên trong” ngay trong khoảnh khắc hiện tại

Việc nhận ra và hiểu rõ hơn “đứa trẻ bên trong” của mình sẽ giúp bạn bước sang giai đoạn tiếp theo: học cách nâng đỡ và điều hòa cảm xúc của phần con trẻ ấy mỗi khi chúng trỗi dậy. Bạn có thể dành vài tuần cho bước đầu tiên, làm quen và lắng nghe “đứa trẻ bên trong”, rồi khi cảm thấy sẵn sàng, bạn có thể chuyển sang học cách chăm sóc những cảm xúc non trẻ ấy ngay trong khoảnh khắc chúng xuất hiện.

Làm việc với “đứa trẻ bên trong” cần có một “người lớn bên trong” đủ vững vàng để ở lại khi những cảm xúc cũ được khơi lên. Đó là phần trong bạn có thể dừng lại, suy ngẫm và lựa chọn cách phản hồi thay vì phản ứng theo thói quen. Điều này không đòi hỏi sự hoàn hảo, chỉ cần bạn có thể hiện diện một cách ổn định và đáng tin cậy với chính mình.

Với Chloe, điều đó có nghĩa là nhận ra thôi thúc muốn gửi liên tiếp nhiều tin nhắn hoặc xin lỗi quá mức. Thay vì làm vậy, cô dừng lại, hít thở sâu và lặng lẽ thừa nhận: “Đây là cách ‘đứa trẻ bên trong’ của mình đang cố gắng đối phó. Nhưng mình đang ở đây, ngay lúc này.”

Khi bạn cảm thấy sẵn sàng cho bước này, mỗi khi cảm xúc mạnh mẽ dâng lên, hãy thử tách biệt hai “giọng nói” trong tâm trí, giọng nói của đứa trẻ và giọng nói của người trưởng thành. Bạn có thể tự nhủ: “Một phần trong mình đang rất sợ hãi, nhưng một phần khác biết rằng ngay lúc này mình vẫn an toàn.” Nếu bạn có thể hình dung “đứa trẻ bên trong”, hãy thử nghĩ xem hoàn cảnh hiện tại trông như thế nào trong mắt nó, và bạn, với tư cách người trưởng thành, có thể đến gần, nói gì hoặc làm gì để trấn an nó. Điều này không cần phải quá cụ thể; như đã nói trước đó, bạn có thể diễn tả cảm xúc ấy bằng hình ảnh ẩn dụ (xem thêm ở phần Tìm hiểu thêm). Khoảng cách nhỏ này giúp bạn vẫn ở lại với cảm xúc của mình mà không bị chúng cuốn đi.

Sau đó, hãy đưa cơ thể mình trở lại với hiện tại. Cảm nhận bàn chân đang chạm xuống sàn. Nhìn quanh và gọi tên những gì bạn thấy ở đây, ngay lúc này. Hít thở chậm lại. Những hành động đơn giản này giúp hệ thần kinh quay về với hiện tại, để cảm xúc của “đứa trẻ bên trong” không biến thành sự choáng ngợp.

Các nhà trị liệu theo hướng tiếp cận sang chấn thường mô tả điều này là gặp gỡ cảm xúc theo từng “liều lượng” vừa phải, thay vì để chúng ập đến cùng lúc. Bạn có thể ở lại với một làn sóng buồn trong vài nhịp thở, rồi hướng sự chú ý trở lại môi trường xung quanh trước khi quay lại với cảm xúc ấy sau.

Lắng nghe trước khi cố gắng “sửa chữa” là điều rất quan trọng. Khi nỗi buồn hay cơn giận xuất hiện, bạn có thể thầm nói với mình: “Tôi thấy bạn. Tôi sẽ không rời đi đâu cả.” Điều này giống như cách một người chăm sóc nhạy cảm dành cho một đứa trẻ đang đau khổ. Theo thời gian, những khoảnh khắc như vậy sẽ dần tạo nên một cảm nhận sâu sắc rằng cảm xúc có thể được nâng đỡ, và rằng sự kết nối không biến mất chỉ vì mọi thứ trở nên khó khăn.

Tôi khuyên bạn nên biến những thực hành này thành một thói quen. (Điều này tiếp nối công việc trước đó, khi bạn học cách nhận ra “đứa trẻ bên trong”, và giúp những thực hành ấy trở thành một phần của đời sống hằng ngày.) Một nghi thức nhỏ mỗi ngày, chẳng hạn viết một câu ngắn về khoảnh khắc “đứa trẻ bên trong” xuất hiện hoặc cách bạn đã phản hồi, có thể giúp củng cố điều bạn đang học. Sự lặp lại và tính đều đặn sẽ giúp hệ thần kinh dần ghi nhận cảm giác an toàn theo thời gian. 

Chữa lành và nuôi dưỡng mối quan hệ ấy

Bên cạnh việc làm quen với “đứa trẻ bên trong” và học cách nâng đỡ cảm xúc của nó ngay trong khoảnh khắc chúng xuất hiện, vẫn còn những cách khác giúp bạn tiếp tục hành trình chữa lành phần con trẻ ấy trong mình. Khi có một khoảng lặng, có thể vào đầu buổi tối hoặc một ngày cuối tuần, bạn hãy thử viết trực tiếp cho “đứa trẻ bên trong” của mình.

Bạn có thể viết về những khoảnh khắc thời thơ ấu khi mình từng cảm thấy sợ hãi, bị trách móc hoặc cô đơn; hoặc về những tình huống hiện tại gợi lại những cảm giác ấy. Hãy nói chuyện trực tiếp với “đứa trẻ bên trong” bằng giọng điệu dịu dàng mà ngày xưa bạn ước mình đã được nghe. Độ dài của lá thư không quan trọng. Một cấu trúc đơn giản có thể giúp bạn bắt đầu: trước tiên hãy thừa nhận điều đã xảy ra, sau đó công nhận và tôn trọng cảm xúc của mình, và cuối cùng là đưa ra sự trấn an dựa trên thực tại hiện tại.

Chloe đã sử dụng cấu trúc này khi viết cho phần con trẻ trong mình, phần từng tin rằng cô phải giữ cho các mối quan hệ luôn ổn định thì mới được yêu thương. Cô bắt đầu bằng việc nhắc lại một ký ức thời thơ ấu: những lần ngồi bên ngoài phòng ngủ của cha mẹ khi họ cãi vã, lặng lẽ lắng nghe và cố đoán xem khi nào mọi chuyện có thể trở nên căng thẳng hơn. Cô gọi tên nỗi sợ và cảm giác trách nhiệm mà mình từng mang khi ấy. Sau đó, cô thừa nhận rằng đối với một đứa trẻ, việc luôn cảnh giác và cố gắng điều hòa cảm xúc của người lớn để cảm thấy an toàn là điều hoàn toàn dễ hiểu. Cuối cùng, cô viết từ góc nhìn của bản thân khi đã trưởng thành, trao cho mình sự trấn an mà ngày ấy cô chưa từng nhận được: rằng xung đột không có nghĩa là bị bỏ rơi; rằng cô không còn phải gồng mình quản lý cảm xúc của người khác để được yêu; và rằng giờ đây cô có thể dừng lại, suy nghĩ và lựa chọn cách phản hồi của mình.

Theo thời gian, việc viết như vậy giúp Chloe dần chuyển từ cảm giác gấp gáp và tự trách sang sự vững vàng và khả năng lựa chọn. Thay vì cố gắng dùng lý trí để xua đi nỗi sợ, cô học cách đối diện trực tiếp với nó, thừa nhận quá khứ nhưng vẫn neo mình trong hiện tại. Những thực hành này dần trở thành một phần trong cách cô sống. Cô vẫn nhận ra nỗi sợ khi sự gần gũi trở nên mong manh, nhưng nó không còn cuốn cô đi nữa. Cũng giống như Chloe, việc làm việc với “đứa trẻ bên trong” không xóa bỏ sự mong manh của con người; nó chỉ thay đổi cách bạn liên hệ với nó, cho phép cảm xúc mạnh mẽ tồn tại mà không làm mất đi sự vững vàng, và cho phép sự kết nối với người khác mà không cần phải đánh mất chính mình. 

Tìm hiểu thêm

Sử dụng ẩn dụ để làm sâu sắc quá trình hòa hợp với “đứa trẻ bên trong”

Ẩn dụ trong trị liệu tâm lý không phải chỉ là một cách nói hoa mỹ tùy ý. Các nhà ngôn ngữ học nhận thức như George Lakoff và Mark Johnson đã chỉ ra rằng ẩn dụ định hình cách chúng ta hiểu thế giới thông qua trải nghiệm của cơ thể. Những nhà lâm sàng như Daniel Siegel cũng mô tả rằng hình ảnh và tưởng tượng giúp kết nối quá trình xử lý cảm xúc với tư duy, đặc biệt khi cảm xúc ấy xuất hiện rất sớm, rất mạnh, hoặc khó diễn đạt thành lời.

Trải nghiệm cảm xúc thường được lưu giữ trong tâm trí ít hơn dưới dạng những câu chuyện có trình tự, mà nhiều hơn dưới dạng cảm giác, hình ảnh và những khuôn mẫu cảm xúc. Sự khác biệt này đã được nghiên cứu trong khoa học thần kinh bởi Joseph LeDoux và trong nghiên cứu về sang chấn bởi Bessel van der Kolk. Vì thế, con người thường mô tả trải nghiệm nội tâm của mình bằng hình ảnh thay vì những lời giải thích. Ẩn dụ giúp trao hình hài cho những trải nghiệm đã hình thành từ trước khi ta có ngôn ngữ để gọi tên chúng.

Thực ra, việc nghĩ về “đứa trẻ bên trong” cũng đã là một dạng ẩn dụ. Nó giúp ta tiếp cận sự mong manh của mình mà không bị choáng ngợp. Thay vì cố gắng phân tích một cảm xúc cho đến khi nó biến mất, ẩn dụ tạo ra một khoảng cách vừa đủ để ta vẫn ở lại với cảm xúc ấy mà không mất đi sự hiện diện. Ý tưởng này rất gần với những suy ngẫm của Donald Winnicott về “không gian chuyển tiếp” trong đời sống tâm lý.

Trong trị liệu, ẩn dụ thường đánh dấu một bước ngoặt. Một cảm giác từng không thể chịu đựng nổi bỗng trở thành một nơi chốn, một hình dạng hay một nhân vật mà ta có thể đến gần và liên hệ. Khi trải nghiệm đã có hình hài, phần người trưởng thành trong ta có thể tiếp cận nó bằng sự suy ngẫm thay vì phòng vệ, điều mà Carl Jung từng nhắc đến khi viết về sự chuyển hóa biểu tượng.

Chẳng hạn, một thân chủ từng gặp khó khăn vì thường “tắt lịm” cảm xúc mỗi khi xảy ra xung đột ban đầu mô tả cảm giác ấy như một khoảng “hư vô”. Theo thời gian, hình ảnh đó dần biến thành một căn phòng khóa kín không có cửa sổ. Thay vì cố ép cánh cửa mở ra, chúng tôi cùng khám phá cảm giác đứng bên ngoài căn phòng ấy và quan sát những đặc điểm của nó. Khi hình ảnh trở nên rõ nét hơn, người ấy cảm thấy bớt choáng ngợp và bắt đầu tò mò. Điều từng được xem là một thất bại hóa ra lại được hiểu như một cơ chế bảo vệ, nhờ đó sự suy ngẫm dần thay thế cho thói quen tự trách mình.

Ẩn dụ cũng có thể làm dịu đi những cơ chế phòng vệ quen thuộc. Như nhà lâm sàng phân tâm học Nancy McWilliamstừng nhận xét: khi được yêu cầu giải thích bản thân, nhiều người thường vô thức thu nhỏ cảm xúc, biện minh bằng lý trí hoặc quay sang tự công kích mình. Nhưng khi được mời gọi mô tả bằng hình ảnh, sự thật cảm xúc có thể xuất hiện một cách an toàn hơn, không mang tính đối đầu, đặc biệt khi những trải nghiệm thời thơ ấu còn mơ hồ hoặc quá choáng ngợp.

Nếu bạn muốn tự thử điều này, hãy bắt đầu thật đơn giản. Thay vì hỏi tại sao mình lại cảm thấy như vậy, hãy tự hỏi cảm giác ấy giống với điều gì. Nó nặng nề hay sắc nhọn? Khép kín hay trống trải? Đứng yên hay đang chuyển động? Hình ảnh đầu tiên xuất hiện thường mang theo sự chính xác về mặt cảm xúc. Chỉ cần ở lại với hình ảnh ấy trong chốc lát, mà không vội phân tích, đôi khi đã đủ để thay đổi cách bạn đang giữ cảm xúc đó.

Theo thời gian, việc làm việc với ẩn dụ có thể giúp những phần của bản thân từng bị tách rời hoặc khó hiểu dần hòa hợp lại với nhau. Mục đích không phải là loại bỏ những cảm xúc khó khăn, mà là trao cho chúng hình dạng, bối cảnh và một mối quan hệ. Điều từng là hỗn loạn giờ đây có thể được tiếp cận bằng sự vững vàng và dịu dàng, để sự tò mò thay thế cho phán xét, và sự lựa chọn thay thế cho phản xạ vô thức. 

Liên kết và sách tham khảo

Bài viết “What Is Inner Child Therapy? What to Know” (2023) của Zawn Villines trên trang Medical News Today tại Mỹ cung cấp một cái nhìn tổng quan đã được thẩm định lâm sàng về liệu pháp làm việc với “đứa trẻ bên trong”. Bài viết mô tả cách các nhà trị liệu hiểu những trải nghiệm thời thơ ấu trong quá trình trị liệu, cũng như cách chúng ảnh hưởng đến khả năng điều hòa cảm xúc và quá trình chữa lành.

Bài viết “Attachment Theory, Bowlby’s Stages and Attachment Styles” (2024) của Susan McGarvie trên trang Positive Psychology mang đến một bản tóm lược dễ hiểu và được đánh giá tốt về lý thuyết gắn bó, nền tảng phát triển giúp lý giải cách những trải nghiệm quan hệ đầu đời ảnh hưởng đến hành vi và các khuôn mẫu cảm xúc sau này.

Cuốn sách Playing and Reality (1971) của Donald Winnicott là một tác phẩm kinh điển về sự phát triển cảm xúc, trò chơi biểu tượng và đời sống nội tâm. Cuốn sách này giúp lý giải vì sao hình ảnh và ẩn dụ lại đóng vai trò quan trọng trong quá trình hòa hợp tâm lý trong trị liệu.

Cuốn sách The Body Keeps the Score (2014) của Bessel van der Kolk đưa ra một sự tổng hợp sâu sắc và được nhiều người tôn trọng về cách những sang chấn thời thơ ấu và những dấu ấn ban đầu của hệ thần kinh định hình phản ứng cảm xúc cũng như cách chúng ta kết nối với người khác, đồng thời tạo nền tảng khoa học thần kinh–cảm xúc cho góc nhìn được trình bày trong hướng dẫn này.  

Nguồn: How to reconnect with your inner child | Tạp chí Psyche.co

Tác giả:

Nickan Arzpeyma là một nhà trị liệu tâm lý được chứng nhận, từng được đào tạo và giảng dạy trong hệ thống y tế quốc gia Anh – National Health Service (NHS). Công việc của ông dựa trên tư duy phân tâm học theo hướng quan hệ và cách tiếp cận trị liệu có nhận thức về sang chấn. Ông đã có các bài viết đăng trên những ấn phẩm của British Association for Counselling and Psychotherapy (BACP), đồng thời thường viết về các chủ đề như gắn bó, sự phát triển cảm xúc, sang chấn và quá trình thay đổi tâm lý. Ông hiện sống tại London.

Biên tập: Christian Jarrett.

Tìm đọc Bộ sách Đứa trẻ nội tâm (Homecoming - Hồi Sinh Đứa Trẻ Bên Trong Bạn + Chữa Lành Đứa Trẻ Bên Trong Bạn)

https://s.shopee.vn/4qAruIotDw