Càng bận rộn, ta càng thấy mình nhỏ bé

NHỮNG ĐIỂM CỐT YẾU

• Chúng ta đang nhầm lẫn giữa việc "luôn vận động" với "sống có ý nghĩa", và điều này đang dần xóa nhòa bản sắc cá nhân.
• Sự tĩnh lặng không phải là thời gian lãng phí; đó là nơi ta tìm lại khả năng phản chiếu tâm hồn và định hướng cuộc đời.
• Tiến bộ không đo bằng tốc độ. Đó là sự hòa hợp giữa giá trị bạn tin tưởng và cách bạn bước đi.

Đồng hồ đã điểm hơn 10 giờ đêm, tôi vẫn đang lướt điện thoại và tự nhủ rằng mình đang kiểm tra một việc gì đó quan trọng. Nhưng sự thật không phải vậy.

Tôi chỉ đang cố xác nhận xem mình có còn tồn tại hay không.

Cái phản xạ này, việc với lấy thiết bị điện tử ngay giây phút ta ngừng làm việc, đã trở thành một "đặc điểm nhận dạng" của cuộc sống hiện đại. Chúng ta gọi đó là "giữ kết nối", nhưng sâu thẳm bên trong, nó phát đi một tín hiệu khác: nỗi sợ rằng nếu không vận động, ta sẽ tan biến vào hư không.

Giống như thể chúng ta đang biến sự bận rộn thành một màn trình diễn. Và cái giá phải trả chính là tất cả những mục tiêu tốt đẹp mà ta từng khao khát đạt được.

Khi tốc độ trở thành thước đo đức hạnh

Các nhà nghiên cứu về năng suất gọi đây là "sự nghèo đói về thời gian", cảm giác mãn tính rằng mình có quá nhiều việc phải làm nhưng lại chẳng bao giờ đủ thời giờ. Tôi nghe về điều này suốt. Nhưng có một nghịch lý thế này: Chúng ta là thế hệ làm việc hiệu quả nhất trong lịch sử. Chúng ta tự động hóa, tăng tốc và tối ưu hóa mọi nhiệm vụ. Vậy mà, hầu hết người trưởng thành vẫn luôn cảm thấy mình là kẻ tụt hậu.

Vấn đề ở đây không nằm ở thời gian. Vấn đề là chúng ta đã nhầm lẫn giữa "chuyển động" và "ý nghĩa".

Đã từng có thời, sự tiến bộ đồng nghĩa với việc có định hướng, được thúc đẩy bởi niềm tin chung rằng nỗ lực của con người sẽ làm thế giới tốt đẹp hơn. Nhưng đâu đó trên hành trình ấy, tiến bộ đã biến thành một sự cưỡng bách thái quá. Giờ đây, chúng ta đo lường giá trị bản thân bằng tốc độ: ta phản hồi nhanh đến mức nào, ta gạch bỏ được bao nhiêu dòng trong danh sách việc cần làm, ta sản xuất được bao nhiêu sản phẩm trước giờ nghỉ trưa.

Mỗi thông báo hiện lên trên điện thoại đều kích hoạt cùng một mạch dopamine từng giúp tổ tiên ta sinh tồn. Vì thế, ta rất dễ lầm tưởng rằng việc luôn trong trạng thái "kích hoạt" chính là đang thực sự sống.

Vòng xoáy hạnh phúc ảo

Tôi nhận ra một điều rằng: chúng ta càng lao đi nhanh, ý nghĩa cuộc sống càng lùi xa bấy nhiêu.

Ta đặt ra mục tiêu, đuổi theo nó, đạt được nó, nhưng ngay khoảnh khắc chạm tay vào đích đến, cột mốc ấy lại dịch chuyển. Một cái đích mới đột nhiên hiện ra, và những con số chỉ tiêu tiếp theo lại nhấp nháy ánh đèn neon rực rỡ. Cái vòng lặp ấy cứ thế bắt đầu lại. Không phải vì ta thất bại, cũng chẳng phải vì thành công đó chưa đủ tốt, mà bởi vì giờ đây, "tốc độ" đã trở thành mục đích sống duy nhất.

Đã có lúc tôi chạy hết tốc lực nhưng lại sai hướng, vậy mà tôi vẫn thản nhiên gọi đó là sự tiến bộ. Tôi từng cố gắng "tối ưu hóa" các mối quan hệ, "trò chơi hóa" sức khỏe của mình, và tìm cách "nâng cấp" hạnh phúc cho đến khi niềm vui cá nhân chỉ còn là một con số vô hồn trên bảng điều khiển. Thế nhưng, càng đi nhanh, tôi lại càng thấy mình lạc lối. Tôi không làm gì sai cả, chỉ là chính cái tốc độ điên cuồng đó đã xóa sạch mọi định hướng. Nghe có quen thuộc với bạn không?

Các nhà tâm lý học gọi đây là "vòng xoáy hạnh phúc ảo" (hedonic treadmill). Nghe thì có vẻ như ta chỉ đang lỡ mất việc tận hưởng thành công, nhưng thực tế, ta đang tự "tối ưu hóa" bản thân đến mức đánh mất luôn khả năng cảm nhận niềm hạnh phúc đó.

Từ chính trải nghiệm của mình, tôi hiểu rằng: tốc độ mà thiếu đi phương hướng thì cũng chỉ là một sự hỗn loạn được tô vẽ hào nhoáng mà thôi.

Cái giá của sự tăng tốc

Khi vận động trở thành một phản xạ vô điều kiện, ta rất dễ đánh mất sự kết nối với những cảm xúc chân thật bên trong mình.

Nghiên cứu về thần kinh học chỉ ra rằng bộ não cần những "khoảng lặng", những giây phút thực sự tĩnh tâm để củng cố những gì đã học và kiến tạo nên ý nghĩa. Thiếu đi nó, chúng ta rơi vào trạng thái "chú ý phân tán liên tục": lúc nào cũng vận hành, nhưng chẳng bao giờ thực sự hiện diện.

Tuần trước, khi tôi đang mải mê trả lời mấy email vụn vặt thì người bạn đời hỏi tôi một câu. Tôi đã trả lời, tôi chắc chắn là mình có đáp lại, nhưng tuyệt nhiên không hề nhớ cả hai đã nói gì. Không nhớ câu hỏi, cũng chẳng nhớ câu trả lời. Chẳng nhớ gì cả. Tối muộn hôm đó, khi người ấy nhắc lại chuyện lúc chiều, tôi chỉ biết mỉm cười gật đầu như thể mình hiểu hết.

Thực ra, tôi nào có biết gì.

Thân xác tôi ở đó, nhưng tâm trí thì trống rỗng, sự chú ý của tôi bị xé nhỏ giữa 20 tab trình duyệt và một danh sách dài dằng dặc những việc cần làm trong đầu. Tôi đã "diễn" vai một người đang lắng nghe, một vở kịch tương tác hoàn hảo, trong khi bộ não lại đang ở tận nơi nào. Điều đáng sợ không phải là việc tôi không lắng nghe, mà là tôi đã quá thành thục trong việc "giả vờ hiện diện" đến mức chính tôi cũng không còn nhận ra sự khác biệt nữa.

Đó là lúc tôi nhận ra rằng sự phân tán chú ý liên tục không chỉ làm ta kiệt sức, mà nó gần như là một sự xóa sổ sự tồn tại của chính mình: Tôi có ở đây, mà như không có ở đây. Tôi đang gom nhặt những khoảnh khắc mà mình sẽ chẳng bao giờ thực sự nhớ nổi, bởi ngay từ đầu, tôi đã quá bận rộn để tỏ ra "năng suất" thay vì để tâm hồn mình ghi lại chúng.

Lịch trình của chúng ta đầy ắp. Sự tập trung thì vụn vỡ. Ta lập kế hoạch cho cả mười năm tới nhưng lại chật vật để thực sự hiện diện dù chỉ trong một cuộc trò chuyện ngắn ngủi.

Điều mà tôi khó lòng thừa nhận nhất là: những thứ tôi khao khát nhất, sự kết nối, cộng đồng, và sự thấu cảm, đều không thể vội vàng. Thật vô nghĩa khi cố gắng "tự động hóa" lòng trắc ẩn hay "tối ưu hóa" sự ngưỡng mộ. Bạn có thể cố gắng tăng tốc để thấu hiểu một điều gì đó, nhưng liệu bạn có thấy mình đang bỏ lỡ những tâm tình sâu kín ẩn hiện giữa những dòng chữ hay không?

Sự hiện diện cần có "độ bám", và độ bám thì cần thời gian. Nhưng chúng ta đang ngày càng xây dựng một thế giới được thiết kế để loại bỏ cả hai. Cuộc sống càng trơn tru, thì nó càng thiếu đi những "điểm chạm" cảm xúc. Ta càng làm việc hiệu quả, ta càng dễ quên mất lý do vì sao ban đầu mình lại bắt đầu bước đi.

Cách duy nhất để thoát khỏi cái bẫy này là định nghĩa lại ý nghĩa của việc "chuyển động", mà không cần phải từ bỏ những giá trị hay hoài bão của chính mình.

Ba bước chuyển mình quan trọng

Hãy chọn hướng đi, đừng chỉ chọn tốc độ. Thay vì tự hỏi "Mình đang đi nhanh đến mức nào?", hãy bắt đầu hỏi "Mình đang đi về đâu?". Tôi làm việc với một nhà đầu tư mạo hiểm, ông ấy luôn dán một tờ giấy ghi chú ngay trên màn hình máy tính với duy nhất một câu hỏi: "Đây là đang 'làm' hay đang 'sống'?". Hầu như ngày nào ông cũng xóa đi một nửa danh sách việc cần làm chỉ dựa trên câu hỏi đó. Dù bạn không thể làm được như vậy, thì sự tiến bộ chỉ thực sự có ý nghĩa khi bạn biết nó phục vụ cho điều gì. Hãy chọn một mục tiêu rộng lớn hơn là chỉ những con số thành tích, một điều gì đó thực sự quan trọng với con người mà bạn muốn trở thành, và hãy để câu hỏi đó giúp bạn chậm lại một nhịp trước khi quyết định tăng tốc.

Tìm lại những khoảng lặng. Tôi từng lầm tưởng rằng đứng yên nghĩa là không tiến bộ. Nhưng tôi đã sai. Một nghiên cứu cho thấy những sinh viên dành thời gian dừng lại để suy ngẫm về những gì đã học đạt kết quả tốt hơn 23% so với những người cứ thế đâm đầu vào học mà không nghỉ ngơi. Bộ não chúng ta tổng hợp kiến thức và tạo nên ý nghĩa trong chính sự tĩnh lặng. Nếu không có những khoảng dừng, chúng ta chỉ đang lặp lại những lối mòn cũ kỹ thay vì vượt qua chúng để trưởng thành. Đó là những việc rất nhỏ thôi: hãy tạo ra những "khoảng trắng" trong lịch trình họp hành; đi dạo mà không mang theo điện thoại; ngồi yên mà không cần phải giải quyết bất cứ việc gì. Hãy để tâm trí bạn làm đúng chức năng tự nhiên của nó, đó là thấu hiểu mọi chuyển động của cuộc đời.

Đo lường chiều sâu, đừng chỉ đo quãng đường. Quãng đường cho bạn biết bạn đã đi được bao xa, và bao nhiêu cũng là không đủ. Nhưng chiều sâu lại cho thấy có bao nhiêu phần "con người" của bạn thực sự hiện diện trong hành trình đó. Cuối mỗi tuần, tôi bắt đầu chiêm nghiệm về những gì mình thực sự cảm nhận được, chứ không chỉ là những gì mình đã hoàn thành. Bạn hãy thử xem. Nhận thức của bạn có gì thay đổi không? Cuộc trò chuyện nào đã làm thay đổi cách bạn nhìn nhận một vấn đề? Mục tiêu không phải là làm ít đi, mà là hiện diện trọn vẹn hơn một chút trong từng việc mình làm.

Định nghĩa lại và Sự tự do

Nguyên bản của sự tiến bộ là cách để đưa nhân loại tiến lên phía trước. Nhưng rồi, nó lại trở thành cách để chúng ta trốn chạy chính bản thân mình.

Thước đo thực sự cho sự tiến bộ của chúng ta không nên là tốc độ thuần túy. Đó phải là sự hòa hợp: Liệu hành động, giá trị và sự chú ý của bạn có đang cùng chuyển động về một hướng hay không? Khi chúng đồng nhất, mọi vận động đều mang đầy sức sống và ý nghĩa. Còn khi không, bạn chỉ đang tiêu tốn rất nhiều năng lượng một cách vô ích mà thôi.

Tuần trước, tôi có một lớp cao học cần dạy, một buổi thuyết trình quan trọng với khách hàng, một thời hạn chót cho đối tác và cả những nhiệm vụ tại hội đồng phi lợi nhuận. Tôi cũng cần phải ăn nữa. Tôi đã lao đi với tốc độ chóng mặt, đảo qua đảo lại giữa các cửa sổ máy tính, hiện diện một nửa trong mọi cuộc trò chuyện, và chẳng làm được việc gì cho ra hồn. Lịch trình của tôi gào lên: "Khẩn cấp!", còn cơ thể tôi thì rã rời: "Sắp gục ngã rồi!".

Và rồi, tôi dừng lại.

Không phải là tôi bỗng dưng có thêm thời gian. Chỉ là tôi nhận ra rằng "việc khẩn cấp" của mình không nhất thiết phải là "việc khẩn cấp" của người khác.

Tôi dạy tiết học đó như thể đó là việc duy nhất tôi phải làm trong ngày hôm ấy. Khách hàng nhận được sự chú ý trọn vẹn của tôi trong một giờ đồng hồ. Thời hạn chót được dời lại. Bữa tối vẫn diễn ra, dù chẳng hề hoàn hảo. Đúng, tôi đã không gạch bỏ hết mọi thứ trong danh sách việc cần làm. Nhưng những gì tôi đã làm, tôi đều làm với tất cả ý nghĩa. Công việc tốt hơn, và tâm trí tôi, phần lớn, vẫn giữ được sự bình yên.

Đó chính là điều tôi muốn nói về sự hòa hợp. Không phải là làm tất cả mọi thứ, mà chỉ là làm những gì bạn thực sự chọn để sống với nó.

Bây giờ lại là 10 giờ đêm. Điện thoại của tôi ở phòng bên cạnh, vẫn trong tầm với, vẫn lấp lánh với lời hứa hẹn quen thuộc: Phải thức thời lên. Phải vận động đi. Phải sợ hãi nếu dừng lại.

Tôi cứ để nó nằm yên đó. Ba giây. Năm giây. Mười giây.

Sự tĩnh lặng này không còn mang lại cảm giác như mình đang biến mất nữa. Nó cho tôi cảm giác rằng, cuối cùng, mình cũng đã thực sự trở về. 

References

Buch, E., Claudino, L., Quentin, R., Bönstrup, M, & Cohen, G. (2021). Consolidation of human skill linked to waking hippocampo-neocortical replay. Cell Reports. Volume 35, Issue 10, 8 June 2021, 109193

Di Stefano, G., Gino, F., Pisano, G., & Staats, B. (2016). Learning by Thinking: How Reflection Improves Performance. Administrative Science Quarterly. Published Online:30 Nov 2017. https://doi.org/10.5465/ambpp.2015.12709abstract

Tác giả: Eric Solomon Ph.D.

Nguồn: How Doing More Makes You Feel Like Less | Psychology Today