Điều gì xảy ra khi chúng ta hẹn hò với một người "vượt tầm" mình?

ĐIỂM CHÍNH

• Việc khao khát một người bạn đời có sức hút hơn khoảng 25% so với hình ảnh bản thân tự đánh giá là điều hoàn toàn bình thường.
• Việc đánh giá lại sự chênh lệch giữa hai phía sẽ giúp làm giảm bớt cảm giác bất bình đẳng giữa người với người.
• Khoảng cách quá lớn giữa hai người có thể gây độc hại cho mối quan hệ, trong khi những khoảng cách nhỏ lại mang lại giá trị trong một số hoàn cảnh nhất định.

"Khi tôi hẹn hò với anh ấy, một người mà tôi luôn cảm thấy vượt quá tầm với của mình, tôi đã không ngừng tự hỏi tại sao anh ấy lại thích mình, và tại sao mình lại chẳng thể thông minh được như anh ấy dù đã nỗ lực đến thế nào. Thành thật mà nói, điều đó đã vắt cạn kiệt sức lực của tôi, nhất là khi chúng tôi đã bên nhau suốt một năm trời." 

— Morgan

Giá trị của sự bình đẳng trong các mối quan hệ thân mật từ lâu đã được trân trọng trong cả triết học lẫn các nghiên cứu thực nghiệm. Những thảo luận về sự bình đẳng trong quan hệ lứa đôi thường tập trung vào hai yếu tố chính: (a) sự bình đẳng về vị thế và quyền tự chủ, và (b) cảm giác bình đẳng về giá trị tổng thể của một cá nhân. Yếu tố thứ nhất là điều gần như không thể tranh cãi, trong khi yếu tố thứ hai, vốn là trọng tâm tôi muốn đề cập ở đây, lại gây ra nhiều góc nhìn trái chiều. Dù giá trị của sự bình đẳng luôn được đề cao, không ít người trong chúng ta vẫn hằng mơ về việc kết hôn với một ai đó vượt trội hơn mình. Câu chuyện Cổ tích Lọ Lem, nơi một cô gái trẻ nghèo khó bén duyên cùng vị vua cao quý, xuất hiện trong vô vàn nền văn hóa. Nhưng liệu chúng ta có thực sự muốn hẹn hò với một người hoàn toàn "ngoại hạng" so với bản thân mình?

Những lợi ích và rủi ro khi có một người bạn đời "ưu tú"

"Chồng tôi thông minh hơn tôi rất nhiều, nhưng chúng tôi hoàn toàn bình đẳng ở mọi khía cạnh khác. Tôi thực sự hạnh phúc khi được ở bên một người thông tuệ đến vậy. Tôi không biết chính xác mình sẽ cảm thấy thế nào nếu người ấy là một triệu phú hay một vận động viên siêu việt, nhưng tôi đoán mình cũng sẽ yêu thích điều đó như cách tôi trân trọng trí tuệ của anh ấy." 

— Maureen

Một người bạn đời ưu tú có thể nâng tầm chúng ta thoát khỏi những hoàn cảnh yếu thế, thông qua việc bù đắp những phẩm chất và lợi thế xã hội mà ta còn thiếu khuyết. Trong ngắn hạn, sự chênh lệch này có thể khơi gợi niềm ngưỡng mộ sâu sắc, từ đó làm đong đầy thêm tình yêu và ham muốn tình dục. Chính vì lẽ đó, những người có khả năng mang lại cho ta một vị thế xã hội cao hơn, như người giàu có, nổi tiếng hay quyền lực, thường tạo ra sự thỏa mãn và khao khát thể xác mãnh liệt hơn. Tuy nhiên, về lâu dài, những bất bình đẳng mang tính khoảng cách lớn lại trở thành gánh nặng cho cả hai phía, khiến cho những mục tiêu bề nổi ngắn hạn, như việc được sánh đôi cùng một người nổi tiếng, dần rơi vào mờ nhạt. Hệ quả kéo theo là, sự chênh lệch về giá trị tổng thể của một cá nhân có thể dẫn đến sự bất bình đẳng về vị thế, thể hiện qua việc thiếu đi sự tương hỗ và đáp lại từ hai phía.

Sự bất bình đẳng lớn thực sự mang lại mầm họa cho cả hai người trong cuộc. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự chênh lệch này làm gia tăng nguy cơ ngoại tình. Điều này đúng với cả người ở "thế trên" - người luôn cảm thấy mình xứng đáng với một lựa chọn tốt hơn, lẫn người ở "thế dưới" - người luôn chịu đựng cảm giác uất hận vì không được đối phương trân trọng. Bình đẳng là nền tảng cốt lõi để nuôi dưỡng những tương tác sâu sắc và êm đẹp theo thời gian (Prins et al., 1993). Cảm giác nhận ra giá trị của mình thấp hơn đối phương hoặc ngược lại, chẳng khác nào tiêm một liều độc dược vào mối quan hệ của cả hai. Cảm giác rằng bản thân hay đối phương "không cùng đẳng cấp", một góc nhìn xếp hạng người yêu như cách người ta chấm điểm các hoa hậu hay những đội bóng là một trải nghiệm đầy tổn thương và hạ thấp giá trị con người (Ben-Ze’ev, 2019).

Sự bất bình đẳng lớn về giá trị tổng thể của một cặp đôi luôn là rào cản cho một tình yêu bền vững. Vậy còn những sự chênh lệch nhỏ thì sao?

Những khác biệt nhỏ giữa hai người bạn đời tuy tinh tế nhưng lại vận hành theo những cách rất riêng trong việc khơi gợi nên cảm xúc tiêu cực hay tích cực. Chẳng hạn, khi một người trải qua cảm xúc tiêu cực của sự đố kỵ, anh ta có xu hướng xoáy sâu vào các yếu tố cạnh tranh và so sánh giữa mình với đối phương. Jon Elster (1991) từng đề cập đến khái niệm "sự đố kỵ cận kề", mô tả việc mỗi cá nhân trong một trật tự thứ bậc thường có tâm lý ganh tỵ trước hết với người ngay sát phía trên mình.

Quả thực, một nghiên cứu đã chỉ ra rằng phần lớn nam giới có thành tựu cao đều bày tỏ mong muốn kết hôn hoặc thực tế đã kết hôn với một người phụ nữ thông minh bằng hoặc hơn họ. Những người đàn ông này tin rằng, việc lấy được một người vợ như vậy là một "món lời" khôn khéo (Whelan, 2006). Một nghiên cứu khác cũng cho thấy việc chủ động tiếp cận những đối tượng tiềm năng có sức hút hơn bản thân không chỉ là mơ tưởng viển vông bộc phát, mà lại chính là xu hướng phổ biến. Dẫu vậy, khoảng cách về độ thu hút này vẫn có giới hạn: cả nam và nữ giới thường có xu hướng theo đuổi đối phương có độ thu hút cao hơn bản thân trung bình khoảng 25% (Bruch & Newman, 2018).

Khi trải nghiệm những cảm xúc tích cực như tình yêu lứa đôi, những khoảng cách nhỏ giữa hai người lại làm thăng hoa thêm tình yêu ấy, bởi mối bận tâm mang tính đồng hành sẽ gắn liền với việc mở ra cơ hội cho một cuộc sống tốt đẹp hơn. Cả hai sẽ không còn bận lòng về những yếu thế của bản thân, bởi ở khía cạnh này, sự bất bình đẳng nhỏ không hề mang lại cảm giác bị hạ thấp hay tổn thương.

Thái độ của chúng ta đối với sự bất bình đẳng không chỉ được định hình bởi những thiện cảm hay định kiến dành cho đối phương, mà còn phụ thuộc vào chiều không gian thời gian. Trong ngắn hạn, những sự chênh lệch có thể khơi dậy niềm ngưỡng mộ, từ đó đong đầy thêm cảm xúc yêu thương và ham muốn thể xác. Theo ý nghĩa đó, những cuộc gặp gỡ ái tình thoáng qua thường trở nên cuồng nhiệt và kích thích hơn khi ở bên một người khác biệt hoặc vượt trội hơn ta, như cấp trên, một người giàu có hay một nhân vật nổi tiếng (Ben-Ze’ev, 2023). Tuy nhiên, về lâu dài, những sự bất bình đẳng quá lớn sẽ lại trở thành gánh nặng phản tác dụng cho cả hai người trong cuộc.

Image by qimono from Pixabay

Quản trị khoảng cách

"Vợ tôi không muốn người nhân tình của tôi tỏ ra quá ưu tú để cô ấy không cảm thấy bị đe dọa. Tuy nhiên, cô ấy cũng không muốn cô tình nhân đó quá kém cỏi so với mình, vì điều đó bằng cách nào đó lại làm tổn hại đến tự trọng của cô ấy." 

— Lời chia sẻ từ một người chồng trong mối quan hệ đa ái (dẫn theo Carmi & Sade-Saadon, 2022).

Những sự bất bình đẳng nhất định về giá trị tổng thể của mỗi người bạn đời là điều không thể tránh khỏi. Dẫu vậy, việc nhìn nhận và đánh giá những chênh lệch này đòi hỏi cặp đôi phải có những khoảng không gian linh hoạt nhất định. Họ cần phải (a) xác định cách thức làm thu hẹp khoảng cách bất bình đẳng và (b) đánh giá lại tầm quan trọng đặt vào từng đặc điểm cá nhân.

Tất nhiên, việc định lượng giá trị tổng thể của một người bạn đời hoàn toàn không phải là câu chuyện chấm điểm số khan xót. Những phẩm chất quan trọng như trí tuệ, vẻ đẹp hay sự tử tế luôn ẩn chứa những biên độ nhìn nhận đầy linh hoạt. Quả thực, khi được hỏi liệu người vợ của mình có uyên bác, xinh đẹp và tốt bụng hay không, một người đàn ông đã trả lời: "Cô ấy không đần độn, cũng chẳng xấu xí, nhưng cô ấy đặc biệt tử tế." Người đàn ông này tuy dành cho vợ mình "điểm số không cao" về trí tuệ và vẻ đẹp ngoài hình, dù không phải là con số không tròn trĩnh, nhưng lại nâng tầm giá trị tổng thể của cô ấy bằng cách trân trọng chiều sâu nơi sự tử tế.

Việc đánh giá giá trị tương quan giữa hai người bạn đời không chỉ làm hé lộ những khác biệt lớn nhỏ giữa họ, mà còn gán cho mỗi đặc điểm một tầm quan trọng tương đối. Người đàn ông này đặc biệt trân quý sự tử tế của vợ mình, nét tính cách mà anh coi là quan trọng hơn cả trí tuệ hay vẻ đẹp ngoại hình. Tương tự, một người phụ nữ có thể nói rằng cô vẫn thấy người bạn đời của mình điển trai như ngày đầu mới yêu, nhưng điều đó giờ đây chẳng còn ý nghĩa gì nữa, bởi những nét tính cách tiêu cực của anh đã trở nên quá nặng nề trong tâm trí khiến cô không còn yêu anh được nữa. Hơn thế nữa, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, dù sự phân chia công việc nhà không bình đẳng gây tổn hại đáng kể đến mức độ thỏa mãn trong mối quan hệ, nhưng khi một cá nhân cảm nhận được sự trân trọng từ đối phương, họ vẫn duy trì được sự thỏa mãn đó ngay cả khi trách nhiệm quán xuyến gia đình không được chia đều (Gordon và cộng sự, 2022).

Phụ nữ, nhiều hơn so với nam giới, cũng có thể làm dịu đi mức độ chênh lệch bằng cách "nhún nhường" hay tiết chế những thế mạnh của bản thân, từ đó gìn giữ tình yêu dành cho người bạn đời ở "thế yếu" hơn. Tuy nhiên, hành động này có thể chỉ là một giải pháp tạm thời mang tính bề nổi, bởi về lâu dài, giá trị tổng thể thực sự của người bạn đời rồi cũng sẽ bộc lộ ra ngoài.

Lời kết

Có được một vị thế bình đẳng trong mối quan hệ là điều vô cùng quan trọng đối với chất lượng và sự viên mãn lâu dài của tình yêu. Tuy nhiên, có rất nhiều phương diện để so sánh, và việc xác định giá trị tương đối của từng phương diện hoàn toàn phụ thuộc vào góc nhìn của người trong cuộc. Theo đó, việc ta coi người bạn đời của mình là ưu tú hơn hay bình đẳng với ta một phần xuất phát từ chính những giá trị mà ta coi trọng. Trong một tình yêu sâu sắc, việc so sánh người mình yêu với những người khác chẳng còn mang nhiều ý nghĩa; bạn yêu họ vì chính bản thân con người họ, chứ không phải vì cách họ được đặt lên bàn cân so với bạn. Một tình yêu sâu sắc với chất liệu cốt lõi được dệt nên từ những hoạt động và trải nghiệm sẻ chia, luôn đong đầy sự tự chủ và bình đẳng về vị thế. Sự hiện diện của tính bình đẳng dựa trên giá trị tổng thể sẽ trở nên ít quan trọng hơn, miễn là những chênh lệch giữa hai người không quá mênh mông.