Đừng để tổn thương biến thành câu chuyện cuộc đời bạn

CÁC ĐIỂM CHÍNH

• Việc định nghĩa bản thân qua một sự kiện đau buồn có thể mang lại một lời giải thích đơn giản cho một thực tế phức tạp.
• Thách thức thực sự sẽ đến khi vết thương biến thành căn tính (danh tính) của chúng ta, và chúng ta ngừng nỗ lực để chữa lành.
• Tìm kiếm ý nghĩa có thể biến chương tồi tệ nhất đời bạn thành chương đầu tiên của một hành trình mới.

Cuộc đời luôn để lại vết sẹo trên hình hài của mỗi chúng ta. Chẳng một ai được miễn trừ. Dù không thể lựa chọn những nghịch cảnh ập đến, chúng ta hoàn toàn có quyền quyết định liệu có biến chúng thành căn tính của cuộc đời mình hay không.

Một thập kỷ trước, tôi từng chìm sâu trong đau khổ sau một loạt những sự thật bàng hoàng ập đến, làm đảo lộn cuộc hôn nhân kéo dài ba thập kỷ của mình. Khi bước ra khỏi đống đổ nát đó, tôi đứng trước một lựa chọn. Tôi có thể đầu hàng trước dòng tự sự rằng cuộc đời mình đã bị hủy hoại bởi những thế lực nằm ngoài tầm kiểm soát, rồi cứ thế đắm mình trong vũng bùn của sự oán hận vì bị tổn thương sâu sắc, điều hoàn toàn đúng đắn dưới mọi góc nhìn. Hoặc tôi có thể chọn đối diện với cơn đau thắt lòng, nổi loạn, khóc than, tiếc thương cho những gì đã mất, rồi tự phủi sạch bụi trần, kiên nhẫn bới tìm trong đống hoang tàn ấy những bài học cuộc đời, những tiếng cười tự trào cay đắng, và cả cơ hội cho những chương đời mới.

Mỗi chúng ta đều sở hữu quyền lựa chọn ấy khi đối mặt với những biến cố mang tính hủy diệt. Tôi đã chọn không nhìn nhận bản thân như một nạn nhân bất lực, và không để hành vi của người khác định đoạt câu chuyện cuộc đời mình. Thay vào đó, tôi tập trung vào những gì còn nằm trong tầm kiểm soát và bắt đầu kiến tạo một dòng tự sự mới để tìm lại trật tự trong dòng đời hỗn loạn.

Chúng ta ai cũng từng biết một ai đó có căn tính bám rễ sâu dày vào một tổn thương quá khứ. Bản sắc cá nhân của họ bị trói chặt vào những trải nghiệm đau đớn do người khác gây ra hoặc do số phận trớ trêu sắp đặt. Họ nhìn cuộc sống như một chuỗi hệ lụy bị động ập xuống đầu mình, thay vì là một hành trình được định hình từ chính những lựa chọn của bản thân.

Một số người mãi bị giam cầm trong dòng tự sự u tối đó suốt nhiều năm dài, để mặc cho những sự kiện đã qua bào mòn niềm vui và thao túng lòng trí ở hiện tại. Trong khi đó, những người khác dù đối mặt với nghịch cảnh tương tự lại nỗ lực tìm đường thoát khỏi mê cung. Điều gì đã tạo nên sự khác biệt này?

Các nhà nghiên cứu đã đưa ra một số lý thuyết để giải thích điều này. Trước hết, đối với một số người, việc định nghĩa bản thân qua một sự kiện đau buồn có thể mang lại một lời giải thích đơn giản cho một thực tế vốn rất phức tạp. Nó giúp chúng ta né tránh việc phải đào sâu vào những câu hỏi hóc búa về việc bản thân có thể học hỏi hay thay đổi được điều gì. Thứ hai, nó mang lại một cảm giác chắc chắn. Dòng tự sự ấy vô cùng rõ ràng: Có ai đó đã làm tổn thương ta, và ta đang phải gánh chịu hậu quả. Thứ ba, sự đau khổ thường khơi gợi được sự hỗ trợ và lòng trắc ẩn từ xung quanh: Bạn bè đến thăm hỏi, đồng cảm với nỗi đau của ta, và mang cho ta những bát súp ấm lòng, tất cả những điều đó đều có dung lượng chữa lành vô cùng sâu sắc.

Thách thức thực sự chỉ đến khi vết thương biến thành căn tính của chúng ta, và chúng ta ngừng nỗ lực để chữa lành. Trong trường hợp này, nghịch cảnh không còn là một biến cố đã xảy ra với ta nữa, mà nó biến thành lăng kính để ta tự nhìn nhận chính mình. Thay vì bước ra khỏi cuộc khủng hoảng với trí tuệ mới, với tầm nhìn và lòng kiên cường mới, chúng ta lại tự trói buộc mình vào tổn thương, để mặc cho nó định đoạt cuộc đời mình ngay cả khi sự kiện đó đã lùi xa vào quá khứ từ rất lâu.

Xu hướng của bạn là gì?

Từ lâu, các nhà tâm lý học đã luôn trăn trở trước câu hỏi: Vì sao một số người mãi kẹt lại trong những trải nghiệm đau buồn, trong khi những người khác lại tìm được lối bước tiếp. Một trong những công cụ được họ sử dụng là Thang đo Xu hướng Tự coi mình là Nạn nhân trong Mối quan hệ Interpersonal (TIV). Thang đo này dùng để định lượng bốn nét tính cách thường gắn liền với xu hướng chăm chăm chú ý vào những tổn thương mà họ cảm nhận được:

• Nhu cầu được thừa nhận: Bao gồm việc tìm kiếm sự đồng cảm và công nhận từ người khác đối với nỗi đau khổ của mình.
• Sự thượng đẳng về đạo đức: Xu hướng tự coi bản thân có phẩm hạnh cao đẹp và ưu việt hơn những người khác.
• Sự nghiền ngẫm: Lối suy nghĩ lặp đi lặp lại, chỉ tập trung vào nỗi đau và sự bất công thay vì tìm kiếm giải pháp hoặc sự trưởng thành.
• Sự suy giảm lòng trắc ẩn: Gặp khó khăn trong việc nhận biết hoặc thấu cảm trước những đau khổ và góc nhìn của người khác.

Hãy suy ngẫm về những câu hỏi sau:

• Khi những điều tồi tệ xảy ra, liệu tôi có tự động cho rằng lỗi lầm thuộc về một ai đó khác?
• Tôi có thường thấy mình lẩn quẩn trong suy nghĩ: "Tại sao lại là mình?" hay "Cuộc đời thật bất công"?
• Tôi có chật vật để tha thứ cho những người đã làm tổn thương mình, ngay cả khi chuyện đã qua nhiều năm?
• Liệu tôi đang tìm kiếm sự công nhận cho nỗi đau của mình nhiều hơn là tìm cách giải quyết nó?
• Trải nghiệm đau đớn này đã trở thành một phần cốt lõi trong cách tôi định nghĩa bản thân hay chưa?

Những câu hỏi này không có ý phủ nhận nỗi đau của chúng ta là không có thật, hay chúng ta không hề bị đối xử bất công. Câu hỏi thực sự ở đây là: Liệu tổn thương đó có đang trở thành lăng kính duy nhất để chúng ta nhìn nhận cuộc đời mình? Nếu câu trả lời là có, thì đây là con đường để bạn bước tiếp:

Các bước để vượt qua vết thương của bạn

Dấn thân vào hành trình của một vị anh hùng. Mọi người hùng, từ Odysseus cho đến Luke Skywalker, đều phải đối mặt với nghịch cảnh và những định số bất định. Chẳng một ai chọn cách ở mãi trong nhà để than khóc cho số phận của mình. Họ đáp lại tiếng gọi của số phận, chấp nhận rủi ro, vấp ngã, học hỏi, đón nhận sự giúp đỡ và không ngừng tiến về phía trước.

Đây chính là điều được gọi là "hành động để thoát khỏi sự bất lực", thay vì ngồi im chờ đợi một sự thông suốt tự dưng từ trên trời rơi xuống. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, những người vượt qua được nghịch cảnh không bao giờ đắm chìm trong những gì đã mất. Họ bắt tay vào hành động và bắt đầu viết nên một câu chuyện mới. Câu chuyện ấy không bắt đầu bằng câu hỏi: "Tại sao chuyện này lại xảy ra với tôi?", mà là: "Tôi có thể làm gì tiếp theo?". Bằng cách tự chịu trách nhiệm kiến tạo chương tiếp theo của cuộc đời, họ bắt đầu giành lại quyền làm chủ vận mệnh và cuộc sống của chính mình.

Khi bị đẩy vào một cuộc đời mà bản thân chưa từng dự tính trước và cũng chẳng có sự chuẩn bị nào, tôi đã bắt đầu bằng việc giải quyết từng rắc rối nhỏ một. Đầu tiên, tôi sửa lại cái bản lề cửa, rồi sau đó, thay một chiếc vòi hoa sen mới.

Chấp nhận và tha thứ. Viktor Frankl, nhà tâm lý học lỗi lạc từng sống sót qua Thảm họa Diệt chủng Holocaust, đã đưa ra một quan sát nổi tiếng rằng: dù không phải lúc nào chúng ta cũng được lựa chọn những gì xảy ra với mình, nhưng chúng ta luôn có quyền chọn cách mình phản ứng. Sự chấp nhận bắt đầu bằng việc nhận ra rằng quá khứ là điều bất khả thay đổi; và dù ta có nghiền ngẫm, ước ao hay thỏa hiệp đến mức nào đi chăng nữa, thì thực tế đã diễn ra cũng chẳng thể khác đi. Chấp nhận chính là viên gạch đầu tiên cho hành trình chữa lành.

Lựa chọn cách phản ứng cũng đồng nghĩa với việc không ngồi im chờ đợi một lời xin lỗi. Kẻ làm tổn thương bạn có thể sẽ chẳng bao giờ thừa nhận sai lầm của họ. Họ có thể cứ thế sống một đời không chút ăn ăn và chẳng mảy may nghĩ ngợi đến bạn. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc buông bỏ nhu cầu được xin lỗi sẽ giúp giảm bớt căng thẳng và giúp ta tập trung vào những điều bản thân có thể kiểm soát. Lựa chọn ấy sẽ mang lại một nhãn quan sáng rõ hơn.

Theo thời gian, tôi dần hiểu ra rằng những người mang tổn thương lại thường đi tổn thương kẻ khác. Thay vì cứ mãi phân xử đúng sai chuyện quá khứ, tôi tha thứ cho những gì có thể, mở lòng đón nhận lòng trắc ẩn, và bắt đầu xây dựng một chương đời mới.

Tìm kiếm ý nghĩa. Bước cuối cùng để giành lại quyền chủ động đối với câu chuyện đời mình là tự hỏi xem trải nghiệm này có thể dạy cho bạn điều gì. Dù không ai trong chúng ta muốn chọn những nghịch cảnh lớn lao, chúng ta vẫn có thể học hỏi từ chúng để tránh lặp lại những lối cụt trong quá khứ.

Các nghiên cứu về sự trưởng thành sau sang chấn cho thấy, nhiều người bước ra khỏi nghịch cảnh với một sự trân trọng cuộc sống sâu sắc hơn, những mối quan hệ bền chặt hơn, lòng kiên cường lớn mạnh hơn, và một cảm thức mới mẻ về mục đích sống. Thay vì để một chương đau buồn biến thành cái kết hay thành toàn bộ cuốn sách cuộc đời, họ dùng nó như điểm khởi đầu của một chương mới, bới tìm trí tuệ từ quá khứ để kiến tạo một cuộc sống phong phú hơn những gì đã lùi lại phía sau tấm gương chiếu hậu.

Tôi học được rằng ý nghĩa sẽ tự lộ diện khi chúng ta bắt đầu tự hỏi những thăng trầm này có thể dạy cho mình điều gì. Và điều bất ngờ là gì, bạn biết không? Chính nỗi đau ấy có thể biến thành một chiếc kén, để rồi từ đó, khai sinh ra một điều gì đó thật vẹn tròn và tươi đẹp ngoài sức tưởng tượng. 

References

Gabay, R., Hameiri, B., Rubel-Lifschitz, T., & Nadler, A. (2020). Tendency for Interpersonal Victimhood Scale [Database record]. APA PsycTests.

Kerr DJR, Deane FP and Crowe TP (2019) Narrative Identity Reconstruction as Adaptive Growth During Mental Health Recovery: A Narrative Coaching Boardgame Approach. Front. Psychol. 10:994. doi: 10.3389/fpsyg.2019.00994

Noreen, S., & MacLeod, M. D. (2021). Moving on or deciding to let go? A pathway exploring the relationship between emotional and decisional forgiveness and intentional forgetting. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 47(2), 295–315. https://doi.org/10.1037/xlm0000948

Tedeschi RG, Calhoun LG. The Posttraumatic Growth Inventory: measuring the positive legacy of trauma. J Trauma Stress. 1996 Jul;9(3):455-71. doi: 10.1007/BF02103658. PMID: 8827649.

Pasupathi M, Billitteri J, Mansfield CD, Wainryb C, Hanley GE, Taheri K. Regulating Emotion and Identity by Narrating Harm. J Res Pers. 2015 Oct 1;58:127-136. doi: 10.1016/j.jrp.2015.07.003. PMID: 26392641; PMCID: PMC4573455.

Thornton W.L., Cain J., Little M. Trauma, Certainty, and Exile. 2010; Volume 46, Issue 3, Pages 355-379. https://research-portal.najah.edu/migrant/2316/

Birkeland, M. S., Nielsen, M. B., Hansen, M. B., Knardahl, S., & Heir, T. (2017). Like a bridge over troubled water? A longitudinal study of general social support, colleague support, and leader support as recovery factors after a traumatic event. European Journal of Psychotraumatology, 8(1), 1302692. https://doi.org/10.1080/20008198.2017.1302692 

Tham khảo: Psychology Today