Hội chứng Nhạy cảm quá mức với sự từ chối: Phần chìm của tảng băng trôi

CÁC ĐIỂM CHÍNH

• RSD không chỉ đơn thuần là cảm giác hụt hẫng khi bị từ chối nhất thời.
• RSD hoạt động như một tảng băng trôi; những phản ứng bên ngoài đôi khi chỉ là lớp vỏ bọc cho những cơ chế phòng vệ sâu thẳm bên trong.
• Việc nhận diện các khuôn mẫu cảm xúc và xây dựng chiến lược ứng phó mới sẽ giúp chúng ta vững vàng hơn trước những tổn thương.

Hội chứng Nhạy cảm quá mức với sự từ chối (RSD) là một biểu hiện ít được biết đến của chứng tăng động giảm chú ý (ADHD), nhưng lại gây ảnh hưởng đến rất nhiều người trong cộng đồng thần kinh đa dạng (neurodivergent). Vậy chính xác thì nó là gì?

Để thấu hiểu, hãy cùng tìm hiểu nghiên cứu của bác sĩ tâm thần William Dodson. Ông định nghĩa RSD là một trạng thái dễ bị tổn thương cực độ trước ý niệm, không nhất thiết là sự thật, rằng mình đang bị từ chối, bị trêu chọc hoặc bị chỉ trích bởi những người quan trọng trong đời.

Đây không đơn thuần là câu chuyện của một "tâm hồn nhạy cảm". Nó gây ra những cơn đau thắt về mặt cảm xúc, có thể bùng phát chỉ vì cảm giác mình thất bại hoặc không đáp ứng được những kỳ vọng quá cao của chính mình. Trải nghiệm này mãnh liệt đến mức đôi khi ta cảm nhận được nỗi đau ấy hằn lên cả thể xác (Mutti-Driscoll, 2024).

"Tảng băng trôi" của hội chứng RSD

Các chuyên gia ngày càng đồng thuận khi ví RSD như một tảng băng trôi. Đa số mọi người chỉ nhìn thấy phần nổi phía trên, chính là lúc những cảm xúc bùng phát, nhưng lại chẳng thể thấy hết những gì đang âm thầm diễn ra nơi đáy sâu (Mutti-Driscoll, đang biên soạn).

Phần nổi: Phản ứng trước áp lực

Ở bề mặt, chúng ta chỉ thấy được những phản ứng tức thời, đặc biệt là ở những người gặp khó khăn trong việc kiềm chế cảm xúc. Có người mô tả nó như một "cơn giận trắng trời" hay "vực thẳm của sự tuyệt vọng". Trong những trường hợp nghiêm trọng, nó thậm chí có thể dẫn đến ý nghĩ tiêu cực về sự sống, bởi nỗi đau quá lớn khiến người ta tự hỏi liệu việc tiếp tục sống có xứng đáng với những gì mình đang chịu đựng. Ở người trưởng thành, nó thường biểu hiện qua các phản ứng tâm lý điển hình trước áp lực:

• Chiến đấu hay Bỏ chạy: Biểu hiện qua thái độ tự vệ, xù lông nhím hoặc thôi thúc muốn trốn chạy khỏi tình huống hiện tại.
• Đóng băng hay Chiều lòng: Phản ứng này khó nhận diện hơn. Người bệnh có thể chọn cách im lặng, "đóng băng" mọi cảm xúc hoặc rơi vào trạng thái "fawn", cố gắng làm hài lòng người khác bằng mọi giá để xoa dịu mối đe dọa đang cảm nhận thấy.

Phần chìm: Những cơ chế để sinh tồn

Đây chính là nơi RSD hình thành nên những khuôn mẫu hành vi. Bởi nỗi đau cảm xúc quá lớn, người trong cuộc sẽ làm bất cứ điều gì để né tránh nó. Chúng ta vô tình trở thành:

• Người cầu toàn: Chúng ta tin rằng nếu mình đặt ra những tiêu chuẩn thật cao và hoàn hảo, mình sẽ không bao giờ bị từ chối.
• Người luôn làm hài lòng người khác: Chúng ta tự gọt giũa bản thân để vừa vặn với môi trường xung quanh, hoặc để không ai có thể chê trách điều gì.
• Người né tránh: Chúng ta có xu hướng tránh né những tình huống mới lạ hoặc thậm chí vướng vào các vấn đề gây nghiện chỉ để xoa dịu những cảm xúc khó chịu bên trong.

Khi còn nhỏ, những chiến thuật này giúp chúng ta "sống sót" qua những tổn thương. Nhưng khi lớn lên, chúng lại trở thành những chiếc lồng giam cầm ta, khiến ta tiêu tốn quá nhiều tâm sức, năng lượng và đôi khi là cả tiền bạc.

Tại sao RSD lại phổ biến ở người có ADHD và tự kỷ?

Dù RSD chưa có tên trong danh mục chẩn đoán chính thức, nhưng có đến 90% người trưởng thành mắc ADHD trải qua cảm giác này, và 30% khẳng định đó là phần khó khăn nhất khi chung sống với ADHD. Cá nhân tôi cũng tự thấy mình nằm trong số đó.

Chúng ta chưa biết chắc chắn liệu sự nhạy cảm có trước hay sự từ chối có trước, nhưng các nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ em có ADHD phải nhận những phản hồi tiêu cực nhiều hơn hẳn vì những hành vi mà các em vốn không hề cố ý. Dù là do những tổn thương thời thơ ấu, các vấn đề về gắn kết hay chỉ là sự "uốn nắn" liên tục đối với các đặc điểm thần kinh khác biệt, thì những "mồi lửa" cho RSD thường đã được nhen nhóm từ rất sớm.

Để khép lại bằng những hành động thiết thực, dưới đây là một vài điều bạn có thể làm nếu thấy hình bóng mình trong "tảng băng" RSD:

• Hiểu rằng nhận thức là chìa khóa: Chỉ riêng việc biết rằng đây là một hội chứng có thật và bạn không hề đơn độc đã là một bước tiến lớn để rũ bỏ cảm giác xấu hổ bấy lâu nay.
• Xây dựng "túi khôn" cho riêng mình: Điều gì giúp bạn thoát ra khỏi những suy nghĩ quẩn quanh để quay về vỗ về cơ thể? Có thể là thay đổi nhiệt độ bằng cách ngâm mình trong làn nước, tập thể dục cường độ cao, đi bộ nhanh, hoặc một bài thiền định hướng dẫn giúp bạn bình tâm lại khi cảm xúc đang leo thang.
• Xây dựng một bản thân chân thật và đầy lòng trắc ẩn: Hãy dùng sổ tay hành trình, viết nhật ký hoặc trị liệu tâm lý để xem xét lại những "câu chuyện cũ" và những niềm tin tiêu cực về bản thân. Hãy đào sâu vào những giá trị cốt lõi của bạn và để chúng dẫn lối, thay vì cứ mãi làm việc quá sức chỉ để né tránh một lời phê bình.
• Đảo ngược tình thế (Tận hưởng sự công nhận): Những người mắc RSD không chỉ cảm nhận nỗi đau sâu sắc, chúng ta cũng cảm nhận sự công nhận mãnh liệt không kém! Như Hallowell và Ratey từng khuyến khích, hãy thay đổi góc nhìn về những thử thách của người thần kinh đa dạng vốn thường bị coi là tiêu cực. Hãy bắt đầu tìm kiếm những trải nghiệm tích cực và những người biết trân quý con người thật của bạn, thay vì những mối quan hệ chỉ làm bạn kiệt sức.
• Học nghệ thuật của lời xin lỗi: Vì RSD có thể khiến ta buông ra những lời cay đắng lúc nóng giận, việc học cách đưa ra một lời xin lỗi chân thành khi đã bình tĩnh lại sẽ giúp hàn gắn các mối quan hệ rất nhiều.
• Tìm kiếm cộng đồng: Hãy tìm đến những không gian có những người bạn ADHD hoặc tự kỷ khác. Mọi chuyện sẽ dễ dàng hơn nhiều khi bạn ở trong một môi trường an toàn, nơi mọi người thực sự "thấu hiểu" nhau.

RSD không chỉ là một khoảnh khắc "mất kiểm soát" nhất thời; đó là một hệ thống cảm xúc mà chúng ta có thể học cách nhận diện. Từ đó, ta có thể thay đổi từng chút một trong hành vi, để rồi theo thời gian, chúng ta sẽ trở nên vững vàng và can trường hơn trước mỗi khi sự từ chối hay lời chỉ trích tìm đến. 

References

Hallowell, E. M. (2023). Reframing ADHD. The Hallowell ADHD Centers. drhallowell.com/2019/10/03/reframing-adhd/

Mutti-Driscoll, C. J. (in press). The rejection sensitive dysphoria workbook: Skills for ADHD, autistic, and neurodivergent adults to heal from rejection, build resilience, and thrive. New Harbinger Publications.

Mutti-Driscoll, C. J. (2024). The ADHD workbook for teen girls: Understand your neurodivergent brain, make the most of your strengths, and build confidence to thrive. New Harbinger Publications.

Tuckman, A. (2012). Understand your brain, get more done: The ADHD executive functions workbook. Specialty Press.

Tác giả: Catherine J. Mutti-Driscoll Ph.D.

Nguồn: Rejection Sensitive Dysphoria: The Iceberg Under the Surface | Psychology Today