Tại sao bộ não nhớ về kẻ thù hằn sâu hơn bạn bè

ĐIỂM CỐT YẾU

• Xung đột đóng vai trò đặc biệt mạnh mẽ trong cách con người định hình các mối quan hệ xã hội.
• Sau khi xem một bộ phim truyền hình, bộ não bắt đầu phân loại các nhân vật dựa trên sự kình chống và lòng thù hận giữa họ.
• Những mối quan hệ tiêu cực hiện lên rõ nét hơn hẳn so với tình bạn trên bản đồ xã hội của bộ não.

Tâm trí chúng ta không ngừng phác thảo nên những bản đồ về các mối quan hệ quanh mình, và ở đó, kẻ thù dường như luôn để lại những dấu ấn đậm nét hơn cả bạn bè. Chúng ta ghi nhớ ai tin tưởng ai, ai đang cạnh tranh ảnh hưởng, và ai có thể quay lưng phản bội người khác. Một nghiên cứu mới đây chỉ ra rằng sự đối đầu có thể chính là một trong những cột mốc định vị bền vững nhất trên những bản đồ nội tâm ấy.

Nghiên cứu đã theo dõi 21 sinh viên đại học – những người chưa từng xem bộ phim truyền hình "Suits". Trước khi thưởng thức phim, họ được chụp cộng hưởng từ não bộ và quan sát hình ảnh của tám nhân vật chính. Sau khi xem xong sáu tập phim, họ quay lại chụp quét não lần nữa, đồng thời đánh giá từng cặp nhân vật dựa trên mức độ gắn kết cũng như tính chất thân thiện hay thù địch trong mối quan hệ của họ.

Kết quả cho thấy chỉ qua vài giờ đồng hành cùng câu chuyện, cách bộ não phản ứng với những gương mặt xa lạ đã hoàn toàn thay đổi. Những mối quan hệ đối đầu kình địch để lại dấu vết thần kinh rõ ràng và sắc nét hơn nhiều so với tình bạn.

Image by geralt from Pixabay

Tâm trí lưu giữ các mối quan hệ, không chỉ từng cá nhân

Trước khi xem bộ phim, các ứng viên hoàn toàn không biết gì về các nhân vật. Nhưng chỉ sau sáu tập phim, cùng một hình ảnh ấy đã mang theo cả một tiểu sử xã hội, một hành trình của lòng trung thành, tham vọng, sự phản bội hay những xung đột giằng xé.

Phản ứng của bộ não đối với các nhân vật trở nên rõ nét hơn hẳn sau khi người tham gia tìm hiểu câu chuyện của họ. Mỗi cá nhân dường như đã xác lập được một vị trí định hình rõ ràng trên bản đồ xã hội nội tâm. Điều này phản ánh cách tri thức xã hội vận hành trong đời sống thường nhật. Chúng ta hiếm khi nhìn nhận một người một cách tách biệt, mà luôn đặt họ trong vị thế của một người bạn, kẻ thù, đồng minh, người ngoài cuộc hay một mối đe dọa.

Trong suốt chiều dài lịch sử, năng lực này đã giúp con người định hướng và sinh tồn trong những cộng đồng nhỏ, nơi sự sống còn phụ thuộc vào việc thấu hiểu các mối liên kết trong mạng lưới xã hội. Dù cuộc sống hiện đại bao bọc chúng ta trong những mạng lưới rộng lớn hơn rất nhiều, tâm trí vẫn không ngừng nỗ lực chuyển hóa sự phức tạp ấy thành một bản đồ hữu dụng.

Nghiên cứu mang đến một góc nhìn sâu sắc về cách bộ não kiến tạo nên bản đồ đó. Những chuyển biến rõ rệt nhất xuất hiện khi người tham gia quan sát các nhân vật bị ràng buộc bởi mối quan hệ đối đầu. Sau khi xem phim, các mô hình hoạt động tại một số vùng thuộc thùy trán và thùy đỉnh của não bộ ngày càng phản ánh rõ nét sự thù địch. Những vùng não này giúp con người giải mã động cơ, đặt mình vào góc nhìn của người khác, đánh giá hành vi xã hội và suy ngẫm về mối tương quan giữa các cá thể. Mảnh ghép phát hiện này gợi mở rằng chúng có thể cũng đảm nhận vai trò sắp xếp, hệ thống hóa các mối liên kết xã hội mang tính tiêu cực.

Vì sao sự thù địch lại nhận được "chế độ ưu ái" đặc biệt đến vậy? Bởi xung đột đòi hỏi sự dự báo. Tâm trí vì thế có thể đã dành cho sự kình chống một vị trí sắc nét hơn trong ký ức so với tình bạn, bởi một mối thù hận hoàn toàn có thể đảo lộn và thay đổi bản chất của toàn bộ một mạng lưới xã hội.

Cách những câu chuyện rèn luyện bộ não xã hội

Dù vậy, những bản đồ tâm trí này không nhất thiết phải bắt nguồn từ trải nghiệm trực tiếp. Các ứng viên chưa từng gặp gỡ những nhân vật đó ngoài đời thực, nhưng bộ não của họ vẫn tái hiện một cách chi tiết mạng lưới quan hệ giữa các nhân vật ấy.

Những câu chuyện cho phép con người diễn tập cuộc sống xã hội mà không cần tự mình dấn thân qua từng mối nguy hiểm. Một bộ phim truyền hình mang đến một xã hội thu nhỏ được nén chặt trong vài giờ đồng hồ. Người xem chứng kiến các liên minh hình thành, những bí mật lan truyền và sự kình địch leo thang. Tình thế hiểm nghèo thuộc về các nhân vật hư cấu, nhưng hoạt động tư duy thực sự lại thuộc về khán giả.

Điều này có thể giúp giải thích lý do tại sao con người dành quá nhiều thời gian cho những câu chuyện. Tiểu thuyết, chương trình truyền hình, kịch nghệ, những lời đồn thổi hay thần thoại đều mô phỏng lại thực tại xã hội. Chúng dạy chúng ta cách nắm bắt động cơ và dự đoán sự phản bội. Chúng cũng cho phép chúng ta thực hành việc đưa ra quyết định nên đặt niềm tin vào ai.

Bộ não cũng gán những dòng lịch sử phong phú hơn cho từng cá nhân. Một vùng não khác đã hoạt động tích cực hơn sau khi các ứng viên theo dõi bộ phim. Vùng não này, được gọi là hồi trước chóp (precuneus), góp phần vào khả năng ghi nhớ, sự suy ngẫm và việc hình dung về đời sống nội tâm của người khác. Khi người xem đã thấu hiểu câu chuyện của mỗi nhân vật, một gương mặt có thể gợi mở lại hàng loạt phân cảnh, ý định, lựa chọn cùng những liên tưởng cảm xúc đi kèm. Một khi dòng tự sự đã trao cho một ai đó một quá khứ, bộ não sẽ bắt đầu xem gương mặt họ như một cánh cửa dẫn vào một kho tàng tri thức rộng lớn hơn.

Những câu chuyện còn mãi trong ký ức

Những phát hiện này vượt ra ngoài phạm vi của các bộ phim truyền hình. Mọi người thường cho rằng xung đột đại diện cho sự thất bại trong việc tổ chức xã hội. Nhất là trong thực tế, sự đối đầu có thể liên kết các nhóm mạnh mẽ không kém gì sự hợp tác. Bộ não có thể nhận thấy những sự chia rẽ này mang lại giá trị bởi chúng làm giảm đi tính bất định. Một thế giới xã hội phức tạp sẽ trở nên dễ hiểu hơn nhiều một khi nó sở hữu những đường ranh giới rõ ràng giữa lòng trung thành và sự xung đột.

Tuy nhiên, một lối tắt tư duy hữu ích cũng có thể trở thành một cái bẫy. Khi tâm trí dùng sự thù địch làm mốc định vị, nó có thể tiếp tục sắp xếp thông tin mới xung quanh sự thù địch đó. Tiến trình này có thể duy trì những mối hận thù, sự phân cực và những xung đột kéo dài qua nhiều thế hệ. Chính năng lực từng giúp chúng ta nhận diện nguy cơ xã hội lại có thể giam cầm chúng ta trong những ranh giới đã cũ kỹ.

Có lẽ đó là lý do vì sao những câu chuyện luôn đong đầy những kẻ thù, và vì sao xung đột vẫn đọng lại rất lâu trong ký ức sau khi những khoảnh khắc hòa bình đã êm đềm trôi xa. Bộ não con người không đơn thuần ghi chép lại những người nó gặp gỡ. Nó sắp đặt họ vào một thế giới xã hội, và sự thù địch có thể chính là một trong những tọa độ rõ nét nhất của thế giới ấy.

References

Chikazawa, I., Ishibashi, R., & Nakano, T. (2026). Antagonism shapes social maps in the human brain. Communications Psychology, 4(1), 100.