Khi hiểu bản thân là chưa đủ

ĐIỂM MẤU CHỐT

• Việc thấu hiểu một mô thức ứng xử không phải lúc nào cũng dẫn đến sự thay đổi mô thức đó.
• Một số mô thức hằn sâu nhất ở mỗi người được hình thành qua trải nghiệm thực tế, chứ không phải qua sự giải thích suông.
• Đôi khi, sự thay đổi cần một trải nghiệm mới, chứ không chỉ là sự thấu hiểu sâu sắc hơn về trải nghiệm cũ.

Tôi làm việc với rất nhiều người thông minh.

Và tôi nói vậy không phải vì tôi muốn tự nâng bản thân lên rằng mình phải giỏi giang thì những khách hàng thông minh mới tìm đến. Không, họ thực sự là những con người kiệt xuất. Họ thăng tiến thần tốc trong sự nghiệp và sáng tạo ra những phương pháp hoàn toàn mới để giải quyết các vấn đề cũ. Họ là những người đã quá quen với việc nhìn thấu và tháo gỡ mọi chuyện.

Vì thế, chẳng có gì ngạc nhiên khi họ mang nguyên sự chặt chẽ và tư duy logic đó vào phòng trị liệu. Họ có thể nói cho bạn biết kiểu gắn bó của mình là gì, lần theo vết tích các mô thức từ thời thơ ấu kéo dài đến tận khi trưởng thành, và nhận ra khi nào phần tính cách đang lên tiếng thực chất lại là tiếng nói của cha mẹ họ. Nhưng điều đó không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành sự thay đổi, và những con người kiệt xuất ấy cảm thấy bất lực khi nhận ra rằng chỉ thấu hiểu bản thân thôi là chưa đủ.

Nói vậy không phải để phủ nhận giá trị của sự thấu hiểu! Là một loài sinh vật, con người luôn khao khát đi tìm ý nghĩa. Dù là ngước nhìn bầu trời rồi dệt nên những huyền thoại để giải thích các hiện tượng thiên nhiên, hay say mê giải đố game Wordle mỗi ngày, não bộ chúng ta được lập trình để tìm kiếm quy luật, giải mã những ẩn số và thấu hiểu thế giới xung quanh. Tôi chỉ muốn nói rằng sự thấu hiểu luôn có những giới hạn của nó, đặc biệt là khi đi sâu vào thế giới nội tâm.

Tôi biết rõ bản thân cần phải thư giãn nhiều hơn. Tôi hiểu điều này một cách sâu sắc, tôi đã đọc các nghiên cứu, đã từng ngồi ở vị trí khách hàng trong phòng trị liệu, và cũng từng nếm trải không ít vấn đề sức khỏe do căng thẳng gây ra. Thế nhưng khi có một buổi chiều rảnh rỗi, tôi có nằm xuống đánh một giấc không? Không. Tôi có cầm quyển sách mình bỏ dở nhiều tháng qua lên và tìm một chiếc ghế êm ái để tựa lưng không? Không. Tôi lại lo lắng không biết vì sao chiều nay mình lại rảnh và liệu mình có đang quên mất việc gì không. Tôi băn khoăn xem mình nên dùng thời gian này thế nào, tự lập ra danh sách để xem đâu là cách sử dụng buổi chiều tối ưu nhất. Tôi tự trách mình vì đã không lên kế hoạch sẵn cho một hoạt động giúp bản thân thư giãn và tận dụng trọn vẹn khoảng thời gian này. Tôi hiểu rất rõ giá trị của sự thư giãn, vậy mà có một điều gì đó bên trong tôi vẫn nhất quyết không thể thả lỏng được.

Image by amydiycraft from Pixabay

Hiểu biết không đồng nghĩa với trải nghiệm

Đến đây, lẽ ra theo thói quen, tôi sẽ cố gắng giải thích cho bạn lý do tại sao sự thấu hiểu lại không mang lại hiệu quả, rồi dẫn ra một vài nghiên cứu để chứng minh cho điều đó. Nhưng thú thực, làm vậy cũng chỉ là tôi đang cố khiến bạn "hiểu" về sự thấu hiểu mà thôi. Và điều đó dường như chẳng phải là một cách sử dụng thời gian có ích cho bất kỳ ai.

Thay vào đó, tôi muốn bạn thử nhớ lại một lần bạn cảm nhận được điều gì đó nhưng lại chẳng hề hiểu vì sao. Hãy hình dung bạn đang cày bộ phim truyền hình yêu thích của mình, và đột nhiên có một phân cảnh xuất hiện từ hư không, giáng xuống bạn như một cú giật mình vi diệu. Có thể bạn thấy một luồng ấm áp dâng lên ở bụng, hoặc lồng ngực và cổ họng bắt đầu nghẹn lại, rồi khóe mắt nhòe đi. Bạn hoàn toàn không hiểu tại sao. Chỉ là có điều gì đó đã chạm đến bạn, lay động một ngóc ngách sâu thẳm bên trong và cho phép bạn cảm nhận một cách trọn vẹn nhất.

Đây chẳng phải là điều gì mới mẻ. Suốt nhiều thế kỷ qua, nghệ thuật vẫn luôn cho phép chúng ta trải nghiệm cảm xúc mà không cần phải gọi tên hay thấu hiểu nó. Aristotle từng viết về katharsis (sự thanh lọc tâm hồn), cách mà việc thưởng thức một kịch bản bi kịch có thể khơi gợi những cảm xúc sâu sắc bên trong và để lại trong chúng ta sự thay đổi. Không phải người Hy Lạp cổ đại đã sáng tạo ra liệu pháp thân - tâm/ liệu pháp trải nghiệm soma (somatic therapy), nhưng họ đã chạm đến một sự thật: chúng ta có thể bị lay động bởi một điều gì đó trước khi kịp hiểu lý do tại sao. Tôi không có ý khuyên mọi người nên bỏ trị liệu tâm lý để đi xem một vở kịch Broadway (tôi vẫn rất yêu công việc của mình chứ!), nhưng tôi tin rằng có một trí tuệ sâu sắc mà chúng ta có thể học hỏi ở đây. Chúng ta dành quá nhiều thời gian sống "trên đầu" (như người thầy hướng dẫn của tôi từng ví von cái đầu với một quả dưa lưới). Và với một số người trong chúng ta, đó là cách sống duy nhất mà họ biết. Nhưng sẽ ra sao nếu chúng ta chỉ đơn thuần cảm nhận mọi thứ mà không cần nhất thiết phải hiểu được chúng?

Chương trình đã được lập trình vì một lý do

Đôi khi, tôi cảm thấy những mô thức này giống như các chương trình máy tính đã chạy từ rất lâu và đang khao khát một bản cập nhật. Một vài chương trình trong tôi đã chạy suốt một thời gian rất dài. Nhưng thật buồn cười nếu nghĩ rằng cậu bé Jaron 8 tuổi ngày ấy lại ngồi suy ngẫm: "Ừm, để tránh cảm giác đau đớn, chắc mình nên phát triển một sơ đồ nhận thức giúp giữ bản thân an toàn trong vùng không gian của sự thấu hiểu, thay vì mạo hiểm đối mặt với những cảm xúc tồi tệ." Không, tiến trình này nhiều khả năng được bắt nguồn từ chính những dữ liệu mà tôi có được ở độ tuổi đó.

Khi đạt kết quả tốt ở trường, tôi được khen ngợi. Khi đoán biết trước được người khác muốn gì, tôi nhận lại sự thương yêu. Khi giải quyết được một vấn đề, tôi không còn cảm thấy bất lực. Khi hiểu được lý do tại sao mình không nhận được vai diễn trong vở nhạc kịch, nỗi đau trong tôi vơi đi phần nào. Và thế là, tôi dệt tất cả những sợi dây đó lại với nhau để tạo nên một hệ thống được thiết kế nhằm giúp bản thân tiếp tục được khen ngợi, được yêu thương, giữ được sự kiểm soát và tránh xa khỏi nỗi đau. Sự thấu hiểu không xây dựng nên điều này, chính trải nghiệm đã làm điều đó. Và nếu trải nghiệm là thứ đã kiến tạo nên những mô thức này, thì tôi có một cảm nhận rằng chính những trải nghiệm mới sẽ là chìa khóa bắt đầu gỡ rối chúng.

Vì vậy, có lẽ trong lần tới khi thấy mình có một buổi chiều rảnh rỗi, tôi sẽ cho phép bản thân tự do thử nghiệm một chút. Có thể tôi sẽ ngồi xuống với cuốn sách đã lỡ lãng quên từ lâu, và khi sự thôi thúc lập danh sách "làm sao để sử dụng thời gian rảnh hiệu quả hơn" trỗi dậy, tôi sẽ không né tránh nó. Tôi sẽ không cố tìm cách làm cho cảm giác đó biến mất. Tôi sẽ chỉ đơn thuần trải nghiệm nó. Và biết đâu cơ thể tôi sẽ nhận ra rằng, dù cảm giác đó có khó chịu đến đâu, tôi vẫn ổn. Tôi không bớt được yêu thương hay bớt xứng đáng nhận lời khen ngợi chỉ vì đã không biết cách tối ưu hóa thời gian của mình.

Thành thật mà nói, ngay cả lúc này khi đang viết những dòng này, tôi vẫn cảm nhận được bản thân đang cố tìm cách hệ thống hóa điều đó. Có lẽ điều ấy cho thấy chương trình này đã cắm rễ sâu đến nhường nào. Nhưng có thể bản cập nhật không đến từ việc thấu hiểu phần mềm cũ tốt hơn. Có lẽ nó đến từ việc cuối cùng chúng ta cũng đón nhận được những dữ liệu mới.