Khoa học về cảm giác thấy mình có giá trị

Ý CHÍNH

• Việc đạt được những cột mốc xã hội thường không giúp tăng cảm giác về giá trị bản thân, do hiệu ứng "ngụy biện điểm đến”.
• Lòng tự trọng của chúng ta được định hình bởi ký ức nhiều hơn là bởi những thành tựu hay vị thế ở hiện tại.
• Ký ức có thể biến đổi mỗi lần chúng ta tái hiện lại, từ đó giúp tái tạo và tái cấu trúc lòng tự trọng.

Những kịch bản xã hội luôn tìm cách thuyết phục chúng ta rằng chỉ cần đạt được [điền vào khoảng trống], ta sẽ cuối cùng cảm thấy mình có giá trị: Nếu chúng ta kết hôn, được thăng chức, hoặc giảm cân thành công. Thế nhưng, những ai chạm tay vào các cúp vô địch xã hội này lại thường chỉ cảm thấy tồi tệ hơn. Thậm chí còn có một thuật ngữ khoa học dành riêng cho hiện tượng tâm lý này: ngụy biện điểm đến (arrival fallacy). Tiến sĩ Tal Ben-Shahar, người sáng tạo ra thuật ngữ này, đã mô tả cảm giác của con người khi đạt được các mục tiêu lớn: “Lần này, họ không chỉ tuyệt vọng, mà còn tồi tệ hơn ở chỗ họ thấy tuyệt vọng mà chẳng còn chút hy vọng nào. Bởi vì trước đó, họ từng sống trong một ảo tưởng, một hy vọng hão huyền, rằng chỉ cần chạm tới đích, mình nhất định sẽ hạnh phúc.”

Vậy nếu việc làm chính xác những gì xã hội bảo không giúp chúng ta cảm thấy trọn vẹn, thì đâu mới là câu trả lời?

Chìa khóa nằm ở việc chúng ta phải dừng nỗ lực thay đổi hiện tại, mà bắt đầu học cách thay đổi quá khứ. Điều này là bởi ký ức, theo các nhà nghiên cứu, chính là “kho dữ liệu của lòng tự trọng”. Nói như Freud, chúng ta “đau đớn chủ yếu vì những hoài niệm”. Ta cảm thấy mình không đủ giá trị, không phải vì ta chẳng phải là CEO hay người mẫu danh giá, mà bởi vì ta mang trong mình những ký ức bị khước từ, bị bắt nạt, bị ngược đãi hay bỏ mặc, và chính chúng đang âm thầm định hình cách ta tự nhìn nhận bản thân ở hiện tại.

Image by jarmoluk from Pixabay

Ký ức ảnh hưởng đến lòng tự trọng như thế nào

Thay đổi quá khứ ư? Khi chưa có cỗ máy thời gian thực sự, nghe điều này có vẻ như chúng ta đang rơi vào bế tắc. Thế nhưng, ký ức lại sở hữu một điểm đặc biệt mang đến cho chúng ta hy vọng. Theo các nhà nghiên cứu, bản chất của ký ức là để dự đoán tương lai thay vì chỉ đơn thuần là ghi chép lại quá khứ. Điều này đồng nghĩa với việc chúng có một cơ chế giúp dự báo tương lai tốt hơn: chúng có thể được cập nhật và làm mới mỗi lần chúng ta gợi nhớ lại.

Một phương pháp mới để cải thiện lòng tự trọng là quay trở lại một ký ức tiêu cực và hình dung nó diễn ra theo một kết cục tích cực hơn. Để làm điều này, hãy nghĩ về một ký ức tiêu cực – một ký ức vẫn còn làm bạn trăn trở, càng sống động càng tốt. Hãy nhớ lại những gì bạn đã nhìn thấy, cảm nhận, ngửi thấy, chạm vào và lắng nghe. Hãy mô tả xem ký ức đó nói lên điều gì về con người bạn cũng như về thế giới xung quanh. Sau đó, hãy hình dung phiên bản trưởng thành hiện tại của bạn bước vào và can thiệp vào ký ức ấy, chuyển hóa nó theo một hướng đi tích cực hơn.

Những ví dụ về việc chuyển hóa các ký ức nền tảng

Bạn có thể trở về với lần chia tay ấy và nói với chính mình rằng bạn được yêu thương nhiều đến nhường nào. Bạn có thể can thiệp vào khoảnh khắc người cha hay người mẹ đang la mắng bạn để bảo họ dừng lại, đồng thời nhắc nhở đứa trẻ bên trong bạn rằng giờ đây bạn đã an toàn. Bạn có thể nhớ lại lần mình đá hỏng bàn thắng khiến cả đội thua cuộc và nói với bản thân rằng bạn tự hào biết bao vì đã nỗ lực hết sức, và cuộc sống của bạn sẽ sớm mở ra những điều lớn lao hơn thế nhiều. Trong một nghiên cứu khi các nhân tố tham gia trải qua quy trình biến đổi ký ức này, sau đó họ không chỉ cho biết bản thân cảm thấy tốt hơn và bớt lo âu hơn, mà còn ghi nhận mức độ tự trọng cao hơn.

Một nghiên cứu khác áp dụng cơ chế tái củng cố ký ức đã tìm thấy những thay đổi trong đồi thị – phần não bộ đảm nhận việc ghi chép ký ức, sau khi con người quay trở lại ký ức đó và tạo ra cho nó một ý nghĩa mới.

Khi chúng ta mang trong mình một ký ức nền tảng khiến ta cảm thấy bản thân không đủ giá trị, nó sẽ trở thành lăng kính mà qua đó ta nhìn nhận mọi thứ. Ta trở nên khó tin tưởng hơn, luôn phòng thủ chờ đón gậy gộc của sự khước từ tiếp theo, sợ hãi không dám nói ra nhu cầu của mình, và khiếp sợ việc gắn bó quá sâu sắc một lần nữa. Nếu ai đó trao tình yêu cho ta, họ lại trở thành trường hợp ngoại lệ cho quy luật "không đủ giá trị" của ta, mình là kẻ không có giá trị và mọi người sẽ từ bỏ mình, ngoại trừ trường hợp đặc biệt này, và quy luật cốt lõi đó chẳng bao giờ thay đổi. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu chính ký ức nền tảng đau thương ấy mới là trường hợp ngoại lệ chứ không phải là quy luật? Việc tái tái củng cố ký ức có thể giúp ta nhận ra rằng ký ức tiêu cực đó, lần bạn bị cha mẹ làm cho xấu hổ, bị bỏ rơi quá lâu, hay bị người yêu cũ khước từ, không phải là mỏ neo buộc ta phải nhìn mọi thứ qua nó, mà chỉ là một sự cố bất thường mà cuối cùng chúng ta đã có thể khép lại và xoa dịu thành công.