Kiểu gắn bó lo âu và tác động trong trị liệu cặp đôi

Khái niệm về các kiểu gắn bó trong tình cảm lần đầu tiên được nhà tâm lý học người Anh John Bowlby giới thiệu vào những năm 1950. Qua việc quan sát trẻ em từ nhiều gia đình khác nhau và cách các em tương tác với người chăm sóc, ông đã đặt nền móng cho lý thuyết này. Từ những nghiên cứu đó, các chuyên gia trị liệu ngày nay hiểu rằng cách chúng ta gắn kết với cha mẹ thuở nhỏ thường sẽ theo chân ta vào cả những mối quan hệ khi trưởng thành, dù chúng không phải là những khuôn mẫu bất biến suốt đời.

Kiểu gắn bó lo âu là một trong bốn hình thái gắn bó mà Bowlby đã định nghĩa. Những người thuộc nhóm này thường mang trong mình nỗi sợ bị bỏ rơi, luôn khao khát được vỗ về, khó đặt niềm tin vào người khác và luôn cảm thấy bất an về mối quan hệ của mình. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu kiểu gắn bó lo âu ảnh hưởng thế nào đến quá trình trị liệu cặp đôi, đồng thời thảo luận về những phương cách để đối diện nếu bạn hoặc người bạn đời đang mang trong mình tâm thế này.

1. Nhu cầu được vỗ về quá mức và nỗi sợ bị bỏ rơi

Dẫu biết rằng ai khi yêu cũng muốn được công nhận và trân trọng, nhưng với những người có kiểu gắn bó lo âu, việc tìm kiếm sự khẳng định và nhu cầu được đối phương chú ý tuyệt đối lại trở nên vô cùng mãnh liệt.

Hãy thử lấy ví dụ về cặp đôi John và Sarah. John liên tục hỏi Sarah để tìm kiếm sự an tâm: "Em còn yêu anh không?", "Nếu anh làm thế này thế kia thì sao?", "Em chắc chắn là sẽ không bỏ anh chứ?", "Anh thấy hình như em đang buồn giận chuyện gì". Ngay cả khi không nói ra thành lời, những câu hỏi ấy vẫn cứ lơ lửng trong bầu không khí giữa hai người. John ngần ngại khi để Sarah đi gặp bạn bè hay đi du lịch xa, vì anh sợ rằng khi vắng mặt anh, cô sẽ dành sự quan tâm cho một ai đó khác, hoặc tình cảm cô dành cho anh sẽ nhạt phai khi cô trở về. Về phía Sarah, cô cảm thấy nghẹt thở và áp lực trước nhu cầu được vỗ về không ngừng nghỉ của John; cô có cảm giác mình dẫu cố gắng bao nhiêu cũng không bao giờ là đủ để khiến anh yên lòng. Cô cũng chẳng dám bộc lộ những cảm xúc tiêu cực như sự nản lòng, thất vọng hay giận dữ, bởi mỗi khi cô làm vậy, John lại quy chụp rằng đó là lỗi của cả mối quan hệ chứ không đơn thuần là cảm xúc nhất thời về một sự việc cụ thể.

Trong trị liệu, nhiệm vụ của John là học cách tách biệt bản thân khỏi Sarah và nhận ra rằng những hành vi cố gắng làm hài lòng đối phương thực chất đều bắt nguồn từ nỗi sợ. John cần học cách đối diện với sự sợ hãi và lo âu của chính mình mà không nhất thiết phải kéo Sarah vào cuộc. Ngược lại, Sarah cũng sẽ học cách giữ khoảng cách nhất định với sự lo âu của John, để anh có cơ hội tự mình học cách quản lý cảm xúc cá nhân.

Image: credit: Verywell / Alison Czinkota

2. Những khó khăn trong việc thiết lập ranh giới

Những đứa trẻ sau này lớn lên với kiểu gắn bó lo âu thường từng trải qua cảm giác hoảng loạn, đau khổ tột cùng khi phải xa rời người chăm sóc. Nỗi đau này có thể bắt nguồn từ những lần chia ly quá sớm khi người cha, người mẹ rời bỏ trẻ về mặt cảm xúc, hoặc khi đứa trẻ ấy vẫn chưa thực sự sẵn sàng để tự lập. Khó khăn trong việc vạch ra ranh giới cá nhân cũng có thể nảy sinh từ cách giáo dục của cha mẹ: hoặc là quá kiểm soát, can thiệp sâu vào đời tư khiến trẻ không có không gian riêng; hoặc là quá xa cách, không cho trẻ đủ sự tự do cần thiết để học cách tự bảo vệ ranh giới của mình. Khi cha mẹ quá bận tâm và can thiệp quá mức vào cuộc sống của con, đứa trẻ vô tình trở thành "bản sao kéo dài" của chính họ. Thay vì đáp ứng nhu cầu tình cảm của con, họ lại dùng con để lấp đầy những mong cầu của bản thân. Khi trưởng thành, những đứa trẻ mang kiểu gắn bó lo âu này thường mang nỗi sợ tiềm ẩn rằng mình sẽ lại trở thành một "vật trang trí" cho cái tôi của người bạn đời. Để đối phó với nỗi sợ ấy, đôi khi họ lại vô thức lặp lại chính những hành vi mà cha mẹ đã từng đối xử với mình.

Chẳng hạn như Sarah, cô thường xuyên xâm phạm không gian riêng tư và những sở thích cá nhân của John. Cô tự ý kiểm tra điện thoại hay đồ dùng cá nhân mà không hỏi ý kiến anh, hoặc đưa ra những lời khuyên áp đặt về mục tiêu và lựa chọn của John dù anh không hề yêu cầu. John cảm thấy mình bị tổn thương và thiếu được tôn trọng trước sự thiếu hụt ranh giới của Sarah, bởi nó bào mòn quyền riêng tư và sự tự chủ của anh. Nhưng cũng có những lúc trái ngược hoàn toàn, Sarah lại trở nên thờ ơ, lạnh nhạt và chẳng buồn quan tâm đến bất cứ điều gì liên quan đến John.

Trong trị liệu, nhiệm vụ của Sarah là học cách giữ một khoảng cách an toàn, thoải mái với John và nuôi dưỡng sự thấu hiểu đối với những sở thích, mục tiêu riêng của anh. Còn đối với John, bài học của anh là chủ động chia sẻ với Sarah về những điều mình đang bận tâm, những dự định sắp tới và vị trí của Sarah trong những kế hoạch đó là gì.

3. Những hoài nghi và cảm giác bất an trong tình yêu

Thuở nhỏ, những người có kiểu gắn bó lo âu thường mang tâm lý sợ hãi khi khám phá thế giới xung quanh. Có thể việc tìm tòi, học hỏi của họ khi ấy đã không được cha mẹ ủng hộ, có thể vì cha mẹ quá lo sợ con mình sẽ bị thương, hoặc đơn giản là họ không đủ kiên nhẫn để vỗ về một đứa trẻ hiếu động, hay khóc nhè. Khi trưởng thành, những người này thường có xu hướng ngại mạo hiểm, dù là trong chuyện tình cảm hay trong cuộc sống nói chung. Họ thường tỏ ra dè chừng khi đối phương đề xuất một điều gì đó mới mẻ, hoặc khi bản thân bị đẩy vào những bước ngoặt thay đổi cuộc đời.

Dù cho Sarah luôn nhất mực thủy chung và thể hiện rõ sự gắn kết, John vẫn không ngừng hoài nghi về lòng tin của cô và luôn ám ảnh rằng cô đang để ý một ai đó khác. Sarah cảm thấy bị tổn thương và thấy mình không được tin tưởng; những hoài nghi dai dẳng của John giống như những vết nứt, làm lung lay nền tảng niềm tin và khiến mối quan hệ luôn trong trạng thái bấp bênh. Mỗi khi Sarah phủ nhận những nghi ngờ đó, sự ghen tuông trong John không hề thuyên giảm mà trái lại còn tăng lên, bởi anh luôn trong trạng thái lo âu, thấp thỏm chờ đợi cái ngày cô bất ngờ thú nhận chuyện ngoại tình và lập tức đòi ly hôn.

Trong trị liệu, John sẽ được khuyến khích mở lòng hơn để khám phá thế giới, chấp nhận rủi ro và học cách lắng nghe những khát khao của chính mình vốn bấy lâu bị bỏ ngỏ. Về phía Sarah, cô sẽ được khuyên không nên quá sa đà vào việc thanh minh cho bản thân, mà thay vào đó hãy ủng hộ John trong hành trình khám phá cuộc sống và những khía cạnh khác nhau trong tình cảm của hai người. Thay vì cố gắng thuyết phục, cô sẽ giúp anh làm rõ (và từ đó khám phá) những nỗi sợ hãi, nghi ngờ mỗi khi anh thổ lộ chúng. Trong trường hợp này, việc cùng nhau tìm hiểu về đời sống tình dục cũng thường mang lại những chuyển biến tích cực.

4. Và như bạn đoán đấy, đó chính là sự Lo âu

Những người có kiểu gắn bó lo âu thường gặp rất nhiều khó khăn trong việc điều tiết cảm xúc của chính mình. Họ dễ rơi nước mắt, dễ bùng nổ những cơn thịnh nộ hướng vào bên trong hoặc trút ra bên ngoài, hoặc đôi khi họ chọn cách "chạy trốn" như một phản xạ tự nhiên trước áp lực. Sự khó khăn này có thể bắt nguồn từ việc cha mẹ họ trước đây cũng là những người hay lo âu hoặc không biết cách kiểm soát cảm xúc, vô tình khiến đứa trẻ bị "nhấn chìm" trong những luồng cảm xúc tiêu cực ấy. Đứa trẻ ngày đó đã chứng kiến cha mẹ chật vật ra sao để làm chủ bản thân, thấy cả sự bất lực trong cơn đau buồn của họ, rồi vô tình coi đó là cách thức mặc định để xử lý cảm xúc của chính mình sau này.

Mỗi khi xảy ra mâu thuẫn, Sarah thường lúng túng không biết làm sao để bày tỏ nhu cầu và cảm xúc của mình một cách rõ ràng. Thay vào đó, cô chọn cách nói lẫy, trách móc hoặc im lặng đáng sợ. Ngay cả với chính mình, cô cũng khó lòng định nghĩa được điều gì thực sự làm mình tổn thương. John thì cảm thấy bất lực và bối rối trước cách giao tiếp của Sarah, rồi anh lại bị cuốn vào vòng xoáy lo âu của chính mình mà chẳng thể hiểu nổi rốt cuộc chuyện gì đang xảy ra phía cô.

Trong trị liệu, điều giúp ích cho Sarah là học cách quản lý mức độ lo âu của mình, bắt đầu nhận diện khi nào nỗi lo âu trỗi dậy mạnh mẽ, khi nào nó dịu bớt và đâu là mồi lửa châm ngòi cho nó. Với John, bài học quan trọng là nhận biết được khi nào Sarah đang lo lắng, để phân biệt với lúc cô đang giận dữ hay buồn phiền. Bằng cách này, cả hai có thể cùng nhau đối diện đúng với cảm xúc đang hiện hữu và giải quyết tận gốc rễ vấn đề.

Lời kết

Tóm lại, những người mang kiểu gắn bó lo âu luôn sống trong nỗi sợ bị bỏ rơi, vì thế họ thường trở nên cực kỳ thận trọng và dễ bị tổn thương trong các mối quan hệ. Tuy nhiên, một tin vui là họ luôn khao khát có được một tình yêu bền chặt và sâu sắc, một sự gắn kết mà sâu thẳm bên trong họ biết là có thật, dù thuở nhỏ họ chưa từng được trải nghiệm trọn vẹn. Theo thời gian, kiểu gắn bó lo âu hoàn toàn có thể được vỗ về để trở thành kiểu gắn bó an toàn. Chìa khóa để vượt qua chính là việc cá nhân và cả cặp đôi cùng nhau xây dựng một bến đỗ bình yên, nơi sự an tâm được nuôi dưỡng, nơi những lo âu được gọi tên thay vì trốn tránh. Từ đó, họ cùng nhau bước qua nỗi sợ bị khước từ, thiết lập những ranh giới dựa trên sự đồng thuận và học cách trở thành điểm tựa cho chính bản thân mình.  

References

Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Volume I. Attachment. London: Hogarth Press.

Bar-Haim, Y., Dan, O., Eshel, Y., & Sagi-Schwartz, A. (2007). Predicting children’s anxiety from early attachment relationships. Journal of anxiety disorders, 21(8), 1061-1068.

Brown, D. P., Elliott, D. S. (2016). Attachment Disturbances in Adults: Treatment for Comprehensive Repair. New York: W.W. Norton.

Warren, S. L., Huston, L., Egeland, B., & Sroufe, L. A. (1997). Child and adolescent anxiety disorders and early attachment. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 36(5), 637-644.

Tác giả: Boris Herzberg

Nguồn: Anxious Attachment Style and Its Impact on Couples Therapy | Psychology Today

Tìm đọc Sách - Giải Mã Kiểu Gắn Bó Của Bạn (Tặng kèm sổ tay thực hành)

https://s.shopee.vn/9UxDJpehru