Làm gì khi chạm đáy cuộc đời?

Những biến động bên ngoài như chiến tranh, dịch bệnh hay suy thoái kinh tế mang một sức mạnh kỳ lạ: Chúng vặn mình, nhấc bổng chúng ta ra khỏi guồng quay thường nhật và buộc ta phải nhìn sâu vào chính mình. Trong những khoảnh khắc ấy, ta bỗng khựng lại và tự hỏi những câu hỏi lớn lao:

Liệu mình có đang sống một cuộc đời đúng nghĩa? Mình có đang làm điều mình thực sự khao khát? Liệu mình có thực sự hài lòng với những mối quan hệ hiện tại?

Thông thường, giữa cuộc đua hối hả của cuộc sống, ta dễ dàng gạt phắt những suy nghĩ này sang một bên. Nhưng khi thế giới bên ngoài rung chuyển, và nhất là khi bạn đã chạm đến một ngưỡng tuổi nhất định, chúng sẽ trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Nghịch lý tuổi trung niên

Bạn đang ở độ tuổi 40, 45, với những thành tựu và thành công nhất định trong mắt người đời. Thế nhưng, chẳng hiểu sao, bạn lại cảm thấy kiệt quệ, như một cỗ máy đã cạn sạch nhiên liệu và không thể nhích thêm bước nào nữa. Cuộc sống bắt đầu hiện lên thật khắc nghiệt và vô tình – “xấu xí, tàn bạo và ngắn ngủi”, như cách triết gia Thomas Hobbes từng mô tả.

Một sự thật ngỡ ngàng bắt đầu xâm chiếm tâm trí bạn: Hóa ra tất cả những gì bạn dày công gây dựng – sự nghiệp, tiền bạc, địa vị, hôn nhân, hay thiên chức làm cha mẹ – đều không thể mang lại hạnh phúc vĩnh cửu. Ý nghĩ đó có thể gây ra một nỗi hoảng loạn thực sự, khiến bạn tự vấn: Nếu tất cả những thứ này không đem lại niềm vui, thì điều gì mới thực sự lấp đầy khoảng trống trong lòng? Giáo sư Kieran Setiya, trong cuốn sách Midlife: A Philosophical Guide, gọi trạng thái này là "một hỗn hợp khó chịu của nỗi hoài niệm, sự hối tiếc, cảm giác ngột ngạt và nỗi sợ hãi."

Theo James Hollis, một nhà phân tích tâm lý học trường phái Jung, những năm 40 tuổi là lúc chúng ta bước vào giai đoạn gọi là "lối rẽ giữa cuộc đời". Đó là thời điểm mà những hệ giá trị và niềm tin cũ kỹ từng giúp ta định vị cuộc sống không còn hiệu quả nữa, nhưng ta lại chưa tìm thấy điều gì mới mẻ để thay thế. Nếu chỉ coi đó là một ngày tồi tệ, một nỗi buồn vu vơ hay sự mệt mỏi nhất thời, có lẽ bạn đã lầm. Đây là một cuộc khủng hoảng mang tính hiện sinh, và thực tế là nó đã được chứng minh qua những con số cụ thể.

Những con số biết nói: Biểu đồ hạnh phúc hình chữ U

Hai nhà kinh tế học David Blanchflower và Andrew Oswald đã phân tích hơn 500.000 khảo sát từ 72 quốc gia, từ Mỹ cho đến Zimbabwe. Kết luận của họ cho thấy: Mức độ hạnh phúc của con người trong đời người vận hành theo một biểu đồ hình chữ U. Và điểm chạm đáy của đường cong ấy nằm chính xác ở độ tuổi từ 40 đến 46.

Dưới đây là những gì dữ liệu này tiết lộ:

1. Sự sụp đổ của những ảo mộng tương lai

Khi còn trẻ, khoảng tuổi 20, chúng ta thường mơ mộng rằng cuộc sống thực sự của mình sẽ bắt đầu vào một cột mốc nào đó trong tương lai. Ta tự hứa hẹn: Chờ khi tốt nghiệp, mình mới bắt đầu sống, hay Khi nào được thăng chức, đời mình mới thực sự thăng hoa. Nhiều người còn tin rằng mua được một ngôi nhà chính là chìa khóa mở ra cánh cửa hạnh phúc. Thế nhưng, đến năm 45 tuổi, thực tại gõ cửa. Dù bạn đã đạt được những mục tiêu đó hay chưa, thì sự hào hứng và mong đợi ban đầu cũng dần nhạt nhòa.

Bạn nhận ra rằng nấc thang sự nghiệp tiếp theo chẳng phải là một phép màu. Nó chỉ đơn giản là một bậc thang khác, không còn là cánh cổng hy vọng dẫn đến một cuộc sống hoàn mỹ, mà chỉ là một chặng nghỉ trên hành trình dài.

Càng trưởng thành, con người ta càng thấu hiểu rõ thế mạnh và điểm yếu của chính mình. Blanchflower và Oswald cho rằng ở tuổi trung niên, chúng ta thường đem cuộc đời thực tại ra so sánh với những giấc mơ thời trẻ. Và khoảng cách giữa những gì ta từng khao khát với những gì ta thực sự có chính là nguồn cơn của nỗi thất vọng lớn nhất trong giai đoạn này.

2. Đỉnh điểm của những gánh nặng

Bước vào tuổi 40, bạn sẽ có cảm giác mình như đang bị giằng xé giữa muôn vàn ngả đường. Bạn vừa phải nỗ lực để trở thành một "ngôi sao" nơi công sở, vừa phải làm một bậc phụ huynh mẫu mực bên cạnh những đứa con đang tuổi dậy thì đầy ẩm ương, lứa tuổi cần bạn hơn bao giờ hết (dẫu biểu hiện bên ngoài của chúng có vẻ ngược lại). Cùng lúc đó, bạn còn phải chăm lo cho cha mẹ đã già yếu, những người bắt đầu cần đến sự tựa nhờ của bạn nhiều hơn. Và cũng đừng quên những trách nhiệm của người trưởng thành như các khoản vay mua nhà hay nợ ngân hàng. Số lượng "mặt trận" mà bạn phải đối mặt thực sự nằm ngoài sức tưởng tượng.

Áp lực ở giai đoạn này cực kỳ nặng nề, ngay cả khi vẻ ngoài của bạn trông vẫn rất ổn. Bạn đang chiến đấu trên quá nhiều phương diện, và sức ép từ việc phải cân bằng mọi vai trò có thể khiến bạn cảm thấy mình như đang cố ngoi đầu lên mặt nước để hít thở một chút không khí mỏng manh.

3. Khi tiền bạc không còn là "liều thuốc tiên"

Ngay cả khi các nhà nghiên cứu đưa yếu tố thu nhập vào tính toán, thời điểm con người cảm thấy kém hạnh phúc nhất vẫn hầu như không thay đổi. Họ đã thử đặt giả thuyết: Phải chăng ở tuổi 40, chúng ta không hạnh phúc đơn giản vì không có đủ tiền? Hóa ra, sự thật không phải vậy.

Thực tế cho thấy, ngay cả những người kiếm được nhiều tiền hơn hẳn so với thời họ 25 tuổi vẫn có thể cảm thấy trống rỗng và hụt hẫng sâu sắc. Có vẻ như một khi bạn đã có đủ để chi trả cho các nhu cầu thiết yếu, thì việc kiếm thêm nhiều tiền hơn nữa chưa chắc đã giúp bạn vui vẻ hơn. Bạn có thể kiếm gấp ba lần tuổi đôi mươi nhưng lại cảm thấy tệ hơn gấp ba lần. Tiền bạc dường như mất đi quyền năng cải thiện tâm trạng một khi những nhu cầu cơ bản đã được lấp đầy.

4. Nghịch lý trầm cảm tuổi 44

Blanchflower và Oswald đã nhìn sâu hơn vào các con số khi phân tích dữ liệu từ hơn một triệu người tại Anh, sử dụng bộ câu hỏi sức khỏe tổng quát (GHQ) để đo lường sức khỏe tinh thần. Kết quả của họ thật rõ ràng: Đỉnh điểm của các trạng thái trầm cảm rơi đúng vào tuổi 44. Như họ đã đúc kết: "Xác suất mắc trầm cảm tăng dần cho đến giữa cuộc đời và sau đó mới bắt đầu giảm xuống."

Ở độ tuổi này, bạn đối mặt với nguy cơ trầm cảm cao hơn bao giờ hết. Theo nghiên cứu, sức khỏe tinh thần của bạn đang nằm ở điểm thấp nhất của chu kỳ hình chữ U (điều này khác với việc chỉ đơn thuần là "kiệt sức" hay "trở nên yếu đuối").

5. Tuổi 50 ngọt ngào?

Sau khi bước qua "đáy vực" ở khoảng tuổi 46, đường cong hạnh phúc bắt đầu bò dần lên trên. Các nhà nghiên cứu cho rằng sự chuyển dịch này đến từ việc tâm trí chúng ta dần thay đổi các ưu tiên trong cuộc sống. Mọi người bắt đầu:

• Ít so sánh mình với người khác hơn.
• Bớt mải miết chạy theo những danh vọng hào nhoáng bên ngoài.
• Trân trọng hơn những niềm vui bình dị, sự gần gũi về cảm xúc và các mối quan hệ chân thành.

Theo thuyết chọn lọc cảm xúc xã hội của Carstensen, khi con người già đi, "đường chân trời thời gian" của họ ngắn lại. Họ bắt đầu tập trung vào khoảnh khắc hiện tại và những gì thực sự ý nghĩa, thay vì mải lo âu về một tương lai xa xăm vô tận.

Tuy nhiên, sau tuổi 50, họ cũng có thể đối mặt với những thử thách mới như hội chứng "tổ trống" (khi con cái trưởng thành và rời nhà) hay khủng hoảng trước nghỉ hưu, khiến hành trình đi lên của đường cong đôi khi vẫn có chút gập ghềnh.

6. Luôn có một lối thoát: Câu chuyện của Kieran Setiya

Ở tuổi 35, Giáo sư Setiya thấy mình đứng trước một ngã ba đường. Ông có mọi thứ mình từng khao khát: một vị trí danh giá tại đại học MIT, một gia đình êm ấm và sự ổn định về tài chính. Thế nhưng, bất chấp mọi thành công, ông không thể rũ bỏ được cảm giác trống rỗng. Khi nhìn vào cuộc đời mà mình đã dày công xây dựng, ông thấy con đường phía trước trải dài đều đặn và có thể dự đoán được như một đường thẳng – một chuỗi thành tựu nối tiếp nhau để rồi cuối cùng dẫn tới nghỉ hưu, già yếu và cái chết. Viễn cảnh đáng sợ đó khiến ông lo âu và cảm thấy mình sống không trọn vẹn.

Ông đã làm gì? Ông dừng cuộc chạy đua lại, và thay vào đó, ông đắm mình vào những việc "không có điểm kết thúc": những chuyến đi dạo không mục đích, những cuộc trò chuyện cởi mở với bạn bè, tìm hiểu bản thân chỉ vì sự yêu thích (chứ không phải vì thành tích), và nuôi dạy con cái không phải như một "dự án tạo ra một con người thành đạt", mà như một quá trình tận hưởng sự hiện diện của con. Sự kết hợp của tất cả những điều đó đã mang lại cho ông sự nhẹ nhõm.

Khi chúng ta đối mặt với những giai đoạn khó khăn, đặc biệt là ở tuổi trung niên và trong một thế giới đầy biến động, đó chính là cơ hội vàng cho những thay đổi tích cực sâu sắc. Các liệu pháp tâm lý cá nhân có thể giúp chúng ta trong giai đoạn này để biết cách sống trọn cho hiện tại, trân trọng những gì đang diễn ra, thay vì bị cuốn vào những lo âu về tương lai hay quá khứ. Khi hiện diện trọn vẹn hơn, bạn sẽ cảm thấy vững chãi và hài lòng hơn.

Hành trình này dẫn đến một quá trình mà Carl Jung gọi là "cá nhân hóa" (individuation). Việc tích lũy thêm thành tựu không còn là câu trả lời nữa. Thay vào đó, cuộc sống bắt đầu chuyển từ số lượng sang chất lượng. Bạn bắt đầu tìm thấy những nguồn sức mạnh và sự tươi mới ở những góc khuất chưa từng khám phá trong tâm hồn. Những trải nghiệm trong quá khứ giờ đây trở thành nền tảng để bạn xây dựng những bước tiếp theo, cho phép bạn trưởng thành và tỏa sáng một lần nữa trong nửa sau của cuộc đời. 

References

1. Blanchflower DG, Oswald AJ. Is well-being U-shaped over the life cycle? Soc Sci Med. 2008 Apr;66(8):1733-49. doi: 10.1016/j.socscimed.2008.01.030. Epub 2008 Mar 7. PMID: 18316146.
2. Setiya, Kieran. Midlife: A Philosophical Guide. Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2017.
3. Hollis, James. The Middle Passage: From Misery to Meaning in Midlife. Inner City Books, 1993.
4. Carstensen, L.L., Fung, H.H. & Charles, S.T. Socioemotional Selectivity Theory and the Regulation of Emotion in the Second Half of Life. Motivation and Emotion 27, 103–123 (2003).

Tác giả: Boris Herzberg

Nguồn: What to Do When You Hit Life's Low Point | Psychology Today