Làm sao ngừng tưởng tượng những “người gác cổng” và giành lại quyền làm chủ

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Chúng ta thường nhầm những “người gác cổng” bên ngoài là chướng ngại cố định, rồi mang theo hình bóng ấy rất lâu sau khi họ đã không còn ở đó.
• Những hệ thống hiện đại rèn ta quen chờ đợi sự cho phép, và theo thời gian, điều đó lặng lẽ bào mòn tinh thần chủ động cùng khả năng tự quyết của ta.
• Khái niệm “bất lực học được” lý giải vì sao chỉ nhận thức và khao khát thôi hiếm khi đủ để khiến ta hành động.
• Sự thay đổi bắt đầu khi ta thôi tự hỏi ai sẽ cho mình bước đi, và bắt đầu tự trao quyền cho chính mình.

Tháng Giêng giỏi nhất ở một điều: buộc ta đối diện với khoảng cách giữa cuộc đời ta mong muốn và những việc ta vẫn chưa đủ can đảm để làm.

Điều nhiều người trong chúng ta bỏ lỡ là: hiếm khi hoàn cảnh bên ngoài hay người khác thực sự ngăn ta đổi hướng. Thường thì chính ta mới là người cản mình. Ta tự dừng lại trước khi bất cứ điều gì kịp bắt đầu.

Và ai có thể trách ta được? Đời sống hiện đại được thiết kế như một chuỗi những bộ lọc và cánh cổng. Hội đồng tuyển sinh quyết định ai thuộc về nơi nào. Bộ phận nhân sự sàng lọc ai được bước tiếp qua vòng phỏng vấn. Một đám đông biên tập viên và thuật toán quyết định tiếng nói nào được nổi lên trên bề mặt.

Ta được dạy từ sớm rằng phải đợi được chấp thuận rồi mới bước đi, bởi nếu không, rất ít điều có thể đơm hoa kết trái.

Và khi lớn lên giữa những “người gác cổng” luôn đứng phía sau lưng, ta cũng dễ dàng tưởng tượng họ đang đứng chắn phía trước, ngay cả khi họ đã không còn ở đó nữa.

Để phá vỡ khuôn mẫu ấy, ta buộc phải đối diện với một điều rất khó chịu: sự bất lực mà chính ta đã học được.

Cách ta tự ép mình vào khuôn khổ

Phần lớn những cuộc chuyển mình không thất bại vì thiếu khát khao. Thực ra, nhiều người mong muốn thay đổi đến mãnh liệt.

Những người thực hành phương pháp phỏng vấn tạo động lực đã biết từ nhiều thập kỷ rằng con người có thể suy nghĩ rất sâu về việc thay đổi, ngay cả khi đang đối mặt với nghiện ngập hay những thói quen tự hủy hoại. Nhận thức không phải là vấn đề. Mong muốn thay đổi cũng không.

Điều khiến ta vấp ngã nằm ở bước nhảy từ suy ngẫm sang hành động. Bước nhảy ấy khó đến bất ngờ, nhất là với một loài luôn tự hào về khả năng lập kế hoạch lý trí. Ta tự nhủ rằng khi kế hoạch đã rõ ràng, hành động ắt sẽ theo sau một cách tự nhiên.

Nhưng không phải vậy.

Tính lý trí của con người mong manh hơn ta nghĩ, cũng như khả năng biến ý định thành hành vi của ta có giới hạn. Và trở ngại chính không hẳn là lười biếng hay yếu đuối, mà là sự thích nghi với môi trường sống.

Để hiểu điều này, ta không cần nhìn xa hơn những nghiên cứu của Martin Seligman về “bất lực học được”. Trong các thí nghiệm của ông, những con vật phải chịu đựng những kết quả tiêu cực không thể tránh khỏi cuối cùng đã ngừng tìm cách trốn thoát, ngay cả khi sau đó cơ hội thoát ra đã xuất hiện. Chúng học được rằng nỗ lực là vô ích, và rồi chẳng còn nỗ lực nữa, ngay cả khi chỉ cần cố thêm một chút thôi cũng có thể thay đổi tất cả.

Phát hiện ấy khiến người ta bất an, bởi nó không chỉ đúng trong phòng thí nghiệm. Con người chúng ta cũng thích nghi theo cách tương tự.

Ta học từ môi trường quanh mình. Khi môi trường liên tục bảo ta phải chờ, phải đủ tiêu chuẩn, phải được chọn lựa trước khi vươn tay tới cuộc đời mình mong muốn, ta rất dễ nội tâm hóa thông điệp ấy. Ta ngừng khởi xướng. Ta tuân theo “lộ trình” thay vì tự vẽ đường.

Bạn có thể thấy sự điều kiện hóa này từ rất sớm ở trường học, nơi việc phát biểu phải thông qua những cánh tay giơ lên và những lần đánh giá liên tục. Tinh thần chủ động nhanh chóng trở thành điều phải thể hiện một cách dè dặt, đúng thời điểm, và tốt nhất là khi được mời. Ta học rằng hành động khi chưa được cho phép luôn tiềm ẩn rủi ro.

Sau khi tốt nghiệp, mô thức ấy được “chuyên nghiệp hóa”. Hồ sơ xin việc biến mất vào những hệ thống tự động. Việc thăng tiến phụ thuộc vào cái gật đầu của ai đó ở vị trí cao hơn. Rồi dần dần, sự phát triển nghề nghiệp được gắn với sự chuẩn thuận hơn là với quyền tự quyết.

Logic ấy âm thầm lan sang cả chuyện hẹn hò, khởi nghiệp, sáng tạo, thậm chí cả chuyện tìm một mái nhà, nơi ta thường có cảm giác rằng ai đó khác đang giữ chìa khóa cho cuộc đời mình muốn xây dựng, và vai trò của ta chỉ là chờ họ quyết định khi nào ta đã “sẵn sàng”.

Những chiếc lồng và cú sốc điện không còn nữa, nhưng kết cục thì quen thuộc: Ta ngừng chủ động từ rất lâu sau khi những “người gác cổng” ban đầu đã biến mất.

Ta hành xử như thể mình vẫn cần được cho phép.

Một kế hoạch để vượt qua “chủ nghĩa gác cổng” trong chính mình

Gỡ bỏ nhiều năm tự dựng nên những “người gác cổng” trong đầu không phải chuyện một sớm một chiều. Sự thay đổi bền vững thường cần đến sự nâng đỡ và đồng hành của người khác. Dẫu vậy, vẫn có rất nhiều điều bạn có thể bắt đầu ngay từ hôm nay.

Khi dư âm của năm mới vẫn còn trong không khí, hãy thử kiểm lại những ý định và những lối rẽ đầy cám dỗ mà bạn đã mang theo suốt thời gian qua, nhưng chưa bao giờ vượt khỏi ngưỡng suy nghĩ.

Có những trì hoãn là hợp lý, và thời điểm thực sự quan trọng. Những ràng buộc là có thật, và không phải mọi ước muốn chưa thành đều là vì ta thiếu can đảm hay tự phá hoại mình.

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, bạn có thể nhận ra rằng vài lý do bạn từng tin tưởng tuyệt đối giờ đây không còn vững vàng như bạn nghĩ.

Một trong những ví dụ rõ ràng nhất trong đời tôi là chuyện làm cha mẹ. Suốt nhiều năm, tôi tự nhủ mình chưa sẵn sàng, rằng mình cần đi qua thêm nhiều “cánh cổng” sự nghiệp, tích lũy thêm nhiều thành tựu trước đã. Tôi đối xử với sự sẵn sàng như thể đó là thứ phải được ban phát từ bên ngoài, trong khi thực ra, tất cả những cánh cổng ấy chỉ tồn tại trong đầu tôi. Và điều duy nhất tôi làm được là trì hoãn những trải nghiệm ý nghĩa nhất đời mình, để rồi bản CV lưu dưới dạng PDF của tôi hôm nay có nhiều dòng hơn một chút so với lẽ ra nó cần phải có.

Nếu bạn nhận ra những khuôn mẫu tương tự trong mình, hãy cố đừng biến điều này thành sự tự trách. Thay vào đó, hãy tò mò một cách dịu dàng: điều gì đang khiến bạn phanh lại? Những trải nghiệm nào trong quá khứ đã dạy bạn phải chờ đợi?

Hãy lắng nghe thật kỹ, không phán xét. Bởi ngay cả những “người gác cổng” tưởng tượng cũng mọc lên từ những điều ta từng sống qua. Theo cách vụng về của riêng mình, chúng chỉ đang cố giữ cho bạn được an toàn.

Khi bạn hiểu mình đã học cách đứng yên như thế nào, bạn có thể bắt đầu công việc khó khăn hơn, và quan trọng hơn: tự trao cho mình quyền được bước tiếp, được lớn hơn con người của ngày hôm nay. 

References

Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness. On depression, development, and death.San Francisco. W. H. Freeman.

Tác giả: T. Alexander Puutio Ph.D.

Nguồn: How to Stop Imagining Gatekeepers and Take Control | Psychology Today