Người lớn tuổi có dễ rơi vào bẫy lừa đảo hơn không?

Hiện nay, cứ khoảng 6 người Mỹ thì có 1 người đã bước sang tuổi 65, và tỷ lệ này ngày càng tăng cao. Người lớn tuổi thường là những người nắm giữ vị trí có tiếng nói, sở hữu khoản tiền tích cóp chắt chiu cả đời và phải tự mình đưa ra những quyết định lớn về tài chính hay sức khỏe. Chính điều đó vô tình biến họ thành đích nhắm của những kẻ lừa đảo trục lợi.

Theo FBI, năm 2021 có hơn 90.000 người lớn tuổi là nạn nhân của các vụ lừa đảo, gây thiệt hại lên đến 1,7 tỷ USD, tăng 74% so với năm 2020. Dù vậy, con số thực tế có thể còn lớn hơn rất nhiều. Bởi lẽ, sự xấu hổ, tủi thân hay việc không nhận ra mình bị lừa khiến nhiều người chọn cách im lặng thay vì trình báo.

Trục lợi tài chính là một trong những hình thức ngược đãi người cao tuổi phổ biến nhất. Đáng buồn thay, kẻ nhẫn tâm ra tay lại thường là những người thân cận nhất trong vòng tay gia đình và bạn bè, từ người nhà, người chăm sóc cho đến bạn thâm giao, và đôi khi cũng có cả người lạ.

Khi rơi vào bẫy lừa đảo, người lớn tuổi thường mất mát nhiều hơn so với người trẻ. Sự mất mát này để lại những tổn thương vô cùng sâu sắc, bởi ở độ tuổi xế chiều, họ không còn nhiều thời gian và cơ hội để làm lại từ đầu. Điều này không chỉ cướp đi sự tự chủ của họ mà còn tàn phá cả sức khỏe lẫn niềm vui sống trong những năm tháng muộn màng.

Thế nhưng, tâm lý của người lớn tuổi trước làn sóng tội phạm ngày một tinh vi này lại chưa được nghiên cứu thấu đáo. Là những nhà tâm lý học chuyên sâu về nhận thức xã hội và hành vi ra quyết định tại Đại học Florida, phòng nghiên cứu của chúng tôi mong muốn tìm hiểu sâu sắc những yếu tố khiến con người, đặc biệt là khi về già, trở nên dễ bị lay chuyển và đánh lừa.

prpicturesproduction/iStock via Getty Images Plus

Hiểu thế nào về sự "dễ bị tổn thương"?

Việc trục lợi tài chính thường ẩn mình dưới nhiều chiêu trò tinh vi như thao túng tâm lý, ép buộc, gây ảnh hưởng tiêu cực và phổ biến nhất là dối lừa.

Hầu hết các nghiên cứu hiện nay mới chỉ tập trung vào khả năng phân biệt thật giả của con người khi trò chuyện trực tiếp. Thế nhưng, cạm bẫy dối lừa giờ đây xuất hiện ở khắp mọi nơi, và đang bùng nổ mạnh mẽ trên không gian mạng.

Phòng nghiên cứu của chúng tôi đã thực hiện nhiều thí nghiệm lẫn khảo sát thực tế để đo lường mức độ dễ mủi lòng của người lớn tuổi trước các tình huống: trò chơi đầu tư, các kịch bản thật - giả lẫn lộn, email lừa đảo, tin nhắn mạo danh, tin tức giả mạo và cả công nghệ deepfake, những video hoặc hình ảnh cắt ghép tinh vi bằng trí tuệ nhân tạo.

Nhằm thấu hiểu cách một người phản ứng trước sự dối trá, chúng tôi đã quan sát hành vi, thực hiện khảo sát, đo nhịp tim, ánh mắt và thậm chí là chụp ảnh não bộ. Chúng tôi cũng tìm hiểu các chỉ dấu sinh học, chẳng hạn như những biến thể gen làm tăng nguy cơ mắc bệnh suy giảm trí nhớ, để kịp thời nhận diện những ai đang có tâm lý yếu ớt và dễ bị tổn thương nhất.

Những kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, việc một người lớn tuổi có nhận ra mình đang bị lừa hay không không chỉ phụ thuộc vào thể trạng hay tính cách của riêng họ, mà còn tùy thuộc vào cách kẻ xấu tiếp cận và đánh trúng vào điểm yếu tâm lý nào của họ.

Các yếu tố rủi ro từ bản thân

Khi con người sở hữu tư duy sắc bén, năng lực cảm xúc xã hội vững vàng và một bộ não khỏe mạnh, họ sẽ ít bị lung lay trước những lời dối trá.

Tuy nhiên, các chức năng nhận thức, như tốc độ xử lý thông tin và khả năng ghi nhớ của não bộ, sẽ dần suy giảm theo tuổi tác, gây ảnh hưởng trực tiếp đến việc đưa ra quyết định. Chẳng hạn, ở những cụ già quanh độ tuổi 70 hoặc lớn hơn, sự sa sút trong tư duy phân tích thường tỷ lệ thuận với việc họ gặp khó khăn khi nhận biết các tin tức giả mạo.

Bên cạnh đó, trí nhớ suy giảm khi về già cũng khiến người lớn tuổi dễ sập bẫy các email lừa đảo hơn. Đáng chú ý, theo các nghiên cứu gần đây, mối liên hệ này biểu hiện đặc biệt rõ rệt ở những người mang biến thể gen có nguy cơ cao mắc bệnh suy giảm trí nhớ khi về già. Trên thực tế, một vài nghiên cứu còn chỉ ra rằng, việc một người đột nhiên trở nên dễ bị trục lợi tài chính có thể chính là dấu hiệu cảnh báo sớm cho sự sa sút nhận thức do bệnh lý gây ra.

Những tác động từ tâm trạng và các mối quan hệ xã hội cũng đóng vai trò then chốt. Thật bất ngờ khi một chút tâm trạng tiêu cực đôi khi lại giúp chúng ta nhạy bén hơn trong việc phát hiện lời nói dối. Ngược lại, cảm giác quá vui vẻ, lạc quan ở tuổi xế chiều đôi khi lại làm mờ mắt, khiến họ khó nhận ra những thông tin sai lệch.

Sự cô đơn và thiếu vắng chỗ dựa tinh thần càng làm tăng nguy cơ bị lừa dối. Quãng thời gian giãn cách xã hội trong đại dịch COVID-19 vừa qua đã khiến người già phải phụ thuộc nhiều hơn vào không gian mạng. Trong khi đó, việc thiếu hụt kỹ năng công nghệ cốt lõi lại vô tình đẩy họ vào thế yếu, dễ trở thành nạn nhân của những email lừa đảo hay những cuộc gọi tự động quấy rối.

Cuối cùng, cách cơ thể và bộ não phản ứng trước các tình huống cũng quyết định phần lớn khả năng tự bảo vệ của mỗi người. Một yếu tố rất quan trọng là năng lực tự cảm nhận cơ thể hay ta vẫn thường gọi là "linh cảm", "giác quan thứ sáu" giúp thấu hiểu những tín hiệu mách bảo từ bên trong. Năng lực này ở người lớn tuổi càng cao thì khả năng bóc trần những lời nói dối càng tốt.

Một nghiên cứu ban đầu đã hé lộ rằng, những người lớn tuổi từng bị trục lợi tài chính có phần thùy đảo nhỏ hơn rõ rệt so với những người cùng đứng trước một cạm bẫy nhưng đã tỉnh táo vượt qua. Đây là vùng não đóng vai trò cốt lõi trong việc kết nối các tín hiệu cơ thể với những manh mối ngoài môi trường. Khi thùy đảo hoạt động kém đi, con người cũng sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc nhận ra các dấu hiệu bất thường từ một kẻ không đáng tin cậy.

Các chiêu trò lừa đảo "đánh trúng" tâm lý

Không phải lời dối trá nào cũng mang lại hiệu quả như nhau trên tất cả mọi người.

Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cho thấy, những email lừa đảo đánh vào tâm lý "có qua có lại", thói quen muốn đền đáp khi được ai đó ban ơn, dễ khiến người lớn tuổi sập bẫy hơn. Ngược lại, người trẻ tuổi lại dễ lung lay trước những email lừa đảo lợi dụng tâm lý "khan hiếm": xu hướng coi trọng một cơ hội nào đó hơn khi nghe rằng số lượng hay thời gian là có hạn. Chẳng hạn như một email thúc giục bạn rằng bộ sưu tập tiền xu từ những năm 1950 đang được giảm giá đặc biệt, nhưng chỉ áp dụng nếu mua trong vòng 24 giờ tới.

Bên cạnh đó, các bằng chứng cũng chỉ ra rằng khi tuổi tác càng cao, chúng ta càng khó nhận diện những kẻ "sói đội lốt cừu", những kẻ bề ngoài trông rất đáng tin nhưng thực chất bên trong lại đầy mưu mô, tính toán. Trong một thí nghiệm với trò chơi bài may rủi, chúng tôi nhận thấy so với những người trẻ, người lớn tuổi có xu hướng chọn những bộ bài gắn liền với những gương mặt có vẻ ngoài phúc hậu, đáng tin cậy, dù cho những bộ bài đó liên tục khiến họ bị mất tiền. Ngay cả khi đã biết rõ về hành vi gian dối của đối phương, người lớn tuổi vẫn gặp rất nhiều khó khăn để vượt qua những ấn tượng tốt đẹp ban đầu.

Che chở và giảm thiểu tổn thương

Việc nhận diện sớm những ai có nguy cơ cao bị trục lợi tài chính khi về già là chìa khóa cốt lõi để bảo vệ họ không trở thành nạn nhân.

Chúng tôi tin rằng các biện pháp bảo vệ cần được "đo ni đóng giày" cho từng nhóm đối tượng, thay vì áp dụng một công thức chung máy móc cho tất cả mọi người. Ví dụ, trong tương lai, các thuật toán học máy có thể giúp nhận diện những dạng tin nhắn lừa đảo nguy hiểm nhất mà từng nhóm người cụ thể thường gặp phải, dù là qua tin nhắn, email hay mạng xã hội, để đưa ra những cảnh báo kịp thời ngay lúc đó. Ngoài ra, vì người tiêu dùng da màu và người gốc Tây Ban Nha có tỷ lệ trở thành nạn nhân cao hơn, nên nhu cầu về các chương trình hỗ trợ mang tính thấu hiểu sâu sắc và phù hợp với văn hóa cộng đồng của họ cũng trở nên vô cùng cấp thiết.

Hơn thế nữa, các nỗ lực phòng ngừa sẽ đạt hiệu quả cao hơn nếu chúng ta tiếp cận một cách toàn diện để giúp người lớn tuổi tự bảo vệ mình trước các cạm bẫy. Bên cạnh việc trang bị kiến thức về tài chính, chăm sóc sức khỏe và kỹ năng công nghệ cốt lõi, việc xây dựng các chương trình chia sẻ, kết nối để sưởi ấm nỗi cô đơn ở tuổi xế chiều cũng quan trọng không kém.

Dù ở bất kỳ độ tuổi nào, mỗi chúng ta cũng cần nằm lòng những bài học này khi tiếp xúc với các thông tin trên mạng hay khi trò chuyện với người lạ, nhưng câu chuyện không chỉ dừng lại ở đó. Đáng buồn thay, những tổn thương về mặt tài chính lại thường bắt nguồn từ chính những người thân cận, gần gũi nhất bên đời họ.

Nguồn: theconversation . com