Phá vỡ vòng lặp của những mối quan hệ méo mó

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

Nhận diện các dấu hiệu của việc lớn lên bên những cha mẹ bạo hành là bước đầu tiên trên hành trình chữa lành.
Thói quen làm hài lòng người khác và khó khăn trong việc duy trì các mối quan hệ có thể là biểu hiện của tổn thương gắn bó.
Việc có cha mẹ vắng mặt hoặc ngược đãi có thể gieo vào lòng trẻ những niềm tin sâu kín rằng mình không xứng đáng được yêu.
Tổn thương gắn bó không phải là danh tính hay bản án chung thân. Luôn có nhiều con đường để chữa lành và sống trọn vẹn.

Sự gắn bó với cha mẹ là mối quan hệ đầu tiên và nền tảng nhất của mỗi người. Khi cha hoặc mẹ vắng mặt hay bạo hành, những niềm tin ăn sâu như “mình không đáng được yêu” hay “không thể tin ai được” có thể hình thành, âm thầm ngăn ta kết nối với người khác.

Trong những mối gắn bó an toàn giữa cha mẹ và con cái, đứa trẻ cảm thấy được che chở, tin tưởng vào cha mẹ và tin rằng mình xứng đáng với yêu thương. Nhưng khi cha mẹ xa cách về cảm xúc, lơ là hoặc thẳng tay ngược đãi, thay vì được tự do bước ra thế giới và hoàn thành những nhiệm vụ phát triển của mình, đứa trẻ phải dồn năng lượng để dò tìm từng tín hiệu cảm xúc hay thể chất của cha mẹ nhằm giữ mình được an toàn.

Để tránh bị chối bỏ hay tổn thương, đứa trẻ học cách thu mình lại, đặt kỳ vọng của người khác lên trên việc nhận ra và bảo vệ nhu cầu của chính mình.

Vốn dĩ trẻ con mang bản tính quy về mình, chưa phát triển đầy đủ về nhận thức nên dễ nội hóa niềm tin rằng mọi rắc rối trong gia đình, từ cơn nghiện của mẹ, bạo lực gia đình cho đến ly hôn, đều là lỗi của mình. Những cột mốc phát triển có thể bị ngắt quãng bởi vết thương gắn bó, để lại phía sau là thói quen tìm kiếm sự chấp thuận và những khuôn mẫu quan hệ lệch lạc.

Những chấn thương chưa được xử lý, hay các vết thương gắn bó, có thể hiện hình qua sự cảnh giác quá mức, phản ứng giật mình mạnh, và trạng thái luôn căng mình quan sát môi trường xung quanh. Đó là những phản ứng sinh tồn mà cơ thể tạo ra để bảo vệ ta khỏi hiểm nguy. Nếu không được nhìn nhận, những vết thương ấy có thể khiến ta diễn giải cả những sự việc vô hại thành đe dọa.

Những người từng mang lịch sử tổn thương thường trải qua các cảm xúc dữ dội, khó kiểm soát, đôi khi có vẻ không tương xứng với hoàn cảnh hiện tại, cùng nhu cầu phải liên tục theo dõi và quét tìm mọi thứ quanh mình. Sự tê liệt cảm xúc và phân ly cũng là những phản ứng khác của sang chấn, khiến ta khép lại hoặc phản ứng quá yếu ớt trước thế giới.

Khi mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái thiếu an toàn, khi cha mẹ vắng mặt, xa cách cảm xúc, hay quá khắt khe, bạo hành, đứa trẻ có thể lớn lên với cảm giác mình không xứng đáng được yêu, để người khác xem nhẹ mình, xâm phạm ranh giới, bỏ rơi chính bản thân và lơ là nhu cầu của mình.

Niềm tin được nội hóa có thể là rằng các mối quan hệ vốn không an toàn, rằng những người mình yêu rồi sẽ làm mình đau hoặc rời bỏ mình. Điều đó dễ dẫn đến việc đẩy mọi người ra xa mỗi khi cảm thấy họ đang tiến lại quá gần.

Source: Antelanda/ iStock

Tổn thương gắn bó biểu hiện thế nào trong các mối quan hệ trưởng thành

Nhận ra rằng mình lớn lên bên những cha mẹ bạo hành hay thiếu lành mạnh đôi khi khó hơn rất nhiều so với việc nhìn thấy hành vi độc hại ở bạn bè hay đồng nghiệp, bởi căn tính của ta được hình thành xoay quanh cha mẹ. Có những nét trong tính cách hôm nay thực chất chỉ là chiến lược ta từng tạo ra để sống sót qua tuổi thơ.

• Làm hài lòng người khác: Trẻ học cách yêu thương và kết nối từ chính người chăm sóc mình. Trong những mái nhà mà người lớn thất thường, lơ là, dễ bùng nổ cảm xúc hay hành xử bốc đồng, đứa trẻ dần học cách điều chỉnh nhu cầu của bản thân theo trạng thái của cha mẹ. Kết quả là, các em có thể không hiểu nổi thế giới cảm xúc bên trong mình, nói gì đến việc lên tiếng bảo vệ nhu cầu ấy. Từ đó, các em lớn lên với thói quen đặt mong muốn của người khác lên trên chính mình.
• Không ngừng tìm kiếm sự chấp thuận: Khi lớn lên trong môi trường mà tình yêu mang điều kiện, đứa trẻ học cách liên tục dò xét xem hành vi của mình có đáp ứng kỳ vọng của người khác hay không. Điều này khiến các em dựa vào sự công nhận bên ngoài thay vì tin vào giá trị bên trong.
• Không biết điều hòa cảm xúc: Cha mẹ có trách nhiệm dạy con gọi tên cảm xúc và cách đối diện với chúng. Nhưng nếu trẻ sống trong gia đình nơi cảm xúc bị phủ nhận, hoặc cha mẹ không làm gương về khả năng tự điều chỉnh, các em sẽ không học được cách quản lý những rung động trong lòng. Khi trưởng thành, họ dễ choáng ngợp trước cảm xúc của mình, hoặc phản ứng quá mạnh, hoặc ngược lại tách rời và trở nên lạnh lùng.
• Né tránh xung đột: Trẻ học cách giải quyết bất đồng qua việc quan sát người lớn. Nếu lớn lên trong ngôi nhà nơi tiếng nói của mình bị xem nhẹ, ý kiến không được lắng nghe, hay cảm xúc bị chê trách, đứa trẻ sẽ học cách né tránh xung đột như một cơ chế sinh tồn.
• Quá ít hoặc quá nhiều ranh giới: Từ những hình mẫu gắn bó đầu đời, trẻ học cách hiện diện trong các mối quan hệ. Nếu quyền tự chủ của các em không được tôn trọng, các em sẽ không biết cách đòi hỏi điều đó khi trưởng thành. Tương tự, nếu từng bị tổn thương bởi chính những người lẽ ra phải yêu thương và bảo vệ mình, các em có thể dựng lên những bức tường, giữ khoảng cách cảm xúc để tự vệ.
• Khao khát kết nối nhưng khó xây dựng và duy trì quan hệ: Một trong những nhu cầu sâu thẳm nhất của con người là được gắn bó với ai đó. Thế nhưng với những đứa trẻ lớn lên trong gia đình méo mó, việc mở lòng và để lộ sự mong manh có thể trở nên quá nhiều rủi ro.

Làm sao để chữa lành những câu chuyện méo mó bên trong?

Khoảnh khắc nhận ra mình được nuôi dạy trong môi trường thiếu lành mạnh hay bạo hành có thể vô cùng đau đớn, bởi nó làm lung lay cả nền móng niềm tin ta từng bám víu. Nhưng chỉ có ý thức về những nhu cầu tuổi thơ chưa được đáp lại mới mở ra con đường phá vỡ những khuôn mẫu quan hệ độc hại, khôi phục giá trị bản thân và viết lại câu chuyện đã cản trở ta xây dựng những mối quan hệ khỏe mạnh.

• Hãy cân nhắc tìm đến một nhà trị liệu chuyên về tổn thương gắn bó và sang chấn thời thơ ấu.
  
• Thực hành chánh niệm và lòng trắc ẩn với chính mình để nhìn lại những niềm tin méo mó; có rất nhiều sách bài tập hay sách tô màu kết hợp chánh niệm giúp bạn bắt đầu.
  
• Thiền định: nhiều ứng dụng có các bài dẫn thiền dành riêng cho trầm cảm hay lo âu.
  
• Viết nhật ký: nếu thấy khó bắt đầu, bạn có thể dùng các cuốn sổ có câu hỏi gợi mở để dẫn lối.
  
• Làm việc với “đứa trẻ bên trong”: phương pháp này giúp đưa những nhu cầu chưa được đáp ứng thời thơ ấu ra ánh sáng; bạn có thể tự thực hành qua viết biểu đạt hoặc đồng hành cùng chuyên gia.
  
• Các kỹ thuật cơ thể: làm việc với hơi thở và cảm nhận thân thể giúp nhận diện tác nhân kích hoạt và giải phóng cảm xúc gắn với sang chấn.
  
• Tham gia các nhóm hỗ trợ.

Hãy nhớ rằng tổn thương gắn bó không phải là bản sắc hay án phạt suốt đời. Con người có thể bị thương trong các mối quan hệ, nhưng cũng chính trong các mối quan hệ mà ta được chữa lành. Hãy thử nghĩ xem bước đầu tiên trên hành trình của bạn có thể là gìvà nhẹ nhàng bước tới.  

References

Balan, D (2023). Re-Write: A Trauma Workbook of Creative Writing and Recovery in Our New Normal. Routledge.

Russin, S. E., & Stein, C. H. (2022). The Aftermath of Trauma and Abuse and the Impact on Family: A Narrative Literature Review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(4), 1288-1301.

Kennedy, B (2022). Good Inside: A Guide to Becoming the Parent You Want to Be. Harper Wave.

Nguồn: Breaking the Cycle of Dysfunctional Relationships | Psychology Today