Sự hoán đổi vai trò và "Thế hệ bánh mì kẹp" gánh chịu áp lực cảm xúc

CÁC ĐIỂM CHÍNH

• Nhiều phụ nữ ở độ tuổi trung niên đang phải gánh vác trách nhiệm chăm sóc cả con cái lẫn cha mẹ già và họ đang phải trả giá bằng chính sự kiệt quệ về mặt cảm xúc.
• Sự hoán đổi vai trò (Parentification) có thể khiến những trọng trách này trở nên phức tạp hơn, khi người phụ nữ vừa phải điều hướng việc nuôi dạy con cái, vừa phải chăm lo cho cha mẹ khi xế chiều.
• Những thay đổi mang tính chính sách lâu dài kết hợp với sự cam kết tự chăm sóc bản thân của mỗi cá nhân có thể mở ra những bước đi tiến bộ cho tương lai.

Mới đây, tôi có buổi ăn trưa cùng hai người bạn gái thân thiết nhất từ thuở thiếu thời. Như một lẽ tự nhiên, câu chuyện của chúng tôi lại xoay quanh chủ đề gia đình và việc nuôi dạy con cái: lũ trẻ và người bạn đời dạo này thế nào, và quan trọng nhất là làm sao chúng tôi có thể chèo lái qua cái vòng xoáy thăng bằng vĩnh cửu, nơi vừa phải làm việc, vừa phải chăm sóc bản thân, lại vừa phải luôn tỉnh táo canh chừng cho sự phát triển cảm xúc của các con (chúng tôi vốn là một nhóm có xu hướng suy nghĩ sâu sắc).

Giữa muôn vàn câu chuyện, có một chủ đề lớn nổi lên và chạm đến tâm can của tất cả: Việc làm cha mẹ ở độ tuổi của chúng tôi giờ đây thường bao gồm cả việc nuôi nấng con cái, tự chữa lành tổn thương đứa trẻ bên trong, và thiết lập lại mối quan hệ với cha mẹ già. Quá trình này vô tình khơi lại cả những tầng ký ức và gánh nặng cảm xúc vốn đã bị chôn vùi suốt hàng thập kỷ từ chính tuổi thơ của chúng tôi. 

Thấu hiểu những áp lực của "Chiếc bánh mì kẹp" gánh chịu cảm xúc

Thuật ngữ "Thế hệ bánh mì kẹp" (sandwich generation) được hai nhân viên xã hội Dorothy Miller và Elaine Brody khai sinh vào những năm 1980 để mô tả những người phụ nữ ở độ tuổi trung niên, những người không chỉ nuôi nấng con cái mà còn phải phụng dưỡng cha mẹ già. Dù đây là một xu hướng đã tồn tại từ lâu, đại dịch COVID-19 đã đẩy trách nhiệm chăm sóc của người phụ nữ lên mức đỉnh điểm. Khi đó, nhiều phụ nữ vừa phải làm việc, vừa phải đóng vai giáo viên bất đắc dĩ cho con (nếu họ có thể làm việc tại nhà), lại vừa phải gánh vác thiên chức làm mẹ, thường là trong cảnh đơn độc, thiếu đi sự đỡ đần từ ông bà hay cộng đồng xung quanh vì nỗi sợ lây nhiễm bệnh. Sự đứt gãy này đặc biệt tàn nhẫn đối với những phụ nữ da màu có thu nhập thấp, những người vốn dĩ luôn phải gánh vác phần lớn các công việc chăm sóc lương thấp, một loại công việc cực kỳ bào mòn cả thể xác lẫn tâm can nhưng lại có rất ít sự bảo hộ lao động (Kantamneni, 2020).

Dẫu cho giai đoạn khủng hoảng căng thẳng của đại dịch đã lắng xuống, nhưng những vết rạn nứt bị phơi bày ngày ấy vẫn đang là những lỗ hổng hoác trên tấm lưới an sinh xã hội của chúng ta. Ngay cả trong những khoảng thời gian bình lặng hơn, việc vừa phải chăm lo cho thế hệ măng non, vừa phải phụng dưỡng thế hệ xế chiều, trong khi vẫn cố gắng tìm kiếm một chút cảm giác bình yên, trọn vẹn cho bản thân trước khi đặt lưng xuống ngủ mỗi đêm, đang dần bóp nghẹt chúng ta.

Chính khía cạnh cảm xúc đầy nặng nề của "chiếc bánh mì kẹp" này là thứ đang bủa vây người phụ nữ trung niên, đặc biệt là những ai trong chúng ta từng lớn lên trong hoàn cảnh bị hoán đổi vai trò sớm. Điều này có nghĩa là ngay từ thuở nhỏ, chúng ta đã phải gánh vác trách nhiệm làm cha mẹ hoặc người chăm sóc một cách quá sớm, vượt quá mức độ phát triển phù hợp của lứa tuổi. Những tổn thương từ việc bị hoán đổi vai trò trong thời thơ ấu có thể tái hiện rõ nét khi bạn nuôi dạy con cái, khi chăm sóc cha mẹ già, hoặc ngay trong mối quan hệ với người bạn đời của mình. Nếu đây từng là trải nghiệm của bạn, rất có thể bạn đang phải nỗ lực đấu tranh từng ngày để không lặp lại những khuôn mẫu độc hại đó lên con cái, đang phải chạm vào những góc khuất đau đớn của tuổi thơ trong các buổi trị liệu tâm lý, và đồng thời phải chịu đựng sự thờ ơ, phủ nhận dường như kéo dài bất tận từ chính cha mẹ đối với những tổn thương mà bạn đã trải qua. Phải thừa nhận rằng, đó là một áp lực quá đỗi nặng nề.

Image: Jupilu | Pixabay

Gánh nặng cảm xúc của việc chăm sóc vẫn luôn đè nặng lên vai người phụ nữ

Dù một số người bạn đời là nam giới có thể rất thấu hiểu và sẻ chia về mặt tình cảm, nhưng việc chăm sóc và gánh vác cảm xúc cho gia đình nhìn chung vẫn bị coi là "việc của đàn bà".

Một chủ đề thường xuyên xuất hiện trong các cuộc trò chuyện giữa tôi và những người bạn gái của mình là: "Liệu đàn ông có bao giờ trăn trở về những điều này như chúng ta không?". Thành thật mà nói, tôi nghĩ đó là một câu hỏi chưa đúng hướng. Thay vào đó, chúng ta phải tự hỏi rằng: Xét trên góc độ xã hội, liệu các chính sách của chúng ta có đang thực sự khuyến khích nam giới san sẻ trách nhiệm chăm sóc, để sự gắn kết cảm xúc và sự hiện diện của họ trong hành trình lớn lên của con cái có cơ hội được nảy nở và định hình hay không?

Tại Hoa Kỳ, không có chính sách nghỉ thai sản có lương mang tính quốc gia. Khi các công ty chủ động đưa ra chế độ này, những người mẹ thường là đối tượng duy nhất được phép nghỉ dài ngày, và trong các cặp đôi dị tính, cán cân lao động việc nhà vẫn tiếp tục lệch hẳn về phía người phụ nữ (Daminger, 2025).

Có lẽ bạn cũng đoán được, câu hỏi của tôi phần nào mang tính tự vấn. Khi các hệ thống xã hội không được xây dựng để hỗ trợ sự tham gia bình đẳng trong việc chăm sóc gia đình, thì phần lớn gánh nặng ấy hiển nhiên vẫn trút xuống đôi vai người phụ nữ.

Chăm sóc chính mình

Khi trách nhiệm cứ thế chồng chất và sự kiệt quệ ngày một lớn dần, điều quan trọng đối với chúng ta, những người đang gánh vác sứ mệnh chăm sóc, là phải gọi tên được những điều bản thân cần làm để nuôi dưỡng tâm hồn chính mình. Dành thời gian để phục hồi năng lượng (chứ không phải dùng những ngày nghỉ phép chỉ để "giải quyết nốt việc vặt"!), tận hưởng những khoảnh khắc chất lượng bên những người đặc biệt trong đời, và tìm lại từng mảnh ghép bản sắc của chính mình vốn đã bị thất lạc trong vòng xoáy của muôn vàn trách nhiệm, đó đều là những nhiệm vụ tối quan trọng.

Thực tế là, đôi khi việc được trải lòng về những gì mình đang trải qua với những người có chung hoàn cảnh, chung một miền ký ức lại là phương thuốc chữa lành tốt nhất mà bạn có thể tự dành cho mình trong một ngày mệt nhoài. Đừng bỏ lỡ những khoảnh khắc ấy. 

References

Daminger, A. (2025). What’s on Her Mind: The Mental Workload of Family Life.Princeton University Press.

Kantamneni, N. (2020). The impact of the COVID-19 pandemic on marginalized populations in the United States: A research agenda. Journal of vocational behavior, 119,103439.