Sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ thực chất nghĩa là gì?

Chúng ta thường có xu hướng gán nhãn cho các mối quan hệ của mình: hoặc là viên mãn hoặc là bế tắc, hoặc là lành mạnh hoặc là độc hại. Góc nhìn "hoặc thế này hoặc thế kia" này định hình rất nhiều lời khuyên tình cảm, đồng thời len lỏi vào cách nhiều người trong chúng ta tâm sự với bạn bè về những trăn trở trong chuyện tình cảm. Nhưng thực tế là, rất nhiều mối quan hệ quan trọng nhất trong đời ta lại vừa mang tính tích cực vừa mang tính tiêu cực cùng một lúc (hoặc chẳng tích cực cũng chẳng tiêu cực, điều này tôi sẽ đề cập lại sau).

Bạn có thể yêu người thương của mình tha thiết nhưng lại cực kỳ chán ghét sự thiếu trách nhiệm của họ. Bạn có thể biết ơn gia đình bên chồng/vợ sâu sắc vì mọi sự hỗ trợ họ dành cho bạn, nhưng đồng thời lại cảm thấy vô cùng phiền toái vì sự can thiệp quá sâu của họ. Bạn có thể ngưỡng mộ năng lực làm việc của sếp, nhưng lại vô cùng khó chịu với cách họ quản lý tiểu tiết.

Tôi và các đồng nghiệp gần đây đã đưa ra một mô hình 4 khung giá trị mới về cách con người đánh giá các mối quan hệ của mình. Những trải nghiệm tôi vừa mô tả kể trên thuộc về khung "mâu thuẫn cảm xúc", vốn được đặc trưng bởi việc tồn tại song song cả cảm xúc tích cực lẫn tiêu cực mãnh liệt dành cho một người cùng một lúc. Các khung còn lại bao gồm: phần lớn là tích cực, phần lớn là tiêu cực, hoặc hờ hững thờ ơ. Chúng tôi tin rằng Sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ từ trước đến nay phần lớn đã bị xem nhẹ, dù cho đó là một trải nghiệm cực kỳ phổ biến và để lại nhiều hệ quả sâu sắc.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là: ở trong một mối quan hệ có sự mâu thuẫn cảm xúc không hề giống với việc cảm thấy tạm hài lòng, điểm đặc trưng của những mối quan hệ này là bạn trải qua cả những cảm xúc tích cực lẫn tiêu cực vô cùng mãnh liệt. Chúng ta cũng cần phân biệt sự mâu thuẫn cảm xúc với sự hờ hững thờ ơ – trạng thái xảy ra khi cả cảm xúc tích cực lẫn tiêu cực đều không đủ mạnh, khiến mối quan hệ trở nên trung tính về mặt cảm xúc. Nói cách khác, sự mâu thuẫn cảm xúc là "Tôi thương/rất trăn trở về người này, nhưng tâm trí tôi lại giằng xé," trong khi sự hờ hững thờ ơ lại gần như là "Tôi không quá bận tâm, không giận dỗi, cũng chẳng còn thiết tha hay đầu tư cảm xúc."

Image by Mohamed_hassan from Pixabay

Vậy sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ xuất phát từ đâu? Rõ ràng, có những mối quan hệ ngay từ đầu đã là một "gói cảm xúc hỗn hợp": mang đến sự ấm áp và kết nối sâu sắc, nhưng đi kèm với đó là những tật xấu, gánh nặng hay sự phức tạp chẳng bao giờ biến mất. Ngay từ phút ban đầu, chúng đã khơi dậy cả sự biết ơn lẫn niềm thất vọng, sự cuốn hút xen lẫn những đắn đo. Nhưng sự mâu thuẫn cảm xúc cũng có thể nảy sinh và lớn dần theo thời gian. Các mối quan hệ luôn tiến triển, và các nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả những mối quan hệ vốn dĩ rất tích cực khi bắt đầu (như tình yêu đôi lứa) cũng thường tích tụ dần những cảm xúc tiêu cực theo nhịp sống và những thử thách lớn phát sinh. Bạn đời thay đổi, hoàn cảnh biến chuyển, trách nhiệm ngày một nặng nề hơn. Những điều từng một thời thật dễ dàng giờ đây đòi hỏi sự thỏa hiệp, sự lệch pha về nhu cầu, hay những thói quen lặp đi lặp lại mà ta không hề nhận ra dưới khoảng thời gian mặn nồng ban đầu. Khi những cảm xúc tiêu cực này mới xuất hiện, những cảm xúc tích cực không lập tức biến mất ngay, và chính điều đó tạo nên sự mâu thuẫn cảm xúc.

Hãy thử nghĩ về một mối quan hệ trong chính cuộc sống của bạn khiến bạn cảm thấy giằng xé. Có thể bạn quan tâm sâu sắc đến người này và trân trọng tình cảm giữa hai người, nhưng đồng thời cũng cảm thấy tổn thương, bực bội hay thất vọng vì họ. Nếu điều đó làm bạn cảm thấy bất an, nghiên cứu của chúng tôi cho thấy điều này hoàn toàn có lý do: con người thường thấy kiệt sức và bối rối trước những cảm xúc đan xen của Sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ. Chúng ta không hề muốn bị kéo về hai hướng đối lập đối với một người quan trọng với mình. Trên thực tế, các nghiên cứu của chúng tôi (và của các tác giả khác) đã chứng minh rằng sự mâu thuẫn cảm xúc trong tình yêu làm bào mòn cả chất lượng mối quan hệ lẫn sức khỏe tinh thần của mỗi cá nhân. Và sự căng thẳng đó không chỉ dừng lại ở mặt tâm lý: trải qua sự mâu thuẫn cảm xúc còn liên quan trực tiếp đến việc tăng huyết áp, gia tăng phản ứng viêm và các dấu hiệu cảnh báo sớm khác về nguy cơ tim mạch.

Sự bất an không chỉ làm xói mòn chất lượng mối quan hệ, nó còn bào mòn cả sức khỏe tinh thần và thể chất của bạn.

Dù sự căng thẳng này luôn tồn tại, chúng tôi nhận thấy rằng sự mâu thuẫn cảm xúc thường không khiến người ta rời bỏ hay buông xuôi mối quan hệ, nếu có, thực tế thường diễn ra theo chiều hướng ngược lại. Khi ai đó vừa cảm thấy bị thu hút lại vừa thấy bị đẩy ra xa, họ có xu hướng liên tục bận rộn trong tâm trí để tìm cách "giải quyết" sự mâu thuẫn này: họ muốn dứt khoát hoặc là yêu thích hoặc là chán ghét đối phương; họ muốn làm rõ xem mối quan hệ này có đáng để tiếp tục đầu tư hay tốt nhất là nên rút lui. Trên thực tế, trong các nghiên cứu của mình, chúng tôi phát hiện ra rằng một người càng trải qua nhiều Sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ tình cảm, họ càng suy nghĩ và trăn trở suy ngẫm về nó nhiều hơn.

Những dòng suy nghĩ quẩn quanh này thường dao động theo hai hướng. Có những thời điểm chúng mang tính xây dựng, khi con người ta nghĩ về cách cải thiện mọi thứ, khắc phục những thói quen cũ, và kết nối lại với nhau. Nhưng vào những lúc khác, suy nghĩ của họ lại trở nên khá tiêu cực, chỉ xoáy sâu vào tất cả những khó khăn, trăn trở và khuyết điểm của mối quan hệ. Sự giằng xé "vừa kéo lại vừa đẩy ra" đó cũng bộc lộ rõ trong hành vi. Có những ngày con người ta đối xử ấm áp và đầy thiện chí, nỗ lực tìm tiếng nói chung với đối phương. Nhưng vào những ngày khác, họ lại có những hành vi gây tổn thương bằng cách thu mình lại, hoặc đổ lỗi và chỉ trích người kia. Và trong các nghiên cứu theo dõi tâm lý con người theo thời gian, chúng tôi nhận thấy sự mâu thuẫn cảm xúc tạo ra những nhịp chao đảo này một cách rất rõ ràng, khiến suy nghĩ cũng như hành vi của họ biến động mạnh mẽ giữa hai trạng thái đối lập này trên từng ngày.

Như vậy, trải qua sự mâu thuẫn cảm xúc rõ ràng không phải là một chuyến dạo chơi dễ dàng. Nó mang lại nhiều căng thẳng và để lại tác động lớn đến cách con người ta ứng xử trong mối quan hệ. Vậy còn người ở vị thế tiếp nhận thì sao? Chuyện gì sẽ xảy ra khi đối phương dành cho bạn cả những cảm xúc tích cực lẫn tiêu cực vô cùng mãnh liệt: hôm nay họ muốn gắn kết, nhưng ngày mai lại rụt lại hoặc chỉ trích, rồi cái vòng lặp đó cứ thế diễn ra? Việc ở thế nhận những tín hiệu bất nhất ấy có thể mang lại cảm giác vô cùng chông chênh. Và những sự thay đổi đó, từ thân mật sang khoảng cách, từ thấu hiểu sang bực bội, không chỉ gây hoang mang, mà chúng còn bào mòn cảm giác an toàn và sự ổn định trong mối quan hệ. Trên thực tế, trong các nghiên cứu của mình, chúng tôi nhận thấy những người tiếp nhận sự mâu thuẫn cảm xúc thường cảm thấy đối phương thật thất thường và khó đoán. Sự bất an đó không chỉ làm xói mòn chất lượng mối quan hệ, nó còn ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần của chính người tiếp nhận. Họ chia sẻ rằng mình cảm thấy căng thẳng hơn, tâm trạng tồi tệ hơn và ít hài lòng hơn với cuộc sống nói chung. Rõ ràng, sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ không phải là trải nghiệm của riêng một người; nó có xu hướng lan tỏa, ảnh hưởng (và có khả năng gây tổn thương) đến cả người ở phía bên kia mối quan hệ.

Nếu bạn nhận ra hình bóng của mình qua những mô tả về Sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ cùng những thử thách đi kèm, có thể bạn đang băn khoăn liệu mình có thể làm gì để khắc phục. Không có giải pháp nhanh chóng nào cả, nhưng có một vài tín hiệu tích cực dành cho bạn. Thứ nhất, sự mâu thuẫn cảm xúc đồng nghĩa với việc mối quan hệ này vẫn cực kỳ quan trọng đối với bạn. Những cảm xúc đan xen, vừa tích cực mãnh liệt vừa tiêu cực dữ dội, chỉ xuất hiện khi ai đó có ý nghĩa lớn lao trong đời ta. Nếu mối quan hệ này không còn giá trị, bạn đã chẳng cảm thấy giằng xé; bạn sẽ chỉ thấy hờ hững thờ ơ. Sự hờ hững thờ ơ là trạng thái mà ngay cả những cảm xúc tiêu cực cũng đã phai nhạt, bạn không còn thấy bực bội hay tổn thương, bạn chỉ đơn giản là không còn bận tâm nữa. Vì vậy, sự mâu thuẫn cảm xúc, dẫu có khó chịu đến đâu, vẫn là tín hiệu cho thấy đây là một mối quan hệ đầy ý nghĩa. Thứ hai, sự mâu thuẫn cảm xúc thúc đẩy bạn nhìn nhận lại mối quan hệ. Bạn đang thực sự nhập cuộc, bạn muốn hiểu rõ điều gì đang diễn ra và đưa ra quyết định cho chặng đường tiếp theo.

Sự mâu thuẫn cảm xúc là một tín hiệu quan trọng cho bạn thấy rằng: một mối quan hệ đáng giá và mang lại nhiều niềm vui cũng có thể đòi hỏi những cái giá không nhỏ, từ đó thúc đẩy bạn phải tự đặt câu hỏi liệu nên hàn gắn, điều chỉnh lại hay chủ động lùi bước.

Tất cả những điều này đồng nghĩa với việc, nếu bây giờ bạn mới lần đầu nhận ra một mối quan hệ quan trọng trong đời mình đang chứa đựng sự mâu thuẫn cảm xúc, thì chính sự nhận thức này đã là một bước đi đầu tiên vô cùng ý nghĩa. Việc gọi tên được những cảm xúc đan xen trong lòng sẽ tạo ra cơ hội để bạn nhìn nhận và suy ngẫm lại về mối quan hệ đó.

Đây là thời điểm thích hợp để bạn can thiệp và chủ động hướng chuyển biến tiếp theo. Suy cho cùng, khi bạn có những cảm xúc đan xen này, điều đó chứng minh hai điều kiện thuận lợi đang hiện hữu:

• Vẫn còn những giá trị tích cực để làm nền tảng xây dựng tiếp. Mối quan hệ vẫn mang lại những điều tốt đẹp; nhiệm vụ lúc này là giảm thiểu những điều tiêu cực, chứ không phải là xây dựng sự tích cực lại từ con số 0; và
• Bạn vẫn đang thực sự bận tâm. Bạn còn quan tâm, còn động lực và sẵn sàng đón nhận những điều tốt đẹp hơn – dù là qua trò chuyện, tự suy ngẫm, tham vấn tâm lý hay các hình thức hỗ trợ khác (nói cách khác, bạn không rơi vào khung "hờ hững thờ ơ" trong mô hình của chúng tôi, bởi đó mới là tín hiệu tồi tệ hơn nhiều cho một mối quan hệ!)

Nếu yếu tố tiêu cực lấn át hoàn toàn những điều tích cực, hoặc nếu bạn thấy mình bắt đầu trượt dài vào sự hờ hững thờ ơ, thì cơ hội để thay đổi sẽ hẹp dần. Trái lại, sự mâu thuẫn cảm xúc trong mối quan hệ nằm ở một khoảng lặng có thể cứu vãn, nơi những nỗ lực vẫn còn đủ không gian để tạo nên sự khác biệt. Đây có thể là thời điểm để bạn chủ động tiếp cận đối phương, bộc bạch những nhu cầu của mình và cùng nhau tìm ra giải pháp giúp mối quan hệ trở nên tốt đẹp hơn. Suy cho cùng, sự mâu thuẫn cảm xúc về mặt tâm lý tương đương với một tín hiệu đèn vàng nhấp nháy: không phải là dừng lại, cũng chẳng phải là cứ thế đi tiếp, mà là một lời mời gọi bạn hãy chú tâm hơn. Và với sự chú tâm đúng lúc, nhiều mối quan hệ vẫn có thể tìm thấy hướng đi tốt đẹp hơn cho mình.