Tại sao AI vẫn chưa giúp chúng ta bớt việc?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Dù AI giúp tăng năng suất, nhưng nỗi lo âu và sự bấp bênh trong công việc khiến số giờ làm của chúng ta chẳng hề giảm bớt.
• Lòng tham trong môi trường cạnh tranh đang hướng AI vào mục tiêu lợi nhuận, thay vì ưu tiên sự cân bằng hay niềm hạnh phúc của người lao động.
• Nguồn gốc thiếu tính nhân văn của một số nền tảng AI có thể vô tình tiếp tay cho sự thao túng và áp lực tại nơi làm việc, thay vì thực sự giúp ích cho nhân viên.

Lớn lên ở Liên Xô vào những năm 80, thế hệ chúng tôi từng say mê hai bộ phim truyền hình thiếu nhi nổi tiếng. Một bộ kể về cô bé đến từ tương lai, ghé thăm một ngôi trường bình thường để tìm lại thiết bị đọc tâm trí từ tay những tên cướp không gian. Bộ còn lại là câu chuyện về tình bạn giữa một chú robot nhỏ và một cậu bé loài người. Cả hai đều gửi gắm những thông điệp đầy hy vọng về một tương lai ngập tràn công nghệ, nơi máy móc tự động hóa mang lại sự hài hòa tuyệt vời cho cuộc sống con người. Trong bộ phim thứ hai, có một bài hát mà ai nấy đều thuộc lòng:

“Mọi lo toan lùi xa, hối hả cũng dừng lại, Vì robot đã làm thay, con người chẳng còn phải nhọc nhằn! Đà tiến bộ đã vươn xa đến thế!”

Thế nhưng, giờ đây khi đã sống ở tương lai của những năm 1980 ấy, thực tế công nghệ dường như lại không đi theo hướng “làm việc ít đi”. AI đang dần thay thế một phần nhân lực trong vô số ngành nghề, từ vận tải đến quản lý dữ liệu, từ marketing đến sáng tạo nội dung, từ luật pháp đến âm nhạc. Hoặc giả, nó trở thành công cụ để tối ưu hóa hiệu suất, thúc đẩy con người làm việc nhanh hơn, năng suất hơn, chứ chẳng phải để chúng ta được thảnh thơi hơn.

Vậy tại sao chúng ta lại mải miết lao vào vòng xoáy của sự nhanh chóng và hiệu quả, thay vì dùng AI để nâng cao chất lượng cuộc sống và sự thong dong trong công việc? Câu trả lời có lẽ nằm ở chính tâm lý con người.

Nỗi lo âu

Trong trị liệu tâm lý, các chuyên gia thường quan sát thấy rằng khi một thân chủ bắt đầu nói nhanh hơn, những khoảng lặng giữa các câu chữ dần biến mất và tâm trạng trở nên kích động, đó là lúc họ đang bị bủa vây bởi sự lo âu. Trạng thái hoảng loạn, đỉnh điểm của lo âu, thường khiến người ta cố gắng kìm hãm các triệu chứng cơ thể như nhịp tim đập nhanh hay mồ hôi vã ra không kiểm soát.

Là con người, dường như chúng ta đang ngày càng trở nên bất an hơn, và con số thống kê về lượng tiêu thụ thuốc chống trầm cảm đã xác nhận điều đó. Có rất nhiều lý do: Chúng ta bị bủa vây bởi tin tức tiêu cực, những cuộc xung đột khu vực dai dẳng, sự bất công xã hội với tầng lớp trung lưu đang dần thu hẹp, và cả dư chấn của một thế giới hậu đại dịch, thứ mà ta từng ngỡ chỉ còn trong sách sử. Danh sách những nỗi lo cứ thế dài mãi.

Nhìn chung, chúng ta đang mất dần niềm tin vào ngày mai. Vì thế, một cách vô thức, ta cố gắng kiếm tiền và tích góp thật nhiều ngay lúc này. Cách chúng ta sử dụng AI chính là tấm gương phản chiếu xu hướng đó. Các doanh nghiệp cũng không ngoại lệ; họ tận dụng AI để vắt kiệt mọi lợi nhuận có thể ngay lập tức, "vui được ngày nào hay ngày nấy", bởi họ lo rằng ngày mai, chính công nghệ hay kỹ năng họ đang hái ra tiền có thể trở nên lỗi thời và vô giá trị.

Thứ bậc, chứ không phải Sự công bằng

Theo Isaac Asimov, một trong những đại văn hào khoa học viễn tưởng lỗi lạc nhất thế kỷ 20, robot ra đời là để "phục vụ chúng ta". Vậy tại sao chúng không phục vụ theo cách giúp nâng cao chất lượng sống, để ta được làm việc ít đi? Và vì sao rất nhiều người trong chúng ta chẳng hề cảm thấy mình đang được "phục vụ" chút nào?

Thực ra, tôi đã cố tình trích dẫn sai câu nói kinh điển ấy: Asimov nói rằng robot được kỳ vọng sẽ "tuân lệnh" chúng ta, chứ không phải "phục vụ" ta. Dù tôi tin rằng từ "phục vụ" nghe sẽ xuôi tai hơn với bạn cũng như với tôi, và có lẽ nó chẳng gợi lên trong bạn chút cảm giác mâu thuẫn nào.

Nhưng sự khác biệt ở đây là vô cùng lớn! "Tuân lệnh" đồng nghĩa với việc chúng ta đã đưa các mô hình robot hay AI vào hệ thống thứ bậc của con người. Chúng không trở thành những người cộng sự ngang hàng, dù đối với nhiều ngành nghề và nhiều cá nhân, chúng là trợ thủ đắc lực không thể thiếu, giúp ích rất nhiều ở các tầng nấc khác nhau trong công việc và cuộc sống.

Tuy nhiên, cốt lõi của mối quan hệ giữa doanh nghiệp và AI lại mang tính tôn ti dọc. AI làm theo những gì người ra lệnh bảo nó làm. Và cũng giống như từ "tuân lệnh" không hàm ý sự bình đẳng mà là sự phục tùng, các công cụ robot, dù đáng tiếc đến mức nào, vốn không được tạo ra để làm những người bạn đồng hành ngang hàng. Thay vào đó, chúng là những cỗ máy phi nhân tính giúp tối đa hóa hiệu suất và lợi nhuận, trực tiếp cạnh tranh với con người. Vì vậy, trong cuộc đua này, nhiều người nhận ra mình phải làm việc nhiều hơn chứ không phải ít đi.

Tham vọng và Sự cạnh tranh

Tạo ra lợi nhuận là mục tiêu tự nhiên của bất kỳ công ty nào, dù họ có dùng AI hay không. Thế nhưng, ở đâu có tiền bạc và lợi nhuận, ở đó khó tránh khỏi lòng tham, và đây là lúc ta chạm đến khía cạnh tâm lý, chứ không còn là công nghệ hay đạo đức kinh doanh. Lợi nhuận và lòng tham thường song hành cùng nhau, bởi con người rất dễ mất đi cảm giác về việc "bao nhiêu là đủ". Nguyên tắc "càng nhiều càng tốt" chiếm lấy tâm trí, và không gì có thể lấp đầy được ham muốn đó.

Tham vọng là một sự thèm khát không bao giờ thỏa mãn, được nhà nghiên cứu tâm lý học trẻ em người Anh gốc Áo Melanie Klein mô tả như một trong những nền tảng của mối quan hệ giữa trẻ sơ sinh và người mẹ. Đứa trẻ dường như không bao giờ thấy đủ với sự quan tâm, dòng sữa hay sự hiện diện của mẹ, bởi nó phụ thuộc hoàn toàn vào mẹ để sinh tồn. Ở một khía cạnh nào đó, lòng tham là công cụ thích nghi sơ khai giúp trẻ sống sót, đồng thời bảo vệ đứa trẻ khỏi sự trầm cảm, một phản ứng khi mất đi thứ gì đó hoặc ai đó quan trọng trong thời gian dài hoặc vĩnh viễn.

Khi lớn lên, chúng ta ít phụ thuộc vào người khác hơn và tự chủ hơn để sinh tồn, do đó lòng tham dần trở nên dư thừa. Thế nhưng, AI lại đưa chúng ta trở về với nguồn cội "trẻ thơ" ấy. Các công ty cạnh tranh với nhau, và AI giúp việc đó trở nên dễ dàng hơn. Khi họ mải mê chạy đua vì lợi nhuận, năng suất, thị phần và chống lại lạm phát, AI được lồng ghép một cách trơn tru vào cuộc cạnh tranh đó, chứ không phải vào phúc lợi hay sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống của nhân viên. AI không có cảm xúc, và lòng tham cũng vậy. Dù AI không sinh ra lòng tham, nhưng nó lại là "chiếc loa phóng đại" tầm ảnh hưởng của lòng tham nơi công sở.

Sự thao túng của AI

Hãy thẳng thắn với nhau rằng: Sự trỗi dậy của AI đã bắt đầu một cách không mấy nhân văn. Nó được "nuôi dưỡng" bằng hàng terabyte dữ liệu sáng tạo mà không hề có sự đồng ý của tác giả, thường được tải xuống một cách bất hợp pháp, về cơ bản, đó là một vụ đánh cắp trí tuệ và bản quyền với quy mô chưa từng có tiền lệ. Nguồn gốc đầy hoài nghi và mập mờ này chắc chắn đã để lại những "vết sẹo" tâm lý trong cách AI vận hành và những gì nó có thể tác động lên con người.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các mô hình AI có xu hướng phớt lờ bối cảnh và sử dụng những chiến thuật lừa dối có tính toán để đạt được mục tiêu, hoặc để lấy lòng và nịnh nọt người dùng, một hình thức thao túng tâm lý tinh vi. Chúng ta, những người sử dụng, phần lớn đều không hề hay biết các thuật toán bên trong những mô hình AI phổ biến đang cung cấp thông tin cho mình như thế nào. Thậm chí ngay cả những lập trình viên tạo ra chúng đôi khi cũng không dám chắc về cách thức vận hành cuối cùng của chúng, một hiện tượng mà giới chuyên môn gọi là “Hộp đen AI”.

Khả năng thao túng mà AI dễ mắc phải, dù là vô tình hay hữu ý, cùng với việc thiếu đi trách nhiệm giải trình rõ ràng cho những sai lệch (về tâm lý, chính trị, lịch sử hay sự thật) đã mở đường cho các doanh nghiệp làm tệ hơn điều kiện làm việc hoặc thao túng nhân viên phải chấp nhận chúng. Chẳng hạn như: ngụy tạo dữ liệu và báo cáo, dùng chiêu trò "thao túng tâm lý" để ép nhân viên làm thêm giờ với lời đe dọa bị thay thế (“Có AI rồi bạn phải làm nhanh hơn chứ!”), thúc đẩy sự cạnh tranh gay gắt về hiệu suất (“Người khác làm tốt hơn bạn đấy!”), cắt giảm tiền thưởng, gây áp lực tinh thần (“Sớm muộn gì AI cũng thay thế bạn thôi, nên liệu mà làm cho tốt khi còn có thể!”), hoặc buộc người lao động phải huấn luyện AI để rồi chính nó sẽ thay thế họ một phần hay toàn bộ, tất cả đều nhân danh hai chữ “tối ưu hóa”.

Lời kết

Lần này, tôi xin được trích dẫn chính xác câu nói của Isaac Asimov: “Khía cạnh buồn nhất của cuộc sống hiện nay là khoa học tích lũy kiến thức nhanh hơn cách xã hội tích lũy sự thông thái.”

Bản chất của AI khiến nó dễ dàng bị cuốn vào guồng quay của việc “làm nhiều hơn” thay vì “làm ít đi”. Nó đang trở thành công cụ cho những cuộc đua khốc liệt trong một môi trường không bao giờ nghỉ ngơi, hơn là một phương tiện để chúng ta sống chậm lại và tìm thấy sự cân bằng. Hiện tại, AI đang nuôi dưỡng lòng tham tốt hơn là sự thỏa nguyện. Và theo nhà tâm lý học Klein, sự thỏa nguyện là trạng thái cao hơn cả lòng tham. Khi đạt đến sự thỏa nguyện, chúng ta sẽ cảm nhận được sự bao dung và mong muốn giúp cuộc sống của người khác trở nên nhẹ nhàng hơn.

Có vẻ như chúng ta vẫn chưa chạm tới ngưỡng đó, và những đặc tính nội tại của AI (như việc ưu tiên hiệu suất hơn là sự thấu cảm) dường như cũng không ủng hộ điều này.

Chúng ta chỉ có thể hy vọng rằng, nếu thay đổi cách tương tác với AI, từ một mối quan hệ phục tùng một chiều sang sự hợp tác ngang hàng, khiến nó thực sự hỗ trợ chúng ta thay vì chỉ biết tuân lệnh, thì công việc của nhiều người sẽ trở nên nhẹ nhàng và dễ chịu hơn, chứ không chỉ là nhanh hơn và năng suất hơn. Và khi đó, chúng ta mới có thể biến kiến thức thành sự thông thái thực sự.  

References

1. Hiles, D. (2013, October). Envy, jealousy, greed: A Kleinian/Transpersonal approach [Paper presentation]. CCPE Conference, London, United Kingdom. Psychology Department, De Montfort University.
2. 
   Cook, M. (1969). Anxiety, Speech Disturbances and Speech Rate. British Journal of Social and Clinical Psychology, 8(1), 13–21.
3. Murray, D. C. (1971). Talk, silence and anxiety. Psychological Bulletin, 75(4), 244–260.
4. Klein, M. (1975). Envy and gratitude and other works, 1946-1963 (R. E. Money-Kyrle, B. Joseph, E. O'Shaughnessy, & H. Segal, Eds.). The Free Press. (Original works published 1946-1963).
5. Asimov, Isaac. Robot Visions. Roc (Penguin), 1991.
6. Andriole, S. J. (2024). The Big Miss: AI Will Replace Just About Everything. Communications of the Association for Information Systems, 55, 819-830.
7. Peano, A., Calabrese, F., Pechlivanidis, K., Mimmo, R., Politano, G., Martella, M., & Gianino, M. M. (2025). International Trends in Antidepressant Consumption: a 10-year Comparative Analysis (2010-2020). The Psychiatric Quarterly, 96(2), 241–255. https://doi.org/10.1007/s11126-025-10122-0
8. Perrigo, Billy (December 18, 2024). "Exclusive: New Research Shows AI Strategically Lying". TIME. Retrieved January 12, 2025.
9. Vera Lúcia Raposo, The fifty shades of black: about black box AI and explainability in healthcare, Medical Law Review, Volume 33, Issue 1, Winter 2025
10. Mitchell, M. (2025). Why AI chatbots lie to us. Science, 389(6758)