Tại sao chúng ta mãi chẳng thể buông bỏ quá khứ?

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Những nỗi đau trong quá khứ có thể chi phối hành vi hiện tại, ngay cả khi rào cản ban đầu đã không còn nữa.
• Những vết thương lòng và cảm giác bơ vơ có thể ám ảnh tâm trí ngay cả khi điều kiện sống đã tốt đẹp hơn.
• Con người đôi khi coi những trói buộc cũ là vĩnh cửu, dù thực tế không còn như vậy.
• Nhận thức rõ hơn về sự "đóng băng" trong tâm thức chính là bước đi đầu tiên trên hành trình chữa lành.

Cách đây không lâu, tôi có đọc một bài viết trên Medium kể về câu chuyện của một con cá chó, loài cá săn mồi hung dữ vùng nước ngọt. Người ta thả nó vào giữa đàn cá nhỏ nhưng lại ngăn cách chúng bởi một chiếc lồng kính hình chuông. Con cá chó liên tục lao tới tấn công để kiếm bữa ăn, nhưng lần nào cũng thất bại vì vướng phải lớp kính, khiến nó chẳng thu lại được gì ngoài một chiếc mũi bầm dập. Thế nhưng, đến khi chiếc lồng kính được nhấc ra, con cá vẫn không hề tấn công. Dường như những thất bại trước đó đã trở thành một "lập trình" trong tâm trí, khiến nó hành xử như thể rào cản vẫn còn hiện hữu. Dù xung quanh là con mồi ngon ngay trong tầm với, con cá vẫn cứ nằm im dưới đáy bể và chết dần vì đói.

Tác giả gọi đó là "hội chứng cá chó". Chẳng quan trọng câu chuyện ấy thực hư đến đâu, điều cốt yếu là nó gợi mở một câu hỏi quá đỗi quen thuộc: Những trải nghiệm trong quá khứ đã nhào nặn nên thực tại mà chúng ta đang sống như thế nào?

Cũng giống như con cá chó bị chiếc lồng kính ngăn trở, nhiều người trong chúng ta vô tình để quá khứ trở thành một rào cản tương tự, chi phối cách ta nhìn nhận và đối đãi với cuộc sống hiện tại.

Câu chuyện của Adut Akech là một ví dụ đầy ám ảnh. Cô và gia đình phải ly tán vì nội chiến ở Nam Sudan, rồi trôi dạt đến một trại tị nạn tại Kenya, nơi cô đã trải qua cả tuổi thơ của mình. Dù sau này đã rời xa trại tị nạn ấy để sải bước trên những sàn diễn danh giá tại New York hay Paris, cô vẫn nhiều lần thốt lên rằng: "Tôi sẽ mãi luôn là một người tị nạn."

Source: Free-Photos/Pixabay

Những thiếu thốn về vật chất nơi trại tị nạn đã lùi xa khi cô định cư tại Úc, nhưng những dấu vết trong tâm khảm về quá khứ ấy chẳng hề tan biến. Với Adut, chiếc lồng kính của kiếp sống tị nạn đã được gỡ bỏ, nhưng sự kìm kẹp của những ký ức xưa cũ thì vẫn vẹn nguyên. Dẫu đã có được sự tự do và đủ đầy để tạo dựng một cuộc đời mới, đã có lúc cô vẫn rơi vào hố sâu tuyệt vọng và muốn từ bỏ chính mạng sống của mình.

Không chỉ những người phải rời bỏ quê hương mới trải qua cảm giác này. Những người lính cũng thường thấy rằng, rời khỏi chiến trường không có nghĩa là cuộc chiến đã lùi xa. Carlos Huerta, một thiếu tá kiêm mục sư trong Lục quân Hoa Kỳ, từng viết rằng ngay cả khi đã trở về nhà được 5 năm, ông vẫn cảm thấy mình chưa bao giờ thực sự rời bỏ trận địa. Theo lời ông, chiến trường ấy vẫn luôn hiện hữu trong tâm trí. Bối cảnh sống đã thay đổi, nhưng thế giới nội tâm thì không. Huerta nhận ra mình luôn khao khát được trở lại, bởi chiến trường đã trở thành nơi duy nhất mà ông cảm thấy mình thuộc về và mọi thứ đều trở nên có nghĩa.

Huerta không đơn độc trong nỗi niềm đó. Bác sĩ Mohammed Abu Mughessib, người từng làm việc cho tổ chức Biên giới không giới hạn tại Gaza và hiện đang sống ở Ireland, cũng trăn trở về việc rời bỏ một vùng khủng hoảng mà tâm hồn chẳng thể tách rời. Ông chia sẻ: "Khi bước chân qua biên giới, bạn chợt nhận ra mình đã mất tất cả... Linh hồn tôi ở đó. Ký ức tôi cũng ở đó."

Dù chiếc lồng kính đã được nhấc bỏ khi ông chuyển đến Ireland, nhưng mong mỏi được trở về Gaza trong ông vẫn mãnh liệt vô cùng.

Hay như câu chuyện của Alexandra Dantzer, người từng rời bỏ cuộc sống mà cô mô tả là tẻ nhạt ở Belgrade, Serbia – nơi đầy rẫy những bất ổn và sự mất kiểm soát. Cô chuyển đến Berlin, trở thành một giáo viên mỹ thuật thành công và có được sự tự do để sống theo ý mình. Tại Berlin, cuộc sống của cô tốt đẹp hơn nhiều, nhưng trớ trêu thay, cô lại thấy mình nhớ nhung chính cuộc đời mà cô từng khao khát trốn chạy.

Dantzer tâm sự rằng cô nhớ những khoảng thời gian trống rỗng, bình lặng mà trước đây cô từng than phiền: "Tôi nhớ những đêm không định hình, những khoảng thời gian vô định mà tôi từng oán trách." Tại sao một người có thể rời bỏ những hoàn cảnh từng kìm kẹp mình, để rồi nhận ra rằng sự tự do và cuộc sống hằng mơ ước lại không mang đến sự trọn vẹn? Có lẽ, cũng giống như những người khác, trải nghiệm của Dantzer liên quan đến một trạng thái gọi là "đóng băng tâm thức".

Những nhân vật chúng ta vừa nhắc tới, bằng cách này hay cách khác, đã thoát ra khỏi những trải nghiệm, địa điểm hoặc hoàn cảnh từng giam hãm họ. Thế nhưng, họ vẫn tiếp tục sống như thể những rào cản đó vẫn còn hiện hữu. Câu chuyện của họ cho thấy quá khứ không phải lúc nào cũng ngủ yên; nó vẫn âm thầm nhào nặn cách chúng ta tư duy, cảm nhận, cách ta bước đi trong thế giới này và kết nối với mọi người ở hiện tại.

Nhận diện được thử thách này có lẽ là bước đi đầu tiên để nới lỏng sự kìm kẹp của quá khứ, nhường chỗ cho một cách sống mới. Khi hiểu rõ hơn về sự "đóng băng tâm thức", chúng ta không chỉ có thể gọi tên được nỗi đau của mình mà còn có thể bắt đầu hành trình hồi phục và chữa lành. 

Tác giả: Ezenwa E. Olumba Ph.D.

Nguồn: Why We Can Struggle to Leave the Past Behind | Psychology Today