Tâm lý học đằng sau những vòng lặp tình cảm

NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI

• Các khuôn mẫu hành vi trong tình cảm sẽ liên tục lặp lại cho đến khi những ranh giới chưa được giải quyết ổn thỏa được nhìn nhận và xử lý.
• Ranh giới được định hình bằng hành động, chứ không chỉ qua lời nói.
• Sự né tránh và im lặng có thể vô tình hợp thức hóa những hành vi xâm phạm ranh giới ngầm.
• Động lực gia đình thuở ban đầu sẽ nhào nặn nên cách chúng ta chịu đựng những tổn thương trong các mối quan hệ sau này.

Vì sao việc quay lại với người yêu cũ lại mang đến cảm giác tự nhiên đến thế, ngay cả khi lý trí bạn thừa hiểu rằng mọi chuyện chẳng có gì thay đổi?

Đã bao giờ bạn nhận ra rằng, trong các mối quan hệ của mình, bạn cứ liên tục gặp gỡ những con người khác nhau nhưng bằng một cách nào đó, họ lại mang đến một cảm giác vô cùng quen thuộc? Họ có thể sở hữu những cá tính khác biệt, nhưng một điều gì đó thuộc về cốt lõi thì luôn đồng nhất. Người này có thể có tính kiểm soát, người kia lại chưa trưởng thành về mặt cảm xúc. Và mỗi lần bạn bước vào một cuộc tình mới, mọi chuyện dường như có vẻ tốt đẹp hơn, nhưng thực chất lại không hoàn toàn khác biệt.

Bạn đã bao giờ nhận ra điều đó chưa?

Cuộc sống không vận hành theo một đường tròn đóng kín; nó chuyển động theo một đường xoắn ốc. Điều đó có nghĩa là những trải nghiệm và thách thức sẽ lặp lại, nhưng không bao giờ theo một cách thức hoàn toàn giống hệt nhau (Hesse, 1997).

Các mối quan hệ cũng vận hành theo quy luật tương tự. Nếu mười năm trước, bạn ở bên một người bạo lực về mặt thể xác hoặc tinh thần, thì người bạn đời tiếp theo có thể lộ diện với một vẻ ngoài tốt đẹp hơn, không bạo lực mà biết sẻ chia hơn. Tuy nhiên, chính nút thắt cốt lõi ấy lại có thể tái hiện dưới một hình thái khác. Điều này xảy ra không hẳn vì bản thân họ có vấn đề, mà vì tổn thương chưa được chữa lành trong bạn đã chuyển dịch vào bên trong, hòa vào cái cách mà bạn chấp nhận và coi đó là điều bình thường.

Một điều quan trọng cần phải lưu ý: điều này không có nghĩa là chúng ta "thu hút những kiểu người giống nhau".

Nó có nghĩa là những khuôn mẫu hành vi chưa được giải quyết sẽ tiếp tục lặp lại, cho đến khi có một điều gì đó bên trong chúng ta biết cách phản ứng khác đi.

Đến một thời điểm nào đó, việc đổ lỗi cho đối phương không còn mang lại giá trị gì nữa.

Người khác có thể hành xử theo bất kỳ cách nào họ muốn, cho đến khi có ai đó vạch rõ đâu là lằn ranh giới hạn của mình. Và nếu lằn ranh ấy bị bước qua nhưng vẫn không có gì thay đổi, thì đó chính là khoảnh khắc bạn cần phải chọn cho mình một cách phản ứng khác đi.

Ranh giới thực sự là gì?

Ranh giới có phải là việc bạn yêu cầu người khác phải làm thế này hay thế khác?

Không. Ranh giới chính là những quyết định từ sâu bên trong bạn về việc:

1. Bạn sẽ lựa chọn hiện diện trọn vẹn về mặt cảm xúc trước những hành vi nào;
2. Bạn sẽ chủ động bước lùi lại trước những điều gì;
3. Và bạn sẽ làm gì khi mọi chuyện vẫn chẳng có gì thay đổi.

Nói một cách giản dị, ranh giới không nằm ở lời bạn nói, mà nằm ở hành động tiếp theo của bạn.

Trong cuốn sách xuất bản năm 1993, tác giả Anne Katherine từng viết: “Chúng ta nhận thức về ranh giới qua cái cách mình được đối xử khi còn là một đứa trẻ. Để rồi sau đó, chúng ta dạy cho người khác biết ranh giới của mình ở đâu qua cái cách chúng ta cho phép họ đối xử với mình.”

Vì vậy, ranh giới không phải là thứ được định hình chỉ trong một sớm một chiều. Chúng được học hỏi và lặp đi lặp lại theo thời gian.

Vòng lặp ngầm trong mối quan hệ với mẹ

Trong mối quan hệ với mẹ, tôi cũng từng cảm nhận được một động lực tương tự như thế.

Những ranh giới liên tục bị xâm phạm theo những cách vô cùng tinh vi nhưng đều đặn. Sau những trận cãi vã lớn, nơi một ai đó rõ ràng đã tổn thương sâu sắc và một lời xin lỗi là điều vô cùng cần thiết, thì chưa bao giờ có một sự chữa lành hay hòa giải thực sự nào diễn ra.

Thay vào đó, chúng tôi sẽ chiến tranh lạnh, ngừng trò chuyện một thời gian. Rồi mẹ sẽ nói một câu đại loại như: "Vào ăn cơm đi, mẹ nấu bữa trưa cho con rồi này." Cứ thế, bầu không khí căng thẳng dần dần tan biến. Một ngày trôi qua. Hai ngày trôi qua. Tôi vẫn cảm thấy giận dữ, nhưng đến cuối tuần, mọi chuyện lại diễn ra như thể chưa từng có cuộc chia ly nào.

Không một lời giải thích, không một cuộc trò chuyện nào về những ngôn từ từng làm tôi đau lòng. Chúng tôi chưa bao giờ quay lại để giải quyết dứt điểm trận chiến đó. Và điều khiến tôi tổn thương nhất chính là sự thiếu vắng mong muốn được thấu hiểu, hiểu vì sao tôi lại cảm thấy như vậy, hay vì sao tôi lại phản ứng như thế. Chúng tôi chỉ đơn giản là bước tiếp, như thể đó là chuyện đương nhiên trên đời.

Và chúng tôi đã sống như thế suốt cả cuộc đời. Ngay cả bây giờ vẫn vậy.

Sự trốn tránh đáng thương

Thật đau lòng khi nhận ra rằng, đó chính là cách mà những hành vi xâm phạm ranh giới trở thành một phần bình thường trong cuộc sống của tôi – thông qua một sự trốn tránh đến đáng thương.

Trong gia đình tôi, những chủ đề nhạy cảm và dễ tổn thương luôn bị ngó lơ vì chúng quá nặng nề và chứa đựng nhiều rủi ro về mặt cảm xúc. Không có chỗ cho những cảm xúc trần trụi, thô ráp, mà chỉ có một vẻ bình yên giả tạo trên bề mặt. Chúng tôi thà chọn mọi thứ giữ nguyên như cũ, ngay cả khi một điều gì đó vô cùng quan trọng vẫn bị bỏ lửng, chưa được giải quyết.

Và chính điều đó đã trở thành vùng an toàn của tôi, mang lại cho tôi một cảm giác "như đang ở nhà".

Thật kỳ lạ, phải không?

Cái giá của sự "gắn kết" trong hệ thần kinh

Dưới góc độ tâm lý học, đây chính là cách mà hệ thần kinh học được cái giá phải trả cho sự “gắn kết”.

Khi sự thân mật chỉ quay trở lại sau khi những tổn thương đã bị phớt lờ, cơ thể chúng ta sẽ tự hiểu rằng: cách duy nhất để giữ gìn mối quan hệ này là im lặng. Nếu việc bộc lộ nỗi đau đồng nghĩa với nguy cơ bị rạn nứt hay bỏ rơi, hệ thống phòng vệ của chúng ta sẽ chọn cách kìm nén nó lại (Bowlby, 1969).

Vì vậy, thay vì đối diện với mâu thuẫn, tôi đã học cách chấp nhận mọi thứ như vốn dĩ. Tôi học cách nhắm mắt làm ngơ trước những nỗi đau chưa được giải quyết và tiếp tục duy trì mối quan hệ, bởi tôi không tin rằng việc nói ra nỗi đau của mình sẽ mang lại bất kỳ kết quả nào.

Nhưng chính điều này cũng là một sự tự xâm phạm ranh giới của bản thân.

Bởi một lần nữa, tôi lại tiếp tục trao đi sự gần gũi về mặt cảm xúc mà không cần đến một sự chữa lành cảm xúc thực sự nào.

Đôi khi tôi cũng chủ động giữ khoảng cách, nhưng né tránh hay giãn ra không đồng nghĩa với việc thiết lập ranh giới. Một ranh giới thực sự đòi hỏi ta phải gọi tên được những điều đang bất ổn, xác định rõ các giới hạn, và chọn một cách phản ứng khác đi nếu mọi chuyện vẫn không hề chuyển biến.

Và tôi cũng chẳng hề cố gắng thay đổi họ. Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn không tin vào việc thay đổi một ai đó. Ai cũng có cuộc đời riêng để sống. Ai cũng có những lựa chọn của riêng mình. Tôi chỉ để họ được là chính họ.

Trải nghiệm đầu đời định hình khuôn mẫu tình cảm tương lai như thế nào?

Trong các mối quan hệ ở tuổi trưởng thành, những hành vi xâm phạm ranh giới không phải lúc nào cũng diễn ra một cách kịch tính. Sự kiểm soát không phải lúc nào cũng biểu hiện qua những hành vi hung hăng, bạo lực. Đôi khi, nó ẩn mình dưới lớp vỏ của sự thờ ơ, lạnh nhạt về mặt cảm xúc. Là sự im lặng. Là sự trốn tránh. Là việc giả vờ như mọi chuyện vẫn ổn định trong khi rõ ràng đang có sóng ngầm cuộn chảy.

Hãy thử tưởng tượng kịch bản này: nhìn từ bên ngoài, một cặp đôi trông có vẻ rất bền vững, thậm chí là hạnh phúc. Nhưng sâu bên dưới, có những vết thương âm ỉ chưa bao giờ được đem ra đối thoại hay giải quyết. Một người cố gắng bày tỏ những nhu cầu cảm xúc của mình, khao khát sự cởi mở, những cuộc trò chuyện và một sự kết nối thực sự. Người kia lại tìm cách né tránh, hạ thấp tầm quan trọng của vấn đề, hoặc đơn giản là lờ đi để bước tiếp.

Nàng có thể nói rằng mình cảm thấy cô đơn, không được thấu cảm, và hoàn toàn mất kết nối.

Chàng đáp lại bằng cách hành xử như thể mọi chuyện vẫn đang rất ổn thỏa.

Ngày hôm sau, chàng gọi điện chúc nàng một buổi sáng tốt lành. Họ trò chuyện về một ngày của nhau. Họ cùng lên những kế hoạch. Nhìn từ bề ngoài, mọi thứ dường như lại trở về quỹ đạo bình thường.

Chính ngay vào khoảnh khắc này, một ranh giới đáng lẽ phải được dựng lên, nhưng nó đã không xuất hiện.

Vậy thì, hệ thần kinh của nàng sẽ phản ứng ra sao?

Nó nhận diện được một điều gì đó vô cùng quen thuộc.

Nó khơi gợi lại khuôn mẫu của những ngày thơ ấu: sau mỗi trận cãi vã, chúng ta lại cùng ăn, cùng nói, và cùng bước tiếp.

Chàng nói: "Thôi mà em, hôm nay là thứ Sáu rồi. Một tuần dài mệt mỏi trôi qua rồi, hãy thư giãn đi. Đừng làm mọi chuyện thêm nặng nề phức tạp nữa."

Và cứ thế, một cách chậm rãi mà chính nàng cũng không hề hay biết, nàng lại dung túng cho điều tương tự tái diễn. Vấn đề cốt lõi chưa từng được đem ra đối thoại. Cảm xúc của nàng chưa từng được lắng nghe trọn vẹn. Mối quan hệ vẫn tiếp diễn, nhưng một phần nào đó sâu thẳm bên trong nàng bắt đầu đóng băng và khép lại.

Sự xói mòn lặng lẽ từ bên trong

Theo thời gian, nàng cảm thấy bản thân ngày càng trở nên bớt quan trọng đi, tất cả là vì vô số những khoảnh khắc vụn vặt (đến mức chàng chẳng hề mảy may nhận ra) chưa bao giờ được giải quyết dứt điểm.

Điều này xảy ra khi những bất ổn về mặt cảm xúc dù đã được nhận diện nhưng lại không có bất kỳ hành động nào được thực hiện để can thiệp. Bạn cảm thấy lo âu, lạc lõng và không được thấu hiểu; nhưng thay vì biến cảm xúc ấy thành một giới hạn rõ ràng, bạn lại tự tìm lý do để bao biện, giảm nhẹ và bình thường hóa nó (Bowlby, 1969). Để rồi một cách chậm rãi, thế giới nội tâm của bạn bắt đầu tự uốn mình và điều chỉnh xung quanh những giới hạn của người khác, thay vì bảo vệ giới hạn của chính mình.

Chính tại thời điểm này, các ranh giới cảm xúc đã bị xâm phạm.

Một ví dụ khác về sự xâm phạm ranh giới chính là những cuộc chia tay.

Một người đã giải thích rất rõ ràng về những điều đang bế tắc và chủ động tạo khoảng cách. Người kia lại quay trở lại với những lời hứa suông. Hành vi của họ có thể thay đổi trong chốc lát. Nhưng chỉ trong vòng vài tháng, sự lạnh nhạt và thờ ơ về mặt cảm xúc ấy lại một lần nữa tái hiện.

Và cái vòng lặp luẩn quẩn này cứ thế tiếp diễn, chỉ vì nó được phép làm vậy.

Ở đây, chúng ta có thể đổ lỗi cho ai? Chẳng một ai cả.

Phải, thật dễ dàng để oán trách kẻ cứ liên tục tìm đường quay trở lại. Nhưng nút thắt cốt lõi lại nằm ở người cứ liên tục mở rộng cánh cửa lòng mà không hề đưa ra những giao ước hay điều kiện mới.

Mỗi lần một ranh giới bị bước qua mà không phải chịu bất kỳ một hệ quả nào, nó sẽ ngầm dạy cho mối quan hệ ấy biết rằng đâu là những điều được phép chấp nhận. Theo thời gian, cả hai người bắt đầu coi động lực độc hại – cứ hợp rồi tan, tan rồi hợp – này là điều bình thường, dù cho nó đang âm thầm xói mòn cảm giác an toàn về mặt cảm xúc cũng như niềm tin vào chính bản thân họ.

Buông bỏ vòng lặp để tự do

Vì vậy, bài học ở đây không phải là việc cố gắng lựa chọn những con người tốt hơn.

Mà là việc lựa chọn một cách hành xử khác đi ngay khi những bất ổn vừa nhen nhóm xuất hiện.

Chấm dứt một vòng lặp đồng nghĩa với việc phải nhận diện được những hành vi xâm phạm tinh vi ngay từ sớm và phản ứng theo một cách khác. Điều đó có nghĩa là bạn phải hiểu rằng: một nhận thức rõ ràng nếu thiếu đi hành động thực tế thì chẳng thể thay đổi được điều gì. Và điều đó cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận một sự thật rằng, có những mối quan hệ mãi mãi không thể tiến hóa, bởi chúng vốn được xây dựng trên những khuôn mẫu hành vi chưa từng một lần bị ngắt mở.

Đối với riêng tôi, đây là một sự thức tỉnh đau đớn đến thấu xương, nhưng đồng thời cũng vô cùng mạnh mẽ. Cảm giác ấy giống như tôi vừa đánh mất đi một phần cơ thể mình – không phải vì tự nguyện, mà như thể một phần xương thịt bị cào xé đi vậy.

Nhưng tin vui là, một khi những ranh giới đã được nội hóa và cắm rễ sâu sắc trong tâm thức, đường xoắn ốc lặp đi lặp lại kia sẽ bị đập tan. Bạn sẽ tìm lại được sự tự do đích thực.

Chỉ cần bạn đủ dũng cảm để bước ra khỏi khuôn mẫu cũ kỹ ấy mà thôi. 

References

Katherine, A. (1993). Boundaries. Simon and Schuster.

Hesse, H. (1997). Siddhartha. https://hesse.projects.gss.ucsb.edu/works/locked/sidd-encr.PDF, pp. 1–67. New York: New Directions Publishing Corporation: Hilda Rosner. Retrieved from hesse.projects.gss.ucsb.edu/works/locked/sidd-encr.PDF

Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss, Vol. 1: Attachment. Attachment and Loss. New York: Basic Books.

Source: Pixabay/Birke Wache