Tâm lý học tiến hóa đằng sau Định luật Murphy

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH

• Định luật Murphy, hay niềm tin rằng "bất cứ điều gì có thể tồi tệ đi thì chắc chắn sẽ tồi tệ đi", là một thiên kiến phổ biến trong nhận thức xã hội.
• Trong cuộc sống thường ngày, việc lường trước kịch bản xấu nhất luôn mang lại cả những lợi ích lẫn cái giá phải trả.
• Dưới góc độ tiến hóa, việc "lo xa" và giả định tình huống xấu nhất thực chất lại là một cơ chế giúp con người thích nghi tốt hơn.

Hãy thử hình dung thế này: Bữa tối vừa xong và tôi tình nguyện dọn dẹp. Nồi súp đậu nấu gà vẫn còn lại một nửa (mà công nhận là món đó ngon thật!). Với tinh thần là muốn giải quyết việc khó trước, tôi quyết định múc súp cho vào hộp nhựa Tupperware. Tôi chọn một chiếc hộp tròn mà mình đinh ninh là dư sức chứa hết chỗ súp còn lại.

Nhưng đúng như Định luật Murphy (cái triết lý oái oăm rằng việc gì có thể hỏng thì nhất định sẽ hỏng), lượng súp thực tế lại nhiều hơn sức chứa của cái hộp khoảng chừng một phần tám chén. Nói cách khác, cái hộp của tôi hơi nhỏ một tí. Và như một sự sắp đặt (vô cùng đen đủi), đúng cái phần súp thừa ra ấy đã đổ tràn lan khắp mặt bếp và sàn nhà. Khỏi phải nói, công cuộc dọn dẹp bỗng chốc trở nên vất vả hơn dự tính ban đầu rất nhiều. "Biết ngay mà," tôi tự nhủ thầm. "Đúng là Định luật Murphy..."

Việc chọn cách luôn lường trước tình huống xấu nhất như một chiến lược tâm lý trong cuộc sống, hay nói cách khác là chấp nhận Định luật Murphy, thực ra lại rất hợp lý nếu chúng ta nhìn nhận dưới góc độ tiến hóa. Hiểu một cách đơn giản, cái thiên kiến nhận thức này có lẽ đã giúp tổ tiên chúng ta gia tăng cơ hội sống sót và duy trì nòi giống trong quá khứ.

Source: Alexas_Fotos / Pixabay

Định luật Murphy trong đời sống thường nhật

Được cho là bắt nguồn từ Edward Murphy, một kỹ sư hàng không vũ trụ người Mỹ làm việc vào những năm 1940 – Định luật Murphy về cốt lõi mang một chút sắc thái châm biếm và bi quan: Cái gì có thể sai, nó sẽ sai(theo Matthews, 1997). Thật thú vị khi khái niệm này lại được sinh ra từ ngành kỹ thuật hàng không, nơi mà chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến những thảm họa khôn lường. Nói cách khác, nếu bạn là một kỹ sư hàng không, tốt hơn hết bạn phải chắc chắn rằng mọi quyết định mình đưa ra đều chuẩn xác. Ở lĩnh vực này, sai lầm dường như không có chỗ đứng.

Kể từ thập niên 40 đến nay, khái niệm này đã vượt xa khỏi phạm vi của ngành hàng không. Về cơ bản, Định luật Murphy có thể vận vào hầu hết mọi khía cạnh của cuộc sống. Dưới đây là vài ví dụ gần gũi mà chúng ta vẫn thường thấy:

• Nếu miếng bánh mì phết bơ của bạn chẳng may rơi khỏi đĩa, chắc chắn nó sẽ lật úp mặt có bơ xuống đất.
• Nếu bạn vừa thoáng nghĩ rằng mình lỡ tay gửi nhầm một tin nhắn nhạy cảm cho sai người, thì gần như chắc chắn là bạn đã làm đúng như vậy rồi đấy.
• Nếu bạn đang vội vã chạy bộ trên vỉa hè cho kịp buổi phỏng vấn xin việc, thì khả năng cao là sẽ có vài cái vỏ chuối đang nằm đợi bạn ngay phía trước.
• Nếu bạn lỡ quên sạc máy tính trong một chuyến bay dài, thì gần như chắc chắn là máy sẽ sập nguồn và bạn mất sạch dữ liệu ngay trước khi máy bay hạ cánh.

Và còn vô vàn những tình huống dở khóc dở cười khác nữa.

Trong hành trình trải nghiệm cuộc sống, đôi khi chúng ta có cảm giác như mọi thứ đều đang quay lưng lại với mình. Ở một khía cạnh nào đó, ta có thể coi đây là "thiên kiến tiêu cực" (theo Rozin & Royzman, 2001), một trạng thái tâm lý len lỏi vào sâu trong tâm trí con người. Quả thực, rất nhiều khi ta thấy dường như mọi chuyện đều có thể chệch hướng, kể cả là trong những việc nhỏ nhặt nhất. Định luật Murphy vì thế thường trở thành chất liệu cho các bức ảnh chế (meme) trên mạng. Chúng ta cười vì thấy chúng quá đỗi gần gũi và giống hệt tình cảnh của chính mình.

Góc nhìn tiến hóa về Định luật Murphy

Trong một bài nghiên cứu sâu sắc về các thiên kiến nhận thức xã hội, hai nhà tâm lý học tiến hóa Martie Haselton và Daniel Nettle (2006) đã mô tả con người chúng ta như những "kẻ lạc quan đầy ám ảnh". Quan điểm này tập trung vào việc ngay cả những người bình thường nhất cũng thường xuyên rơi vào trạng thái lo âu quá mức.

Chẳng hạn, khi đã đi được cả quãng đường dài trong chuyến du lịch, ta bỗng thấy lòng bồn chồn, sợ rằng mình chưa tắt bếp ở nhà. Hay sau khi gửi một email cho toàn thể công ty, ta vẫn đọc đi đọc lại tới ba lần chỉ để chắc chắn rằng không có câu chữ nào bị hiểu lầm là khiếm nhã. Rồi khi đăng một đoạn video lên mạng xã hội, ta cứ xem đi xem lại mãi, lo lắng xem mình có nói hớ hay trông "kỳ cục" ở đoạn nào không.

Theo Haselton và Nettle (2006), xu hướng bi quan này thực ra mang lại rất nhiều lợi ích cho quá trình tiến hóa. Trong hình dung của họ, việc trở nên bi quan cũng giống như một chiếc máy báo cháy cực nhạy: nó có thể báo động giả hầu hết mọi lúc. Nhưng bạn biết đấy, chỉ cần chiếc máy ấy đúng một lần duy nhất thôi, nó có thể cứu mạng cả một gia đình.

Cái thiên kiến bi quan ấy, dù chẳng mấy dễ chịu, nhưng lại là "vị cứu tinh" giúp chúng ta bảo toàn sự sống và duy trì nòi giống, đúng như mục tiêu cốt lõi của học thuyết Darwin.

Lời kết

Đúng là cái nhìn bi quan đôi khi thật phiền phức. Nó khiến ta phải lái xe cả trăm cây số quay về nhà chỉ để kiểm tra cái bếp. Nó bắt ta đọc đi đọc lại một email đến 20 lần trước khi bấm gửi. Nó làm ta phải soi gương cả chục lần trong buổi hẹn hò chỉ để xem có mẩu rau nào dính vào răng không.

Sự "ám ảnh" thường nhật này thực chất chính là cách chúng ta hiểu về Định luật Murphy theo kiểu dân gian. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường cảm nhận và hành động như thể kịch bản xấu nhất chắc chắn sẽ xảy ra. Ta sống như thể bất cứ điều gì có thể hỏng thì nhất định sẽ hỏng.

Mặc dù thiên kiến này không phải lúc nào cũng đúng với thực tế (vì thực lòng mà nói, không phải chuyện tồi tệ nào cũng xảy ra mọi lúc), nhưng việc giữ một cái đầu "lo xa" như vậy giúp chúng ta dập tắt được những "đám cháy" hiếm hoi thực sự bùng phát. Chính sự cảnh giác cao độ đó đã giúp tổ tiên chúng ta sống sót qua bao thăng trầm.

Vậy nên, hãy cứ trân trọng Định luật Murphy!

(Giờ thì tôi chỉ hy vọng bài viết này không có lỗi đánh máy nào, vì tôi cũng đã đọc lại nó tới 30 lần rồi đấy...) 

References

Haselton MG, Nettle D. The paranoid optimist: an integrative evolutionary model of cognitive biases. Pers Soc Psychol Rev. 2006;10(1):47-66. doi: 10.1207/s15327957pspr1001_3. PMID: 16430328.

Matthews, Robert A.J. (April 1997). "The Science of Murphy's Law". Scientific American. 276 (4): 88–91. Bibcode:1997SciAm.276d..88M. doi:10.1038/scientificamerican0497-88.

Rozin, P., & Royzman, E. B. (2001). Negativity Bias, Negativity Dominance, and Contagion. Personality and Social Psychology Review, 5(4), 296–320. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0504_2

Tác giả: Glenn Geher Ph.D.

Nguồn: The Evolutionary Psychology of Murphy's Law | Psychology Today